वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.64.1
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ ५.६४.१ ॥
सुग्रीवाने असे सांगितल्यावर आनंदित झालेल्या दधिमुख वानराने राघव, लक्ष्मण आणि सुग्रीव यांना वंदन केले.
5.64.2
स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ ५.६४.२ ॥
त्याने सुग्रीव आणि दोन्ही महाबली राघवांना वंदन केले आणि शूर वानरांसह आकाशात झेप घेतली.
5.64.3
स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः।
निपत्य गगनाद् भूमौ तद् वनं प्रविवेश ह ॥ ५.६४.३ ॥
पूर्वी जसा आला होता तसाच तो त्वरेने निघून गेला; आकाशातून जमिनीवर उतरून त्याने ते वन प्रवेश केला.
5.64.4
स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान्।
विमदानुद्धतान् सर्वान् मेहमानान् मधूदकम् ॥ ५.६४.४ ॥
मधुवनात प्रवेश करून त्याने वानर-यूथपतींना पाहिले; ते सर्व उन्मत्त, मदमस्त होऊन मधुजल शिंपडत होते.
5.64.5
स तानुपागमद् वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम्।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५.६४.५ ॥
त्या वीराने हात जोडून त्यांच्याजवळ जाऊन आनंदाने अंगदाला मधुर शब्दांत म्हटले.
5.64.6
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिः परिवारणम्।
अज्ञानाद् रक्षिभिः क्रोधाद् भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ५.६४.६ ॥
हे सौम्य, राग धरू नये; या रक्षकांनी अज्ञानाने आणि रागाने तुम्हाला अडवले आहे.
5.64.7
श्रान्तो दूरादनुप्राप्तो भक्षयस्व स्वकं मधु।
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ॥ ५.६४.७ ॥
दूरून थकून आला आहात; आपले स्वतःचे मध सेवन करा. आपण युवराज आणि या वनाचे स्वामी आहात, हे महाबलवान.
5.64.8
मौर्ख्यात् पूर्वं कृतो रोषस्तद् भवान् क्षन्तुमर्हति।
यथैव हि पिता तेऽभूत् पूर्वं हरिगणेश्वरः ॥ ५.६४.८ ॥
मूर्खतेमुळे पूर्वी जो राग केला गेला, तो आपण क्षमा करावा. जसे आपले पिता पूर्वी वानरगणांचे स्वामी होते.
5.64.9
तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम।
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ॥ ५.६४.९ ॥
तसेच आपणही सुग्रीवच आहात, दुसरे कोणी नाही, हे वानरश्रेष्ठा. कारण मी जाऊन आपल्या चुलत्यांना हे सांगितले आहे, हे निर्दोषा.
5.64.10
इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम्।
भवदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्वनचारिभिः ॥ ५.६४.१० ॥
येथे या सर्व वनचारी वानरांचे आगमन होत आहे; आपले आगमन ऐकून या वनचारींसह.
5.64.11
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम्।
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ५.६४.११ ॥
वन उद्ध्वस्त झाले हे ऐकूनही तो आनंदित झाला, रागावला नाही. आपले चुलते वानरेश्वर सुग्रीव मला पाहून अत्यंत आनंदित झाले.
5.64.12
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः।
श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद् वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ॥ ५.६४.१२ ॥
"त्या सर्वांना लवकर पाठवा" असे राजा म्हणाला. दधिमुखाचे हे मृदु वचन ऐकून अंगद (असे बोलला).
5.64.13
अब्रवीत् तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः।
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ॥ ५.६४.१३ ॥
वाक्यकुशल वानरश्रेष्ठ तेथील वानरांना म्हणाला: हे वानरयूथपतींनो, ही वार्ता रामाकडून ऐकली गेली असावी अशी मला शंका आहे.
5.64.14
अयं च हर्षादाख्याति तेन जानामि हेतुना।
तत् क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ ५.६४.१४ ॥
हा हर्षाने सांगत आहे; त्या कारणाने मला कळते. म्हणून हे शत्रुतापी वीरांनो, कार्य पूर्ण न करता येथे थांबणे आपल्यासाठी योग्य नाही.
5.64.15
पीत्वा मधु यथाकामं विक्रान्ता वनचारिणः।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५.६४.१५ ॥
इच्छेनुसार मध प्राशन करून हे पराक्रमी वनचारींनो, वानर सुग्रीव जिथे आहे तिथे जाण्यात आता काय उरले आहे?
5.64.16
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरिपुङ्गवाः।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ ५.६४.१६ ॥
हे श्रेष्ठ वानरांनो, तुम्ही सर्वजण एकत्र येऊन मला जसे सांगाल तसेच मी करीन; करावयाच्या कार्यात मी तुमच्या अधीन आहे.
5.64.17
नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं बलात् ॥ ५.६४.१७ ॥
मी युवराज असलो तरी आज्ञा देण्यास मी समर्थ नाही; कार्य पूर्ण केलेल्या तुम्हांला बळजबरीने दडपणे योग्य नाही.
5.64.18
ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमुत्तमम्।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ ५.६४.१८ ॥
अंगदाचे हे उत्तम वचन ऐकून प्रसन्न मनाच्या त्या वनचारी वानरांनी हे शब्द उच्चारले.
5.64.19
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुः सन् वानरर्षभ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ ५.६४.१९ ॥
हे राजा, वानरश्रेष्ठा, प्रभू असूनही असे कोण बोलेल? सत्तेच्या मदात धुंद झालेला प्रत्येकजण "मीच सर्वकाही आहे" असे समजतो.
5.64.20
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित्।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ॥ ५.६४.२० ॥
हे बोलणे तुलाच अगदी योग्य आहे, इतर कोणाला नाही. नम्रताच तुझी भविष्यातील कल्याणाची पात्रता दर्शवते.
5.64.21
सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ ५.६४.२१ ॥
आम्ही सर्वजणही तिथे जाण्यास सज्ज होऊन आलो आहोत, जिथे वानरवीरांचा अविनाशी स्वामी सुग्रीव आहे.
5.64.22
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात् पदम्।
क्वचिद् गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ ५.६४.२२ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, तू आज्ञा दिल्याशिवाय वानरांना एक पाऊलही कुठे टाकता येणार नाही. हे सत्य आम्ही तुला सांगतो.
5.64.23
एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत।
साधु गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ॥ ५.६४.२३ ॥
ते असे बोलत असताना अंगद उत्तरला: "ठीक आहे, चला जाऊया." असे म्हणून ते महाबलवान आकाशात झेपावले.
5.64.24
उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः।
कृत्वाऽऽकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवोपलाः ॥ ५.६४.२४ ॥
वर झेपावलेल्या अंगदामागोमाग सर्व वानरयूथपती झेपावले. आकाशालाच आकाशरहित करत, यंत्राने फेकलेल्या दगडांसारखे ते सुटले.
5.64.25
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम्।
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ॥ ५.६४.२५ ॥
अंगद आणि वानर हनुमानाला पुढे करून ते वेगवान वानर अचानक आकाशात झेपावले.
5.64.26
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा।
अङ्गदे समनुप्राप्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ५.६४.२६ ॥
वाऱ्याने हाकलेल्या ढगांप्रमाणे महानाद करीत, अंगद पोहोचल्यावर वानरेश्वर सुग्रीव.
5.64.27
उवाच शोकसंतप्तं रामं कमललोचनम्।
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ॥ ५.६४.२७ ॥
शोकाने तप्त झालेल्या कमललोचन रामाला तो म्हणाला: धीर धर, तुझे कल्याण होवो, देवी दिसली, यात संशय नाही.
5.64.28
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीतसमयैरिह।
अङ्गदस्य प्रहर्षाच्च जानामि शुभदर्शन ॥ ५.६४.२८ ॥
वेळ निघून गेल्यामुळे त्यांना येथे येणे शक्य नाही; अंगदाच्या आनंदावरून मला कळते, हे शुभदर्शना.
5.64.29
न मत्सकाशमागच्छेत् कृत्ये हि विनिपातिते।
युवराजो महाबाहुः प्लवतामङ्गदो वरः ॥ ५.६४.२९ ॥
कार्य बिघडले असताना माझ्याकडे येऊ नये; युवराज, महाबाहू, उड्या मारणाऱ्यांत श्रेष्ठ अंगद.
5.64.30
यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः।
भवेत् तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ ५.६४.३० ॥
ज्यांचे कार्य पूर्ण झालेले नाही त्यांचा असा प्रवेश झाला तरीही तो दीन चेहऱ्याचा व भ्रांत, विक्षुब्ध मनाचा असेल.
5.64.31
पितृपैतामहं चैतत् पूर्वकैरभिरक्षितम्।
न मे मधुवनं हन्याददृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ५.६४.३१ ॥
पितृ-पितामहांनी जपलेले हे मधुवन, जनककन्या सीतेला न पाहता मी नष्ट करणार नाही.
5.64.32
कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ॥ ५.६४.३२ ॥
हे राम! सुप्रजा कौसल्येला धीर दे, हे सुव्रता! देवी (सीता) दिसली आहे, यात संशय नाही, दुसऱ्या कोणी नव्हे तर हनुमानानेच.
5.64.33
नह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधनेऽस्य हनूमतः।
हनूमतीह सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ॥ ५.६४.३३ ॥
हे कार्य साधण्यात हनुमानाशिवाय दुसरे कारण नाही; येथे हनुमानामुळेच सिद्धी व बुद्धी प्राप्त झाली, हे मतिसत्तमा.
5.64.34
व्यवसायश्च शौर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च हरीश्वरः ॥ ५.६४.३४ ॥
जांबवान नेता असतील आणि वानरेश्वर अंगद असतील, तिथे दृढ निश्चय, शौर्य आणि शास्त्रज्ञानही सुस्थिर असते.
5.64.35
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तत्र गतिरन्यथा।
मा भूश्चिन्तासमायुक्तः सम्प्रत्यमितविक्रम ॥ ५.६४.३५ ॥
हनुमानही तेथे मार्गदर्शक आहे; अन्यथा दुसरा मार्ग नाही. आता चिंताग्रस्त होऊ नकोस, हे अमितविक्रमा.
5.64.36
यदा हि दर्पितोदग्राः संगताः काननौकसः।
नैषामकृतकार्याणामीदृशः स्यादुपक्रमः ॥ ५.६४.३६ ॥
गर्विष्ठ आणि उग्र वनवासी वानर जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा ज्यांनी कार्य पूर्ण केलेले नसते त्यांची अशी सुरुवात होत नाही.
5.64.37
वनभङ्गेन जानामि मधूनां भक्षणेन च।
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ॥ ५.६४.३७ ॥
वनाचा नाश आणि मधाचे भक्षण यावरून मी जाणतो. मग आकाशात जवळून किलकिलाट त्याने ऐकला.
5.64.38
हनूमत्कर्मदृप्तानां नदतां काननौकसाम्।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ५.६४.३८ ॥
हनुमानाच्या कर्माने गर्विष्ठ, गर्जना करणाऱ्या, वनात राहणाऱ्या वानरांचा, जे किष्किंधेला येऊन सिद्धी सांगत होते.
5.64.39
ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्हृष्टमानसः ॥ ५.६४.३९ ॥
मग वानरांचा तो निनाद ऐकून, वानरश्रेष्ठ, लांब व उंचावलेली शेपटी असलेला, हर्षित मनाचा झाला.
5.64.40
आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ५.६४.४० ॥
रामाला पाहण्याची इच्छा असलेले ते वानरही आले; अंगदाला पुढे करून, हनुमानाला व त्या वानराला पुढे करून.
5.64.41
तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ५.६४.४१ ॥
अंगद प्रमुख असलेले ते वीर हर्षित व आनंदित होऊन वानरराजाच्या व राघवाच्या समीप साष्टांग पडले.
5.64.42
हनूमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ५.६४.४२ ॥
महाबाहू हनुमानाने मस्तक नमवून नमस्कार केला; मग संयमी व अक्षत अशा देवीची वार्ता राघवाला सांगितली.
5.64.43
दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम्।
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः ॥ ५.६४.४३ ॥
"देवीला पाहिले" — हनुमंताच्या मुखातून निघालेले अमृतासारखे शब्द ऐकून राम लक्ष्मणासह हर्षित झाला.
5.64.44
निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे।
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ५.६४.४४ ॥
तेव्हा कार्य निश्चित झाले हे जाणून प्रेमाने भरलेल्या लक्ष्मणाने वायुपुत्र हनुमंताकडे मोठ्या आदराने पाहिले.
5.64.45
प्रीत्या च परयोपेतो राघवः परवीरहा।
बहुमानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ५.६४.४५ ॥
अत्यंत प्रेमाने युक्त, शत्रुवीरांचा संहार करणारा राघव (राम) मोठ्या सन्मानाने हनुमंताकडे पाहू लागला.