বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.64.1
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ ५.६४.१ ॥
সুগ্রীব এইরূপ বললে হৃষ্ট দধিমুখ নামক বানর রাঘব, লক্ষ্মণ ও সুগ্রীবকে প্রণাম করল।
5.64.2
स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ ५.६४.२ ॥
তিনি সুগ্রীব ও মহাবলী দুই রাঘবকে প্রণাম করে বীর বানরদের সঙ্গে আকাশে লাফিয়ে উঠলেন।
5.64.3
स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।
निपत्य गगनाद् भूमौ तद् वनं प्रविवेश ह ॥ ५.६४.३ ॥
আগে যেভাবে এসেছিল, সেভাবেই দ্রুত চলে গেল; আকাশ থেকে ভূমিতে নেমে সেই বনে প্রবেশ করল।
5.64.4
स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।
विमदानुद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ॥ ५.६४.४ ॥
মধুবনে প্রবেশ করে সে বানরযূথপতিদের দেখল; তারা সকলেই উদ্ধত, মদমত্ত ও মধুজল ছিটাচ্ছিল।
5.64.5
स तानुपागमद् वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम्।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५.६४.५ ॥
সেই বীর হাত জোড় করে তাদের কাছে গিয়ে আনন্দিতভাবে অঙ্গদকে মধুর কথা বলল।
5.64.6
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिः परिवारणम्।
अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद् भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ५.६४.६ ॥
হে সৌম্য, ক্রোধ করা উচিত নয়; এই রক্ষীরা অজ্ঞানতা ও ক্রোধবশে আপনাদের বাধা দিয়েছে।
5.64.7
श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो भक्षयस्व स्वकं मधु।
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ॥ ५.६४.७ ॥
দূর থেকে ক্লান্ত হয়ে এসেছ; তোমার নিজের মধু খাও। তুমি যুবরাজ এবং এই বনের প্রভু, হে মহাবল।
5.64.8
मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो रोषस्तद् भवान् क्षन्तुमर्हति।
यथैव हि पिता तेऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः ॥ ५.६४.८ ॥
মূর্খতাবশত আগে যে ক্রোধ প্রকাশ করা হয়েছিল, আপনি তা ক্ষমা করার যোগ্য। যেমন আপনার পিতা আগে বানরদলের প্রভু ছিলেন।
5.64.9
तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम।
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ॥ ५.६४.९ ॥
তেমনি তুমিও সুগ্রীবই; অন্য কেউ নও, হে বানরশ্রেষ্ঠ। কারণ আমি গিয়ে তোমার পিতৃব্যকে এ কথা জানিয়েছি, হে নিষ্কলুষ।
5.64.10
इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम्।
भवदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्वनचारिभिः ॥ ५.६४.१० ॥
এখানে এই বনচারী সকলের আগমন হচ্ছে; তোমার আগমনের কথা শুনে এই বনচারীদের সঙ্গে।
5.64.11
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम्।
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ५.६४.११ ॥
বন বিধ্বস্ত হয়েছে শুনেও তিনি আনন্দিত হলেন, রুষ্ট হলেন না। তোমার পিতৃব্য বানরেশ্বর সুগ্রীব আমার প্রতি অত্যন্ত আনন্দিত হয়েছেন।
5.64.12
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद् वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ॥ ५.६४.१२ ॥
"তাদের সবাইকে শীঘ্র পাঠাও" — রাজা এইরূপ বললেন। দধিমুখের এই মধুর বচন শুনে অঙ্গদ (বললেন)।
5.64.13
अब्रवीत् तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः।
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ॥ ५.६४.१३ ॥
বাক্যনিপুণ বানরশ্রেষ্ঠ তাঁদের বললেন: হে বানরযূথপতিগণ, আমার সন্দেহ হচ্ছে এই সংবাদ রামের কাছ থেকে শোনা হয়েছে।
5.64.14
अयं च हर्षादाख्याति तेन जानामि हेतुना।
तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ ५.६४.१४ ॥
এ আনন্দে বলছে; সেই কারণেই আমি জানি। অতএব হে শত্রুদাহকগণ, কাজ সম্পন্ন না করে এখানে থাকা আমাদের পক্ষে সঙ্গত নয়।
5.64.15
पीत्वा मधु यथाकामं विक्रान्ता वनचारिणः।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५.६४.१५ ॥
ইচ্ছামতো মধু পান করে হে বীর বনচারীগণ, বানর সুগ্রীব যেখানে আছেন সেখানে যাওয়ার আর বাকি কী রইল?
5.64.16
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरिपुङ्गवाः।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ ५.६४.१६ ॥
হে শ্রেষ্ঠ বানরগণ, আপনারা সবাই মিলে আমাকে যা বলবেন, আমি তাই করব; করণীয় কাজে আমি আপনাদের অধীন।
5.64.17
नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं बलात् ॥ ५.६४.१७ ॥
আমি যুবরাজ হলেও আদেশ দেওয়ার সামর্থ্য আমার নেই; কর্তব্য সম্পন্ন করা আপনাদের বলপূর্বক দমন করা অনুচিত।
5.64.18
ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमुत्तमम्।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ ५.६४.१८ ॥
অঙ্গদের এই উত্তম বাক্য শুনে প্রসন্নচিত্ত বনচারী বানরেরা এই কথা বললেন।
5.64.19
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ ५.६४.१९ ॥
হে রাজন, বানরশ্রেষ্ঠ, প্রভু হয়েও কে এমন কথা বলবে? ঐশ্বর্যের মদে উন্মত্ত হয়ে সবাই মনে করে, "আমিই সব।"
5.64.20
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित्।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ॥ ५.६४.२० ॥
এই বাক্য তোমারই উপযুক্ত, অন্য কারও নয়। বিনয়ই তোমার ভবিষ্যৎ মঙ্গলের যোগ্যতা প্রকাশ করে।
5.64.21
सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ ५.६४.२१ ॥
আমরা সবাই সেখানে যাওয়ার জন্য প্রস্তুত হয়ে এসেছি, যেখানে বানরবীরদের অবিনাশী প্রভু সুগ্রীব আছেন।
5.64.22
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम्।
क्वचिद् गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ ५.६४.२२ ॥
হে বানরশ্রেষ্ঠ, তোমার আদেশ ছাড়া বানরেরা এক পা-ও কোথাও যেতে পারে না। এটাই তোমাকে আমাদের সত্য কথা।
5.64.23
एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत।
साधु गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ॥ ५.६४.२३ ॥
তারা এভাবে বলছিল, তখন অঙ্গদ উত্তর দিল: "ভালো, চলো যাই।" এই বলে সেই মহাবলীরা আকাশে লাফিয়ে উঠল।
5.64.24
उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः।
कृत्वाऽऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवोपलाः ॥ ५.६४.२४ ॥
উপরে লাফিয়ে ওঠা অঙ্গদের অনুসরণ করে বানরযূথপতিরা সবাই লাফিয়ে উঠল। আকাশকে যেন আকাশহীন করে, যন্ত্রে নিক্ষিপ্ত পাথরের মতো তারা ছুটে চলল।
5.64.25
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्।
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ॥ ५.६४.२५ ॥
অঙ্গদ ও বানর হনুমানকে সম্মুখে রেখে, সেই বেগবান বানরেরা সহসা আকাশে লাফিয়ে উঠল।
5.64.26
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा।
अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ५.६४.२६ ॥
বায়ুতাড়িত মেঘের মতো মহাগর্জন করে, অঙ্গদ এসে পৌঁছলে বানরেশ্বর সুগ্রীব।
5.64.27
उवाच शोकसंतप्तं रामं कमललोचनम्।
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ॥ ५.६४.२७ ॥
শোকে সন্তপ্ত কমললোচন রামকে সে বলল: আশ্বস্ত হও, তোমার মঙ্গল হোক, দেবীকে দেখা গেছে, এতে সন্দেহ নেই।
5.64.28
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीतसमयैरिह।
अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च जानामि शुभदर्शन ॥ ५.६४.२८ ॥
সময় অতিক্রান্ত হওয়ায় তাদের পক্ষে এখানে আসা সম্ভব নয়; অঙ্গদের আনন্দ থেকে আমি জানি, হে শুভদর্শন।
5.64.29
न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते।
युवराजो महाबाहुः प्लवतामङ्गदो वरः ॥ ५.६४.२९ ॥
কাজ ভেস্তে গেলে আমার কাছে আসা উচিত নয়; যুবরাজ, মহাবাহু, লাফানো-কারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ অঙ্গদ।
5.64.30
यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः।
भवेत् तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ ५.६४.३० ॥
যাদের কাজ সম্পন্ন হয়নি, তাদের এমন আগমন হলেও সে দীনমুখ ও বিভ্রান্ত, বিক্ষুব্ধ মনের হবে।
5.64.31
पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम्।
न मे मधुवनं हन्याददृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ५.६४.३१ ॥
পিতৃ-পিতামহদের দ্বারা রক্ষিত এই মধুবন, জনককন্যাকে না দেখে আমি ধ্বংস করব না।
5.64.32
कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६४.३२ ॥
হে রাম! সুপ্রজা কৌশল্যাকে আশ্বস্ত করো, হে সুব্রত! দেবীকে (সীতাকে) দেখা হয়েছে, এতে সন্দেহ নেই, অন্য কারও দ্বারা নয়, হনুমানের দ্বারাই।
5.64.33
नह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः।
हनूमतीह सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ॥ ५.६४.३३ ॥
এই কাজ সাধনে হনুমান ছাড়া অন্য কোনো কারণ নেই; এখানে হনুমানের দ্বারাই সিদ্ধি ও বুদ্ধি লাভ হয়েছে, হে মতিসত্তম।
5.64.34
व्यवसायश्च शौर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च हरीश्वरः ॥ ५.६४.३४ ॥
জাম্ববান নেতা এবং বানররাজ অঙ্গদ যেখানে আছেন, সেখানে দৃঢ় সংকল্প, বীরত্ব ও শাস্ত্রজ্ঞানও সুপ্রতিষ্ঠিত।
5.64.35
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम ॥ ५.६४.३५ ॥
হনুমানও সেখানে পথপ্রদর্শক; অন্যথায় অন্য পথ নেই। এখন চিন্তায় আচ্ছন্ন হয়ো না, হে অমিতবিক্রম।
5.64.36
यदा हि दर्पितोदग्राः संगताः काननौकसः।
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्यादुपक्रमः ॥ ५.६४.३६ ॥
গর্বিত ও উগ্র বনচারী বানরেরা যখন একত্র হয়, তখন যারা কাজ সম্পন্ন করেনি তাদের এমন সূচনা হয় না।
5.64.37
वनभङ्गेन जानामि मधूनां भक्षणेन च।
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ॥ ५.६४.३७ ॥
বন ভাঙার দ্বারা ও মধু ভক্ষণের দ্বারা আমি জানি। তারপর আকাশে নিকটে কিলকিলা শব্দ তিনি শুনলেন।
5.64.38
हनूमत्कर्मदृप्तानां नदतां काननौकसाम्।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ५.६४.३८ ॥
হনুমানের কর্মে গর্বিত, গর্জনকারী, বনবাসী বানরদের, যারা কিষ্কিন্ধ্যায় ফিরে এসে যেন সিদ্ধি ঘোষণা করছিল।
5.64.39
ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्हृष्टमानसः ॥ ५.६४.३९ ॥
তারপর বানরদের সেই গর্জন শুনে, বানরশ্রেষ্ঠ দীর্ঘ ও উঁচু লেজসহ হর্ষিত মনের অধিকারী হলেন।
5.64.40
आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ५.६४.४० ॥
রামকে দেখতে ইচ্ছুক সেই বানররাও এলেন; অঙ্গদকে সামনে রেখে, হনুমান ও সেই বানরকেও সামনে রেখে।
5.64.41
तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ५.६४.४१ ॥
অঙ্গদপ্রমুখ সেই বীররা হর্ষিত ও আনন্দিত হয়ে বানররাজের ও রাঘবের সমীপে প্রণত হলেন।
5.64.42
हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ५.६४.४२ ॥
মহাবাহু হনুমান মস্তক নত করে প্রণাম করলেন; তারপর সংযতা ও অক্ষতা দেবীর বার্তা রাঘবকে জানালেন।
5.64.43
दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम्।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः ॥ ५.६४.४३ ॥
"দেবীকে দেখেছি" — হনুমানের মুখ থেকে নির্গত অমৃতসদৃশ বাক্য শুনে রাম লক্ষ্মণের সঙ্গে হর্ষ লাভ করলেন।
5.64.44
निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ५.६४.४४ ॥
তখন কাজটি নিশ্চিত জেনে প্রীতিমান লক্ষ্মণ প্রসন্ন হয়ে পবনপুত্র হনুমানের দিকে মহা সম্মানে তাকালেন।
5.64.45
प्रीत्या च परयोपेतो राघवः परवीरहा।
बहुमानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ५.६४.४५ ॥
পরম প্রীতিযুক্ত, শত্রুবীরদের নিধনকারী রাঘব (রাম) মহা সম্মানে হনুমানের দিকে তাকালেন।