বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.39.1
मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत्।
अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद् रामस्य तत्त्वतः ॥ ५.३९.१ ॥
তখন সীতা চূড়ামণি দিয়ে হনুমানকে বললেন: এটি প্রকৃতপক্ষে রামের পরিচয়-চিহ্ন বলে স্বীকৃত।
5.39.2
मणिं दृष्ट्वा तु रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति।
वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ ५.३९.२ ॥
এই মণি দেখে বীর রাম নিশ্চয়ই আমার মা, আমি ও রাজা দশরথ — এই তিনজনকে স্মরণ করবেন।
5.39.3
स भूयस्त्वं समुत्साहचोदितो हरिसत्तम।
अस्मिन् कार्यसमुत्साहे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ ५.३९.३ ॥
হে বানরশ্রেষ্ঠ! এই কাজের উৎসাহে অনুপ্রাণিত হয়ে পরবর্তীতে কী করণীয় তা পুনরায় চিন্তা করো।
5.39.4
त्वमस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम।
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ ५.३९.४ ॥
হে বানরশ্রেষ্ঠ! এই কাজ সম্পাদনে তুমিই প্রমাণ। সে বিষয়ে চিন্তা করো — কোন প্রচেষ্টা দুঃখের অবসান ঘটাবে।
5.39.5
हनूमन् यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव।
स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः ॥ ५.३९.५ ॥
হে হনুমান! প্রচেষ্টা গ্রহণ করে দুঃখের অবসানকারী হও। 'তথাস্তু' বলে প্রতিশ্রুতি দিয়ে ভীমবিক্রম মারুতি...
5.39.6
शिरसाऽऽवन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे।
ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं पवनात्मजम् ॥ ५.३९.६ ॥
মাথা নত করে বৈদেহীকে প্রণাম করে হনুমান যাত্রার উদ্যোগ নিলেন। পবনপুত্র বানর যাত্রা করছেন জেনে দেবী সীতা অবগত হলেন।
5.39.7
बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत्।
हनूमन् कुशलं ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५.३९.७ ॥
অশ্রুরুদ্ধ গদ্গদ কণ্ঠে মৈথিলী বললেন - হে হনূমান, রাম ও লক্ষ্মণ দুজনের কুশল সংবাদ বলো।
5.39.8
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् वृद्धांश्च वानरान्।
ब्रूयास्त्वं वानरश्रेष्ठ कुशलं धर्मसंहितम् ॥ ५.३९.८ ॥
হে বানরশ্রেষ্ঠ, সুগ্রীব ও তাঁর অমাত্যদের এবং সমস্ত প্রবীণ বানরদের ধর্মসংগত কুশল বলো।
5.39.9
यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः।
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ५.३९.९ ॥
মহাবাহু রাঘব যেভাবে এই দুঃখসাগরের বাধা থেকে আমাকে উদ্ধার করবেন, তেমনি তুমি আমাকে সান্ত্বনা দিতে যোগ্য।
5.39.10
जीवन्तीं मां यथा रामः सम्भावयति कीर्तिमान्।
तत् त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ ५.३९.१० ॥
হে হনূমান, যশস্বী রাম যে আমাকে এখনও জীবিত বলে মনে করেন, তা তোমার মুখে বলা উচিত; এভাবে ধর্ম লাভ করো।
5.39.11
नित्यमुत्साहयुक्तस्य वाचः श्रुत्वा मयेरिताः।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ ५.३९.११ ॥
আমার উচ্চারিত এই বাক্য শুনে, সর্বদা উৎসাহযুক্ত দশরথপুত্রের পৌরুষ আমাকে লাভ করার জন্য আরও বৃদ্ধি পাবে।
5.39.12
मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः।
पराक्रमे मतिं वीरो विधिवत् संविधास्यति ॥ ५.३९.१२ ॥
আমার বার্তাযুক্ত এই বাক্য তোমার মুখে শুনেই, বীর রাঘব যথাবিধি পরাক্রমে মন স্থির করবেন।
5.39.13
सीतायास्तद् वचः श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.३९.१३ ॥
সীতার সেই কথা শুনে বায়ুপুত্র হনুমান মাথায় করজোড় রেখে উত্তরে এই কথা বললেন।
5.39.14
क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः।
यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५.३९.१४ ॥
ককুৎস্থবংশীয় রাম বানর ও ভল্লুকশ্রেষ্ঠদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে শীঘ্রই আসবেন; যুদ্ধে শত্রুদের জয় করে তোমার শোক দূর করবেন।
5.39.15
नहि पश्यामि मर्त्येषु नासुरेषु सुरेषु वा।
यस्तस्य वमतो बाणान् स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥ ५.३९.१५ ॥
মানুষ, অসুর বা দেবতাদের মধ্যে এমন কাউকে আমি দেখি না, যে তাঁর বাণ বর্ষণের সময় তাঁর সামনে দাঁড়াতে সাহস করে।
5.39.16
अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम्।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तव हेतोर्विशेषतः ॥ ५.३९.१६ ॥
সূর্য, পর্জন্য (ইন্দ্র) এবং বৈবস্বত যমকেও তিনি যুদ্ধে সহ্য করতে সক্ষম; বিশেষত তোমার জন্য।
5.39.17
स हि सागरपर्यन्तां महीं साधितुमर्हति।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ ५.३९.१७ ॥
সমুদ্রবেষ্টিত পৃথিবীকেও তিনি জয় করতে সমর্থ; হে জনকনন্দিনী, রামের জয়ও তোমার কারণেই হবে।
5.39.18
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम्।
जानकी बहु मेने तं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.३९.१८ ॥
তাঁর সেই কথা যথার্থ সত্য ও সুভাষিত শুনে জানকী তাঁকে বিশেষ সম্মান করলেন এবং এই কথা বললেন।
5.39.19
ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ ५.३९.१९ ॥
তখন যাত্রা করতে উদ্যত তাঁকে সীতা বারবার দেখতে দেখতে, স্বামীর প্রতি স্নেহে পূর্ণ বাক্যে সৌহার্দ্যভরে তাঁকে অনুনয় করলেন।
5.39.20
यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम।
कस्मिंश्चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५.३९.२० ॥
হে বীর, হে শত্রুদমনকারী, যদি তোমার মনে হয়, একদিন কোনো গোপন স্থানে বিশ্রাম নিয়ে কাল যেও।
5.39.21
मम चैवाल्पभाग्यायाः सांनिध्यात् तव वानर।
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ ५.३९.२१ ॥
হে বানর, অল্পভাগ্যা আমার জন্য তোমার সান্নিধ্যে এই মহাশোক থেকে মুহূর্তের জন্যও মুক্তি হবে।
5.39.22
ततो हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५.३९.२२ ॥
হে হরিশার্দূল, তারপর তোমার পুনরায় ফিরে আসা নিয়ে আমার প্রাণেও সন্দেহ হবে; এতে সংশয় নেই।
5.39.23
तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत्।
दुःखादुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ ५.३९.२३ ॥
তোমাকে না দেখার শোক আবার আমাকে যন্ত্রণা দেবে; হে বানর, দুঃখে ইতিমধ্যে ক্ষতবিক্ষত আমাকে সে যেন আরও জ্বালিয়ে দেয়।
5.39.24
अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ ५.३९.२४ ॥
হে বীর, হে হরীশ্বর, তোমার সহায়ক বানর-ভল্লুকদের উপর কতটা ভরসা করা যায় সে বিষয়ে এক বৃহৎ সন্দেহ যেন আমার সম্মুখে দাঁড়িয়ে আছে।
5.39.25
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम्।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५.३९.२५ ॥
সেই হর্যৃক্ষ সেনারা, অথবা সেই দুই নরশ্রেষ্ঠের পুত্র, এই দুস্তর মহাসাগর কীভাবে পার হবে?
5.39.26
त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने।
शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ५.३९.२६ ॥
এই সাগর লঙ্ঘনের শক্তি কেবল তিনজন প্রাণীরই আছে: বৈনতেয় (গরুড়), আপনার, অথবা মারুতের (বায়ুপুত্রের)।
5.39.27
तदस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे।
किं पश्यसे समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ ५.३९.२७ ॥
অতএব, হে বীর, এই কার্য সম্পাদনে এমন দুরতিক্রম্য বাধা উপস্থিত; আপনি কী সমাধান দেখছেন? আপনিই তো কার্যজ্ঞদের শ্রেষ্ঠ।
5.39.28
काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते फलोदयः ॥ ५.३९.२८ ॥
হে শত্রুবীর-বিনাশক, এই কার্য সাধনে আপনি একাই যথেষ্ট; আপনার যশ এনে দেওয়ার ফল উদিত হবে।
5.39.29
बलैः समग्रैर्युधि मां रावणं जित्य संयुगे।
विजयी स्वपुरं यायात् तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५.३९.२९ ॥
তিনি সমগ্র সেনাবাহিনী নিয়ে যুদ্ধে আমাকে ও রাবণকে জয় করে বিজয়ী হয়ে নিজ নগরে ফিরলে, তা তাঁর উপযুক্তই হবে।
5.39.30
बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।
मां नयेद् यदि काकुत्स्थस्तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५.३९.३० ॥
শত্রুসেনা-মর্দনকারী কাকুৎস্থ (রাম) সেনাবাহিনী দিয়ে লঙ্কাকে পরিপূর্ণ করে যদি আমাকে নিয়ে যান, তবে তা তাঁর উপযুক্তই হবে।
5.39.31
तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।
भवेदाहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५.३९.३१ ॥
সেই মহাত্মার বিক্রম যুদ্ধশূরের উপযুক্ত হোক, তেমনই তুমি তা সাধন করো।
5.39.32
तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।
निशम्य हनुमान् शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५.३९.३२ ॥
সেই অর্থযুক্ত, বিনীত, যুক্তিসংগত বাক্য শুনে হনুমান অবশিষ্ট বাক্যের উত্তর দিলেন।
5.39.33
देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः।
सुग्रीवः सत्यसम्पन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५.३९.३३ ॥
হে দেবী, বানর-ভল্লুক সেনার অধিপতি, লাফদাতাদের শ্রেষ্ঠ, সত্যসম্পন্ন সুগ্রীব তোমার জন্য সংকল্প করেছেন।
5.39.34
स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ ५.३९.३४ ॥
সে হাজার হাজার বানরের কোটি কোটি দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে, হে বৈদেহী, রাক্ষসদের সংহারকারী হয়ে শীঘ্রই আসবে।
5.39.35
तस्य विक्रमसम्पन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः।
मनःसंकल्पसम्पाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ५.३९.३५ ॥
তার বিক্রমে সম্পন্ন, সাহসী, মহাবলী বানরেরা, যাদের গতি মনের সংকল্পের মতো, তার আদেশে প্রস্তুত আছে।
5.39.36
येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक् सज्जते गतिः।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ५.३९.३६ ॥
যাদের গতি উপরে, নীচে, বা আড়াআড়িভাবে আটকায় না, অপরিমেয় তেজসম্পন্ন তারা মহৎ কর্মে অবসন্ন হয় না।
5.39.37
असकृत् तैर्महोत्साहैः ससागरधराधरा।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ५.३९.३७ ॥
বায়ুপথ অনুসরণকারী সেই মহোৎসাহী বানরেরা সাগর ও পর্বতসহ এই পৃথিবীকে বারবার প্রদক্ষিণ করেছে।
5.39.38
मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ५.३९.३८ ॥
সেখানে আমার চেয়ে শ্রেষ্ঠ এবং আমার সমান বানরও আছে; সুগ্রীবের সান্নিধ্যে আমার চেয়ে নিকৃষ্ট কেউ নেই।
5.39.39
अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः।
नहि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ५.३९.३९ ॥
আমি তো এখানে এসেই পড়েছি; তাহলে সেই মহাবলীরা আরও কত সমর্থ! শ্রেষ্ঠজনেরা প্রেরিত হন না; প্রেরিত হয় অন্য লোকেরাই।
5.39.40
तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ५.३९.४० ॥
অতএব হে দেবী, এই পরিতাপ যথেষ্ট; তোমার শোক দূর হোক। বানরযূথপতিরা এক লাফেই লঙ্কায় আসবে।
5.39.41
मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ।
त्वत्सकाशं महासङ्घौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ५.३९.४१ ॥
আমার পিঠে আরোহী সেই দুজন, উদিত চন্দ্র-সূর্যের মতো, বিশাল বাহিনী নিয়ে নরসিংহের ন্যায় তোমার কাছে আসবে।
5.39.42
तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ५.३९.४२ ॥
সেই দুই বীর, নরশ্রেষ্ঠ রাম ও লক্ষ্মণ, একসঙ্গে লঙ্কানগরীতে এসে তাঁদের বাণে তা ধ্বংস করবেন।
5.39.43
सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरीं प्रति यास्यति ॥ ५.३९.४३ ॥
রঘুকুলের আনন্দস্বরূপ রাঘব সহচরদের সঙ্গে রাবণকে বধ করে, হে সুন্দরী, তোমাকে নিয়ে নিজ নগরে ফিরে যাবেন।
5.39.44
तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी।
नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वलन्तमिवानलम् ॥ ५.३९.४४ ॥
তাই আশ্বস্ত হও, তোমার মঙ্গল হোক। সময়ের প্রতীক্ষা কর; শীঘ্রই প্রজ্বলিত অগ্নির মতো রামকে দেখবে।
5.39.45
निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५.३९.४५ ॥
রাক্ষসরাজ পুত্র, অমাত্য ও আত্মীয়সহ নিহত হলে, চাঁদের সঙ্গে রোহিণীর মিলনের মতো তুমি রামের সঙ্গে মিলিত হবে।
5.39.46
क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं द्रक्ष्यसि मैथिलि।
रावणं चैव रामेण द्रक्ष्यसे निहतं बलात् ॥ ५.३९.४६ ॥
হে দেবী মৈথিলী, শীঘ্রই তুমি শোকের পরপারে দেখবে; আর রাবণকে রামের হাতে বলপূর্বক নিহত হতেও দেখবে।
5.39.47
एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ ५.३९.४७ ॥
এইভাবে বৈদেহীকে আশ্বস্ত করে, বায়ুপুত্র হনুমান যাওয়ার সংকল্প করে আবার বৈদেহীকে বললেন।
5.39.48
तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम्।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपागतम् ॥ ५.३९.४८ ॥
শত্রুনাশক, আত্মসংযমী সেই রাঘবকে এবং ধনুক হাতে লঙ্কার দ্বারে উপস্থিত লক্ষ্মণকেও শীঘ্রই তুমি দেখবে।
5.39.49
नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान्।
वानरान् वारणेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ५.३९.४९ ॥
নখ ও দন্তই যাঁদের অস্ত্র, সিংহ ও ব্যাঘ্রের মতো বিক্রমশালী, গজরাজের তুল্য সেই বীর বানরদের শীঘ্রই একত্র মিলিত দেখতে পাবে।
5.39.50
शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु।
नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः ॥ ५.३९.५० ॥
হে আর্যে! লঙ্কার মলয় পর্বতের শিখরে পর্বত ও মেঘের মতো, গর্জনরত শ্রেষ্ঠ বানরনায়কদের বহু দল তুমি দেখবে।
5.39.51
स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५.३९.५१ ॥
মন্মথের ভয়ংকর বাণে মর্মস্থলে আহত সেই রাম, সিংহপীড়িত হস্তীর মতো কোথাও শান্তি পান না।
5.39.52
रुद मा देवि शोकेन मा भूत् ते मनसो भयम्।
शचीव भर्त्रा शक्रेण सङ्गमेष्यसि शोभने ॥ ५.३९.५२ ॥
হে দেবী! শোকে কেঁদো না, তোমার মনে ভয় না থাকুক। হে শোভনে! শচী যেমন তাঁর স্বামী ইন্দ্রের সঙ্গে মিলিত হয়েছিলেন, তুমিও তেমনি তোমার স্বামীর সঙ্গে মিলিত হবে।
5.39.53
रामाद् विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित् सौमित्रिणा समः।
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५.३९.५३ ॥
রামের চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কে? সৌমিত্রি (লক্ষ্মণ)-এর সমান আর কে আছে? অগ্নি ও বায়ুর মতো সেই দুই ভ্রাতাই তোমার আশ্রয়।
5.39.54
नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे
रक्षोगणैरध्युषितेऽतिरौद्रे।
न ते चिरादागमनं प्रियस्य
क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥ ५.३९.५४ ॥
হে দেবী! রাক্ষসগণে পরিপূর্ণ এই অতি ভয়ংকর দেশে তুমি দীর্ঘকাল থাকবে না। তোমার প্রিয়জনের আগমনও বহুদিন বিলম্বিত হবে না; আমার সঙ্গে মিলনের সময়টুকু মাত্র ধৈর্য ধরো।