વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.67.1
ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा।
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ ६.६७.१ ॥
અંગદનાં વચનો સાંભળીને ત્યારે તે મહાકાય વાનરો પાછા ફર્યા. દૃઢ નિશ્ચય ધારણ કરીને તેઓ સૌ યુદ્ધની ઇચ્છાવાળા થયા.
6.67.2
समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः।
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा ॥ ६.६७.२ ॥
બળવાન અંગદનાં વચનોથી તેમનું વીર્ય જાગ્યું, પરાક્રમ ઉત્તેજિત થયું; તેઓ સ્થિર બન્યા.
6.67.3
प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ६.६७.३ ॥
તેઓ આગળ વધ્યા, મૃત્યુ માટે નિશ્ચય કરીને હર્ષિત થયા. જીવનની આસક્તિ છોડેલા વાનરોએ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું.
6.67.4
अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च।
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ६.६७.४ ॥
પછી મહાકાય વાનરોએ મોટાં વૃક્ષો અને વિશાળ શિખરો ઝડપથી ઉપાડીને કુંભકર્ણ તરફ દોડ્યા.
6.67.5
कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून् ॥ ६.६७.५ ॥
અત્યંત ક્રોધિત પરાક્રમી કુંભકર્ણે ગદા ઉપાડી; તે મહાકાયે ચારે બાજુથી શત્રુઓ પર પ્રહાર કરીને તેમને વિખેરી નાખ્યા.
6.67.6
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः।
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः ॥ ६.६७.६ ॥
કુંભકર્ણથી પ્રહાર પામેલા સાતસો અને આઠ હજાર વાનરો વિખેરાઈને ભૂમિ પર પડેલા છે.
6.67.7
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति।
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६७.७ ॥
સોળ, આઠ, દસ, વીસ અને ત્રીસ — એ જ રીતે બંને બાહુઓથી વીંટાળી ખાતો તે દોડે છે; અત્યંત ક્રોધિત ગરુડ જેમ સર્પોને ખાય તેમ તે ખાતો દોડે છે.
6.67.8
कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः संगम्य च ततस्ततः।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः संग्राममूर्धनि ॥ ६.६७.८ ॥
મુશ્કેલીથી ફરી હિંમત મેળવીને, અહીં-તહીંથી એકઠા થઈને, હાથમાં વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો લઈને વાનરો યુદ્ધના મોખરે ઊભા રહ્યા.
6.67.9
ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः।
दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः ॥ ६.६७.९ ॥
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિવિદે એક પર્વત ઉખેડ્યો, પર્વતશિખર જેવો તે લઈને નીચે લટકતા મેઘ જેવો દોડ્યો.
6.67.10
तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः।
तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः ॥ ६.६७.१० ॥
તેને ઉખેડીને તે વાનરે કુંભકર્ણ પર ફેંક્યો; તે મહાકાય સુધી ન પહોંચતાં તે તેની સેના પર પડ્યો.
6.67.11
ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान्।
तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्यद्गिरेः शिरः ॥ ६.६७.११ ॥
તે ઘોડાઓ, હાથીઓ, રથો અને શ્રેષ્ઠ હાથીઓને પણ કચડી નાખ્યા; તેઓ, બીજા રાક્ષસો અને એ જ રીતે પર્વતનું બીજું શિખર પણ.
6.67.12
तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम्।
रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत् ॥ ६.६७.१२ ॥
તે પર્વતના વેગથી પ્રહાર પામીને, ઘોડા મર્યા, સારથિઓ મર્યા, રાક્ષસોના રક્તથી ભીનું તે મહાન રણક્ષેત્ર બની ગયું.
6.67.13
रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः।
शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः ॥ ६.६७.१३ ॥
કાલ અને અંતક જેવા બાણોથી રથીઓએ ગર્જના કરતા વાનરેન્દ્રોના માથા અચાનક કાપી નાખ્યા; તેઓ ભયંકર ગર્જના કરતા હતા.
6.67.14
वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान्।
रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन् ॥ ६.६७.१४ ॥
મહાત્મા વાનરોએ મોટા વૃક્ષો ઉખેડીને રથ, ઘોડા, હાથી, ઊંટ અને રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.
6.67.15
हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान्।
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ ६.६७.१५ ॥
આકાશમાં ઊભા રહેલા હનુમાને કુંભકર્ણના માથા પર પર્વતશિખરો, શિલાઓ અને વિવિધ વૃક્ષોની વર્ષા કરી.
6.67.16
तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह।
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६७.१६ ॥
તેણે ત્રિશૂળથી એ પર્વતશિખરો ભેદી નાખ્યા; મહાબલી કુંભકર્ણે વૃક્ષોની વર્ષા પણ તોડી નાખી.
6.67.17
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य।
तस्थौ स तस्यापततः परस्ता-
न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य ॥ ६.६७.१७ ॥
પછી તેણે તીક્ષ્ણ ત્રિશૂળ ઉપાડીને વાનરોની એ ભયંકર સેના પર ધસી ગયો; ત્યારે હનુમાન એક પર્વતશિખર ઉપાડીને તેની સામે ઊભા રહ્યા.
6.67.18
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान
वेगेन शैलोत्तमभीमकायम्।
संचुक्षुभे तेन तदाभिभूतो
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ६.६७.१८ ॥
ક્રોધે ભરાઈને તેણે વેગથી શ્રેષ્ઠ પર્વત જેવા ભયંકર દેહવાળા કુંભકર્ણ પર પ્રહાર કર્યો; તેથી તે વિચલિત થયો, તેનાં અંગો ચરબીથી ભીંજાયાં અને લોહીથી લથબથ થયાં.
6.67.19
स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं
गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम्।
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान
गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ ६.६७.१९ ॥
વીજળી જેવું ઝળહળતું ભાલું ફેરવીને, સળગતા અગ્નિશિખરોવાળા પર્વતની જેમ, પવનપુત્ર હનુમાનની છાતીમાં તેણે પ્રહાર કર્યો; ગુહે ઉગ્ર શક્તિથી ક્રૌંચ પર્વત પર પ્રહાર કર્યો હતો તેમ.
6.67.20
स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः
प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् ।
ननाद भीमं हनुमान् महाहवे
युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ ६.६७.२० ॥
શૂળથી મહાભુજાઓની વચ્ચે વીંધાયેલો હનુમાન અત્યંત વિહ્વળ થઈને મોંમાંથી લોહી ઓકતો, તે મહાયુદ્ધમાં યુગાંતના મેઘોની ગર્જના જેવી ભીષણ ગર્જના કરવા લાગ્યો.
6.67.21
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा
रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य।
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः
प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ ६.६७.२१ ॥
ત્યારે હનુમાનને વ્યથિત જોઈને રાક્ષસગણો અચાનક હર્ષિત થઈને ગર્જી ઊઠ્યા; વાનરો વ્યથિત અને ભયથી પીડિત થઈને તે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણથી ભાગી ગયા.
6.67.22
ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम्।
प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते ॥ ६.६७.२२ ॥
ત્યારે બળવાન નીલે સેનાને ફરી સ્થિર કરીને, બુદ્ધિમાન કુંભકર્ણ પર એક પર્વતશિખર ફેંક્યું.
6.67.23
तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह।
मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ ६.६७.२३ ॥
પોતાના પર પડતું એ શિખર જોઈને તેણે મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો; મુઠ્ઠીના પ્રહારથી આહત થયેલું એ પર્વતશિખર ભાંગી પડ્યું અને તણખા તથા જ્વાળાઓ સાથે ધરતી પર પડ્યું.
6.67.24
ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः।
पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ ६.६७.२४ ॥
ઋષભ, શરભ, નીલ, ગવાક્ષ અને ગંધમાદન — આ પાંચ વાનર-શાર્દૂલો કુંભકર્ણ તરફ દોડી ગયા.
6.67.25
शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः।
कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि ॥ ६.६७.२५ ॥
મહાબળવાન વાનરોએ ખડકો, વૃક્ષો, હથેળીઓ, પગ અને મુઠ્ઠીઓ વડે યુદ્ધમાં ચારે બાજુથી મહાકાય કુંભકર્ણ પર પ્રહાર કર્યા.
6.67.26
स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे।
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ ६.६७.२६ ॥
એ પ્રહારોને માત્ર સ્પર્શ સમજીને કુંભકર્ણ પીડાયો નહીં; પછી મહાવેગવાન ઋષભને બંને બાહુઓથી કસીને આલિંગી લીધો.
6.67.27
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः।
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ ६.६७.२७ ॥
કુંભકર્ણના બાહુઓથી પીડિત થયેલો વાનર-ઋષભ ભયંકર રીતે પડી ગયો; તેના મુખમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું.
6.67.28
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे।
आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा।
पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम् ॥ ६.६७.२८ ॥
મુઠ્ઠી વડે શરભને મારીને, ઢીંચણ વડે યુદ્ધમાં નીલને માર્યો; ઇન્દ્રના શત્રુ કુંભકર્ણે ત્યારે હથેળી વડે ગવાક્ષ પર પ્રહાર કર્યો, અને ક્રોધે ભરાઈ વેગથી પગ વડે ગંધમાદન પર ઘા કર્યો.
6.67.29
दत्तप्रहारव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः।
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ६.६७.२९ ॥
મારેલા પ્રહારોથી પીડિત અને લોહીથી ભીંજાયેલા તેઓ મૂર્છિત થઈ ગયા; કપાયેલા કિંશુક વૃક્ષોની જેમ તેઓ ધરતી પર પડી ગયા.
6.67.30
तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु।
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ६.६७.३० ॥
તે મહાત્મા મુખ્ય વાનરો પડી ગયા પછી હજારો વાનરો કુંભકર્ણ તરફ દોડ્યા.
6.67.31
तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः।
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ ६.६७.३१ ॥
પર્વત સમાન તે શ્રેષ્ઠ વાનરો સૌ પર્વત જેવા તેના પર ચડીને, કૂદીને, મહાબળથી તેને કરડ્યા.
6.67.32
तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा।
कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ६.६७.३२ ॥
નખ, દાંત, મુઠ્ઠીઓ અને બાહુઓ વડે તે શ્રેષ્ઠ વાનરોએ મહાબાહુ કુંભકર્ણ પર પ્રહાર કર્યો.
6.67.33
स वानरसहस्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः।
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ६.६७.३३ ॥
હજારો વાનરોથી ઘેરાયેલો તે પર્વત સમાન રાક્ષસવ્યાઘ્ર કુંભકર્ણ, પોતાના પર ઊગેલા વૃક્ષોથી ઢંકાયેલા પર્વત જેવો શોભ્યો.
6.67.34
बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः।
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६७.३४ ॥
બન્ને બાહુઓ વડે બધા વાનરોને પકડીને તે મહાબળી ક્રોધથી તેમને ખાઈ ગયો, જેમ ગરુડ સર્પોને ખાય છે.
6.67.35
प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे।
नासापुटाभ्यां संजग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ ६.६७.३५ ॥
કુંભકર્ણે પાતાળ સમાન મુખમાં ફેંકેલા વાનરો નાકનાં છિદ્રો વડે અને કાન વડે પણ બહાર આવ્યા.
6.67.36
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसंनिभः।
बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ ६.६७.३६ ॥
અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલો, પર્વત સમાન તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ વાનરોને ખાતો, ક્રોધથી બધા વાનરોને ભાંગી નાખતો હતો.
6.67.37
मांसशोणितसंक्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्च्छितः ॥ ६.६७.३७ ॥
માંસ અને લોહીથી ભૂમિને ભીની કરતો, કાલાગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તે રાક્ષસ વાનર સેનાઓ વચ્ચે ફરવા લાગ્યો.
6.67.38
वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः।
शूलहस्तो बभौ युद्धे कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६७.३८ ॥
હાથમાં વજ્ર ધરેલા ઇન્દ્ર સમાન, પાશ હાથમાં ધરેલા યમ સમાન, શૂળ હાથમાં ધરેલો મહાબળવાન કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં શોભ્યો.
6.67.39
यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः।
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो ददाह सः ॥ ६.६७.३९ ॥
ગ્રીષ્મમાં અગ્નિ જેમ સૂકાં વનોને બાળે છે, તેમ કુંભકર્ણે વાનર સેનાઓને બાળી નાખી.
6.67.40
ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथाः प्लवंगमाः।
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६.६७.४० ॥
ત્યારે મરાતા, ટોળાં નાશ પામેલા, ભયથી ગભરાયેલા તે કૂદતા વાનરો વિકૃત સ્વરે ચીસો પાડવા લાગ્યા.
6.67.41
अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः।
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिता भिन्नचेतसः ॥ ६.६७.४१ ॥
કુંભકર્ણ દ્વારા અનેક વાર મરાતા વાનરો, વ્યથિત અને ભાંગેલા મનથી રાઘવ (રામ)ની શરણે ગયા.
6.67.42
प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः।
अभ्यधावत वेगेन कुम्भकर्णं महाहवे ॥ ६.६७.४२ ॥
વાનરોને પરાજિત થતા જોઈ વજ્રહસ્ત (ઇન્દ્ર)ના પૌત્રના પુત્રે મહાયુદ્ધમાં વેગથી કુંભકર્ણ પર ધસારો કર્યો.
6.67.43
शैलशृङ्गं महद् गृह्य विनदन् स मुहुर्मुहुः।
त्रासयन् राक्षसान् सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ॥ ६.६७.४३ ॥
એક વિશાળ પર્વતશિખર ઉપાડીને તે વારંવાર ગર્જના કરતો કુંભકર્ણના પગલે ચાલતા સર્વ રાક્ષસોને ડરાવવા લાગ્યો.
6.67.44
चिक्षेप शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि।
स तेनाभिहतो मूर्ध्नि शैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ ६.६७.४४ ॥
તેણે કુંભકર્ણના મસ્તક પર પર્વતશિખર ફેંક્યું. ત્યારે ઇન્દ્રના શત્રુ કુંભકર્ણ તે પર્વતના આઘાતથી માથા પર ઘવાયો.
6.67.45
कुम्भकर्णः प्रजज्वाल क्रोधेन महता तदा।
सोऽभ्यधावत वेगेन वालिपुत्रममर्षणः ॥ ६.६७.४५ ॥
ત્યારે કુંભકર્ણ મહાન ક્રોધથી સળગી ઉઠ્યો. અસહિષ્ણુ બનીને તે વેગથી વાલીપુત્ર (અંગદ) તરફ ધસી ગયો.
6.67.46
कुम्भकर्णो महानादस्त्रासयन् सर्ववानरान्।
शूलं ससर्ज वै रोषादङ्गदे तु महाबलः ॥ ६.६७.४६ ॥
મહાન ગર્જનાથી સર્વ વાનરોને ડરાવતા કુંભકર્ણે ક્રોધથી અંગદ પર શૂળ ફેંક્યું; તે મહાબળવાન હતો.
6.67.47
तदापतन्तं बलवान् युद्धमार्गविशारदः।
लाघवान्मोक्षयामास बलवान् वानरर्षभः ॥ ६.६७.४७ ॥
ત્યારે પોતાના પર પડતું તે શૂળ યુદ્ધમાર્ગમાં નિપુણ, બળવાન વાનરશ્રેષ્ઠ (અંગદ) એ ચપળતાથી ચુકાવ્યું.
6.67.48
उत्पत्य चैनं तरसा तलेनोरस्यताडयत्।
स तेनाभिहतः कोपात् प्रमुमोहाचलोपमः ॥ ६.६७.४८ ॥
કૂદીને તેણે ઝડપથી તેની છાતી પર હથેળીથી પ્રહાર કર્યો. તે પ્રહારથી ઘાયલ થઈ તે ક્રોધમાં પર્વત જેવો મૂર્છિત થઈ ગયો.
6.67.49
स लब्धसंज्ञोऽतिबलो मुष्टिं संगृह्य राक्षसः।
अपहस्तेन चिक्षेप विसंज्ञः स पपात ह ॥ ६.६७.४९ ॥
ભાન પાછું મેળવીને તે અતિબળવાન રાક્ષસે મુઠ્ઠી વાળી ડાબા હાથથી ફેંકી. તે બેભાન થઈ પડી ગયો.
6.67.50
तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे पतिते भुवि।
तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे ॥ ६.६७.५० ॥
તે વાનર-શાર્દૂલ બેભાન થઈ ભૂમિ પર પડ્યો ત્યારે તેણે તે શૂળ ઉઠાવ્યો અને સુગ્રીવ તરફ દોડ્યો.
6.67.51
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम्।
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ६.६७.५१ ॥
પોતાની તરફ ધસી આવતા મહાબળવાન કુંભકર્ણને જોઈને વીર વાનરાધિપતિ સુગ્રીવ તરત જ કૂદી ઊઠ્યો.
6.67.52
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६.६७.५२ ॥
તે મહાકપિએ પર્વતનું શિખર ઉપાડીને ફેરવ્યું અને વેગથી તે મહાબળવાન કુંભકર્ણ પર ધસી ગયો.
6.67.53
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम्।
तस्थौ विवृत्तसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य सम्मुखः ॥ ६.६७.५३ ॥
પોતાની તરફ ધસી આવતા તે વાનરને જોઈને કુંભકર્ણે આખું શરીર સજ્જ કરી વાનરેન્દ્ર સુગ્રીવની સામે ઊભો રહ્યો.
6.67.54
कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन्।
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६७.५४ ॥
વાનરોના લોહીથી લથપથ શરીરવાળા, મહાન વાનરોને ખાતા ઊભેલા કુંભકર્ણને જોઈને સુગ્રીવે આ વચન કહ્યું.
6.67.55
पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम्।
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ६.६७.५५ ॥
તેં વીરોને પાડ્યા, અતિ દુષ્કર કર્મ કર્યું, સેનાઓને ખાઈ ગયો; તને પરમ યશ પ્રાપ્ત થયો છે.
6.67.56
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ६.६७.५६ ॥
તે વાનરસેના છોડ; સામાન્યો સાથે તું શું કરીશ? હે રાક્ષસ, મારા આ પર્વતનો એક પ્રહાર સહન કર.
6.67.57
तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम्।
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः ॥ ६.६७.५७ ॥
વાનરરાજના સત્ત્વ અને ધૈર્યથી યુક્ત તે વચન સાંભળીને રાક્ષસશાર્દૂળ કુંભકર્ણે આ વચન કહ્યું.
6.67.58
प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः।
धृतिपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर ॥ ६.६७.५८ ॥
તું પ્રજાપતિનો પૌત્ર છે, અને ઋક્ષરજાનો પુત્ર પણ છે; ધૈર્ય અને પૌરુષથી સંપન્ન છે; તેથી, હે વાનર, તું ગર્જે છે.
6.67.59
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच।
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं
शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ ६.६७.५९ ॥
કુંભકર્ણના વચન સાંભળીને તેણે તરત જ પર્વતને ફેરવીને ફેંક્યો; વજ્ર અને અશનિ સમાન એ પર્વતથી કુંભકર્ણની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.67.60
तच्छैलशृङ्गं सहसा विभिन्नं
भुजान्तरे तस्य तदा विशाले।
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगा
रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६.६७.६० ॥
તે પર્વતશિખર અચાનક તેની વિશાળ ભુજાઓ વચ્ચે ભાંગીને વિખેરાઈ ગયું. ત્યારે વાનરો અચાનક શોકમાં ડૂબી ગયા; રાક્ષસસમૂહો આનંદથી ગર્જી ઊઠ્યા.
6.67.61
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप
ननाद रोषाच्च विवृत्य वक्त्रम्।
व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं
चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६.६७.६१ ॥
પર્વતશિખરના પ્રહારથી ઘાયલ થઈને તે ક્રોધે ભરાયો; રોષથી મોં પહોળું કરી ગર્જ્યો. વીજળી જેવા ઝળહળતા શૂલને ફેરવીને વાનર-ઋક્ષોના સ્વામીને મારવા તેણે તે ફેંક્યો.
6.67.62
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं
शूलं शितं काञ्चनधामयष्टिम्।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां
बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६.६७.६२ ॥
કુંભકર્ણના બાહુથી ફેંકાયેલો તે તીક્ષ્ણ શૂલ, જેનો દંડ સોનાની ઝાંયવાળો હતો. વાયુપુત્રે તરત કૂદીને બંને હાથે તેને પકડી વેગથી તોડી નાખ્યો.
6.67.63
कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत्।
बभञ्ज जानुमारोप्य तदा हृष्टः प्लवंगमः ॥ ६.६७.६३ ॥
હજાર ભાર કાળા લોખંડથી બનેલા તે મહાન શૂલને, ત્યારે આનંદિત થયેલા તે વાનરશ્રેષ્ઠે ઘૂંટણ પર મૂકીને તોડી નાખ્યો.
6.67.64
शूलं भग्नं हनुमता दृष्ट्वा वानरवाहिनी।
हृष्टा ननाद बहुशः सर्वतश्चापि दुद्रुवे ॥ ६.६७.६४ ॥
હનુમાને શૂલ ભાંગેલો જોઈને વાનરસેના હર્ષિત થઈ ઘણીવાર ગર્જી ઊઠી; ચારે બાજુ દોડી ગઈ.
6.67.65
बभूवाथ परित्रस्तो राक्षसो विमुखोऽभवत्।
सिंहनादं च ते चक्रुः प्रहृष्टा वनगोचराः।
मारुतिं पूजयांचक्रुर्दृष्ट्वा शूलं तथागतम् ॥ ६.६७.६५ ॥
ત્યારે રાક્ષસ ભયભીત થઈ મોં ફેરવી ગયો. વનચર વાનરો હર્ષથી સિંહનાદ કરવા લાગ્યા અને શૂળ આ રીતે પાછું ફરેલું જોઈ મારુતિ હનુમાનનું સન્માન કર્યું.
6.67.66
स तत् तथा भग्नमवेक्ष्य शूलं
चुकोप रक्षोधिपतिर्महात्मा।
उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं
जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६.६७.६६ ॥
શૂળ આ રીતે ભાંગેલું જોઈ મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિ ક્રોધે ભરાયો. લંકાના પર્વતમાંથી એક શિખર ઉખેડીને, નજીક જઈ તેનાથી સુગ્રીવ પર પ્રહાર કર્યો.
6.67.67
स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः
पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६.६७.६७ ॥
પર્વતના શિખરના પ્રહારથી બેભાન થયેલો વાનરેન્દ્ર યુદ્ધમાં ભૂમિ પર પડી ગયો. ભૂમિ પર પડેલા, બેભાન એવા તેને જોઈ યુદ્ધમાં હર્ષિત યાતુધાનો ગર્જી ઊઠ્યા.
6.67.68
समभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं
स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम्।
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य
यथानिलो मेघमिव प्रचण्डः ॥ ६.६७.६८ ॥
અદ્ભુત અને ભયંકર પરાક્રમી વાનરેન્દ્ર સુગ્રીવ પાસે જઈ તે કુંભકર્ણે યુદ્ધમાં તેને મજબૂત પકડીને ઉપાડી લીધો; પ્રચંડ પવન મેઘને ઉપાડી જાય તેમ.
6.67.69
स तं महामेघनिकाशरूप-
मुत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः।
रराज मेरुप्रतिमानरूपो
मेरुर्यथा व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६.६७.६९ ॥
મહામેઘ જેવા રૂપવાળા તેને ઉપાડીને યુદ્ધમાં જતો કુંભકર્ણ, મેરુ જેવા રૂપ સાથે, ઊંચાં ભયાનક શિખરોવાળા મેરુ પર્વતની જેમ શોભ્યો.
6.67.70
ततस्तमादाय जगाम वीरः
संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः।
शृण्वन् निनादं त्रिदिवालयानां
प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ६.६७.७० ॥
પછી તેને લઈને એ વીર રાક્ષસેન્દ્ર યુદ્ધમાં પ્રશંસા પામતો ચાલ્યો; વાનરરાજના પકડાવાથી વિસ્મિત સ્વર્ગવાસીઓનો ઘોષ સાંભળતો.
6.67.71
ततस्तमादाय तदा स मेने
हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः।
अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात्
सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ६.६७.७१ ॥
પછી તેને પકડીને ઇન્દ્રવીર્ય ઇન્દ્રશત્રુએ વિચાર્યું: ઇન્દ્ર જેવો આ વાનરેન્દ્ર હણાશે તો રાઘવ સહિત આ સમગ્ર સેના હણાઈ જશે.
6.67.72
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामितस्ततः।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ६.६७.७२ ॥
વાનરોની સેનાને ચારેબાજુ ભાગતી જોઈને, અને કુંભકર્ણે સુગ્રીવ તથા એ વાનરને પકડેલા જોઈને.
6.67.73
हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ६.६७.७३ ॥
બુદ્ધિમાન મારુતાત્મજ હનુમાન વિચારવા લાગ્યા: સુગ્રીવ આ રીતે પકડાઈ જાય ત્યારે મારે શું કરવું જોઈએ?
6.67.74
यद्धि न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्याम्यसंशयम्।
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसम् ॥ ६.६७.७४ ॥
મારા માટે જે ન્યાયસંગત કરવું છે તે હું નિઃશંક કરીશ. પર્વત જેવો થઈને હું એ રાક્ષસનો નાશ કરીશ.
6.67.75
मया हते संयति कुम्भकर्णे
महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे।
विमोचिते वानरपार्थिवे च
भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः ॥ ६.६७.७५ ॥
યુદ્ધમાં મારા હાથે કુંભકર્ણ હણાઈને, મુઠ્ઠીના પ્રહારથી તેનો દેહ ચૂર્ણ થઈ જતાં, અને વાનરરાજ મુક્ત થતાં, સર્વ વાનરો હર્ષિત થાઓ.
6.67.76
अथवा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति वानरः।
गृहीतोऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ६.६७.७६ ॥
અથવા આ વાનર પોતે જ મુક્તિ પામશે, જો દેવો, અસુરો અને નાગોએ તેને પકડ્યો હોય તો.
6.67.77
मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः।
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ६.६७.७७ ॥
મને લાગે છે કે વાનરાધિપતિ હજુ પોતાને ભાન પામ્યો નથી; યુદ્ધમાં કુંભકર્ણના પર્વત-પ્રહારથી તે ઘાયલ થયો છે.
6.67.78
अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे।
आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति ॥ ६.६७.७८ ॥
આ સુગ્રીવ એક ક્ષણમાં ભાન પામીને આ મહાયુદ્ધમાં પોતાના અને વાનરોના હિત માટે જે યોગ્ય હશે તે જ કરશે.
6.67.79
मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६.६७.७९ ॥
જો હું આ મહાત્મા સુગ્રીવને છોડાવું, તો અત્યંત કષ્ટદાયક અપ્રીતિ અને શાશ્વત કીર્તિનાશ થશે.
6.67.80
तस्मान्मुहूर्तं कांक्षिष्ये विक्रमं मोक्षितस्य तु।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६.६७.८० ॥
તેથી, મુક્ત થયેલાના પરાક્રમની હું એક ક્ષણ રાહ જોઈશ; ત્યાં સુધીમાં વિખરાયેલી વાનરસેનાને આશ્વાસન આપીશ.
6.67.81
इत्येवं चिन्तयित्वाथ हनूमान् मारुतात्मजः।
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६.६७.८१ ॥
આમ વિચારીને વાયુપુત્ર હનુમાને ફરીથી તે વાનરોની મહાસેનાને સ્થિર કરી.
6.67.82
स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां
स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम्।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः
पुष्पाग्र्यवर्षैरभिपूज्यमानः ॥ ६.६७.८२ ॥
તે કુંભકર્ણ તરફડતા એ મહાન વાનરને ઉપાડીને લંકામાં પ્રવેશ્યો; વિમાનો, ઘરો અને નગરદ્વારો પર ઊભેલા લોકો ઉત્તમ પુષ્પવર્ષા કરીને તેનું સન્માન કરતા હતા.
6.67.83
लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेच्यमानः शनैः शनैः।
राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् संज्ञां प्राप महाबलः ॥ ६.६७.८३ ॥
લાજા અને સુગંધિત જળની વર્ષાથી ધીમે ધીમે છાંટાતો એ મહાબલી, રાજમાર્ગની શીતળતાથી ભાનમાં આવ્યો.
6.67.84
ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्
बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः।
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं
विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ६.६७.८४ ॥
ત્યારે એ મહાત્મા મુશ્કેલીથી ભાનમાં આવીને, બળવાનના બાહુઓ વચ્ચે રહીને, નગરના રાજમાર્ગ તરફ જોતાં વારંવાર વિચારવા લાગ્યો.
6.67.85
एवं गृहीतेन कथं नु नाम
शक्यं मया सम्प्रतिकर्तुमद्य।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां
भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ६.६७.८५ ॥
આ રીતે પકડાયેલો હું હવે કેવી રીતે બદલો લઈ શકું? હું એવું કરીશ કે વાનરોનું ઇષ્ટ અને હિત થાય.
6.67.86
ततः कराग्रैः सहसा समेत्य
राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः।
खरैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां
ददंश पादैर्विददार पार्श्वौ ॥ ६.६७.८६ ॥
ત્યારે અમરેન્દ્રનો શત્રુ એ રાજા આંગળીઓના અગ્રભાગથી અચાનક નજીક આવી, તીક્ષ્ણ નખથી વાનરરાજના કાન, દાંતથી નાક કરડ્યું, અને પગથી બાજુઓ ફાડી નાખી.
6.67.87
स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो
विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः
सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६.६७.८७ ॥
કાન અને નાક કપાયેલો કુંભકર્ણ, તેના દાંત અને નખથી વિદારિત થઈ, ક્રોધથી ઘેરાયેલો, ઘાથી લોહીથી ભીના શરીરે, સુગ્રીવને પકડીને ભૂમિ પર પીસી નાખ્યો.
6.67.88
स भूतले भीमबलाभिपिष्टः
सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः।
जगाम खं कन्दुकवज्जवेन
पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६.६७.८८ ॥
ભૂમિ પર ભયંકર બળથી પીસાયેલો તે, દેવશત્રુ, તેમના પ્રહારોથી ઘવાયેલો, દડાની જેમ વેગથી આકાશમાં ઉછળ્યો; અને ફરી રામ પાસે આવી પહોંચ્યો.
6.67.89
कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः।
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ६.६७.८९ ॥
કાન અને નાક વિનાનો મહાબળવાન કુંભકર્ણ, લોહીથી ભીંજાઈને, ઝરણાંથી ભરેલા પર્વતની જેમ શોભ્યો.
6.67.90
शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमदर्शनः।
युद्धायाभिमुखो भूयो मनश्चक्रे निशाचरः ॥ ६.६७.९० ॥
લોહીથી ભીંજાયેલો, વિશાળ કાયાવાળો, ભયાનક દેખાવનો તે રાક્ષસ, નિશાચર, ફરી યુદ્ધ માટે સામે જવાનું મન બનાવ્યું.
6.67.91
अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजः।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्य इव तोयदः ॥ ६.६७.९१ ॥
ક્રોધથી લોહી ઓકતો રાવણનો નાનો ભાઈ, નીલ અંજનના ઢગલા જેવો, સંધ્યા સાથેના મેઘ જેવો શોભ્યો.
6.67.92
गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुः
क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः।
अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो
घोरं तदा मुद्गरमाससाद ॥ ६.६७.९२ ॥
તે ગયા પછી, દેવરાજનો શત્રુ ક્રોધથી ફરી યુદ્ધ માટે દોડ્યો; 'હું નિઃશસ્ત્ર છું' એમ વિચારીને, તે ભયાનકે ત્યારે ઘોર મુદ્ગર ઉપાડ્યો.
6.67.93
ततः स पुर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः
प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रवृद्धः ॥ ६.६७.९३ ॥
ત્યારે મહાબળવાન કુંભકર્ણ અચાનક નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને યુદ્ધમાં એ ભયંકર વાનરસેનાને યુગાંતના અગ્નિની જેમ ગળી જવા લાગ્યો.
6.67.94
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः
प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचा-
न्नृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः।
यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥ ६.६७.९४ ॥
ભૂખ્યો અને રક્ત-માંસનો લોભી કુંભકર્ણ એ ભયંકર વાનરસેનામાં પ્રવેશીને મોહથી યુદ્ધમાં રાક્ષસો, પિશાચો, વાનરો અને રીંછોને ખાવા લાગ્યો; યુગાંતે મૃત્યુ જેમ હરે છે તેમ તેણે મુખ્ય વાનરોને પણ ગળી લીધા.
6.67.95
एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः।
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे ॥ ६.६७.९५ ॥
ક્રોધિત થઈને તેણે એક, બે, ત્રણ કે ઘણા વાનરોને રાક્ષસો સાથે એક હાથે પકડીને ઝડપથી મોઢામાં નાખ્યા.
6.67.96
सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः।
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ॥ ६.६७.९६ ॥
ત્યારે ચરબી અને લોહી ટપકતાં, પર્વતશિખરોના પ્રહારોથી ઘવાતો છતાં એ મહાબળવાન વાનરોને ખાતો રહ્યો.
6.67.97
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम्।
कुम्भकर्णो भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति ॥ ६.६७.९७ ॥
ભક્ષાઈ રહેલા એ વાનરો ત્યારે રામની શરણે ગયા; અત્યંત ક્રોધિત કુંભકર્ણ વાનરોને ખાતો આગળ દોડતો રહ્યો.
6.67.98
शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत् त्रिंशत् तथैव च।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति ॥ ६.६७.९८ ॥
સાતસો, આઠસો, વીસ, ત્રીસ (વાનરોને) બંને બાહુઓમાં ભીંસીને ખાતો તે આમતેમ દોડી રહ્યો છે.
6.67.99
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः
कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः।
ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः
कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः ॥ ६.६७.९९ ॥
ચરબી, મજ્જા અને લોહીથી લથબથ શરીર, કાનેથી લટકતી આંતરડાંની માળા, તીક્ષ્ણ દાઢાવાળો તે યુગાંતે ઊભેલા વધેલા કાળ જેવો શૂળોનો વરસાદ વરસાવવા લાગ્યો.
6.67.100
तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः।
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ ६.६७.१०० ॥
તે સમયે સુમિત્રાનો પુત્ર, શત્રુસેનાનો નાશ કરનાર, શત્રુનગરો જીતનાર લક્ષ્મણ ક્રોધે ભરાઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
6.67.101
स कुम्भकर्णस्य शरान् शरीरे सप्त वीर्यवान्।
निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ ६.६७.१०१ ॥
તે પરાક્રમી લક્ષ્મણે કુંભકર્ણના શરીરમાં સાત બાણ ખૂંપાવ્યા; પછી બીજા બાણ લઈ છોડ્યા.
6.67.102
पीड्यमानस्तदस्त्रं तु विशेषं तत् स राक्षसः।
ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६.६७.१०२ ॥
તે વિશેષ અસ્ત્રથી પીડાયેલો તે બળવાન રાક્ષસ ક્રોધે ભરાયો — સુમિત્રાનો આનંદ વધારનાર લક્ષ્મણ પર.
6.67.103
अथास्य कवचं शुभ्रं जाम्बूनदमयं शुभम्।
प्रच्छादयामास शरैः संध्याभ्रमिव मारुतः ॥ ६.६७.१०३ ॥
પછી પવન સાંજના વાદળને ઢાંકે તેમ, બાણોથી તેના ચમકતા, સુંદર સુવર્ણ કવચને ઢાંકી દીધું.
6.67.104
नीलाञ्जनचयप्रख्यः शरैः काञ्चनभूषणैः।
आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान् ॥ ६.६७.१०४ ॥
વાદળી અંજનના ઢગલા જેવો, સોનાના અલંકારવાળા બાણોથી ઢંકાયેલો તે મેઘોથી ઘેરાયેલા તેજસ્વી સૂર્ય જેવો શોભ્યો.
6.67.105
ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम्।
सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघनिःस्वनः ॥ ६.६७.१०५ ॥
પછી તે ભયંકર રાક્ષસ, મેઘસમૂહ જેવી ગર્જના કરતો, સુમિત્રાના આનંદવર્ધક (લક્ષ્મણ)ને તિરસ્કારથી બોલ્યો.
6.67.106
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे।
युध्यता मामभीतेन ख्यापिता वीरता त्वया ॥ ६.६७.१०६ ॥
યમને પણ યુદ્ધમાં સહેલાઈથી જીતી શકનાર મારી સાથે નિર્ભયપણે યુદ્ધ કરીને તેં તારી વીરતા બતાવી દીધી છે.
6.67.107
प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे।
तिष्ठन्नप्यग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः ॥ ६.६७.१०७ ॥
અહીં મહાયુદ્ધમાં શસ્ત્ર ધારણ કરી મૃત્યુ જેવો સામે ઊભો રહેનાર પણ પૂજ્ય છે; તો યુદ્ધ આપનારની વાત શી કરવી?
6.67.108
ऐरावतं समारूढो वृतः सर्वामरैः प्रभुः।
नैव शक्रोऽपि समरे स्थितपूर्वः कदाचन ॥ ६.६७.१०८ ॥
ઐરાવત પર સવાર, બધા દેવોથી ઘેરાયેલા પ્રભુ ઇન્દ્ર પણ યુદ્ધમાં ક્યારેય (મારી સામે) ઊભા રહ્યા નથી.
6.67.109
अद्य त्वयाहं सौमित्रे बालेनापि पराक्रमैः।
तोषितो गन्तुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम् ॥ ६.६७.१०९ ॥
હે સુમિત્રાપુત્ર! તું બાળક હોવા છતાં આજે તારા પરાક્રમથી હું સંતુષ્ટ થયો છું. હવે તારી અને રાઘવની અનુમતિ લઈને જવા ઇચ્છું છું.
6.67.110
यत् तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया।
राममेवैकमिच्छामि हन्तुं यस्मिन् हते हतम् ॥ ६.६७.११० ॥
યુદ્ધમાં તારા વીર્ય, બળ અને ઉત્સાહથી હું પ્રસન્ન થયો છું; તેથી માત્ર રામને જ મારવા ઇચ્છું છું. તે હણાય તો બધું હણાયેલું ગણાશે.
6.67.111
रामे मयात्र निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे।
तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना ॥ ६.६७.१११ ॥
અહીં મારા હાથે રામ હણાયા પછી યુદ્ધમાં જે બીજા ઊભા રહેશે, તેમની સામે હું મારા વિનાશક બળથી લડીશ.
6.67.112
इत्युक्तवाक्यं तद् रक्षः प्रोवाच स्तुतिसंहितम्।
मृधे घोरतरं वाक्यं सौमित्रिः प्रहसन्निव ॥ ६.६७.११२ ॥
રાક્ષસે આમ કહીને સ્તુતિયુક્ત વચનો કહ્યાં; ત્યારે સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ હસતા હોય તેમ યુદ્ધમાં તેનાથી પણ ભયંકર વચનો બોલ્યા.
6.67.113
यस्त्वं शक्रादिभिर्देवैरसह्यः प्राप्य पौरुषम्।
तत् सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः ॥ ६.६७.११३ ॥
ઇન્દ્ર વગેરે દેવોને પણ અજેય એવો તું પૌરુષ પામેલો છે — તે સત્ય છે, અન્યથા નહીં; હે વીર, આજે મેં તારો પરાક્રમ જોયો.
6.67.115
एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः।
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः।
राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.६७.११५ ॥
દશરથપુત્ર રામ પર્વતની જેમ અચળ ઊભા છે. લક્ષ્મણને ઓળંગીને મહાબળવાન કુંભકર્ણ પૃથ્વીને કંપાવતો હોય તેમ રામ તરફ જ દોડ્યો.
6.67.116
अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन्।
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान् ॥ ६.६७.११६ ॥
ત્યારે દશરથપુત્ર રામે ભયંકર અસ્ત્ર પ્રયોજીને કુંભકર્ણના હૃદયમાં તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યાં.
6.67.117
तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः।
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ६.६७.११७ ॥
રામના બાણથી વીંધાઈને અચાનક આગળ દોડતા તે ક્રુદ્ધ (કુંભકર્ણ)ના મુખમાંથી અંગારા મિશ્રિત જ્વાળાઓ નીકળી.
6.67.118
रामास्त्रविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ६.६७.११८ ॥
રામના અસ્ત્રથી વીંધાયેલો રાક્ષસશ્રેષ્ઠ ભયંકર ગર્જના કરતો, અત્યંત ક્રોધે રણમાં વાનરોને ભગાડતો તેમના પર ધસી ગયો.
6.67.119
तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः।
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह ॥ ६.६७.११९ ॥
તેની છાતીમાં ખૂંપી ગયેલાં તે મોરપીંછવાળાં બાણો, અને તેના હાથમાંથી સરકીને ધરતી પર પડેલી ગદા.
6.67.120
आयुधानि च सर्वाणि विप्रकीर्यन्त भूतले।
स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ॥ ६.६७.१२० ॥
બધાં આયુધો ધરતી પર વિખેરાઈ ગયાં. તે મહાબલી જ્યારે પોતાને નિઃશસ્ત્ર માનવા લાગ્યો,
6.67.121
मुष्टिभ्यां च कराभ्यां च चकार कदनं महत्।
स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः।
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा ॥ ६.६७.१२१ ॥
મુઠ્ઠીઓ અને હાથોથી તેણે મહાન સંહાર કર્યો. બાણોથી અંગો અત્યંત વીંધાઈ લોહીથી ભીંજાયેલો તે પર્વતના ઝરણાની જેમ રક્ત વહાવવા લાગ્યો.
6.67.122
स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः।
वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति ॥ ६.६७.१२२ ॥
તીવ્ર ક્રોધ અને લોહીથી ઉન્મત્ત થઈને તે વાનરો, રાક્ષસો અને રીંછોને ખાતો આમતેમ દોડવા લાગ્યો.
6.67.123
अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः।
चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवानन्तकोपमः ॥ ६.६७.१२३ ॥
પછી ભયંકર પરાક્રમી, યમ સમાન તે બળવાન રાક્ષસે એક ભયાનક શિખર ઘુમાવીને રામને લક્ષ્ય કરી ફેંક્યું.
6.67.124
अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः।
चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः संधाय कार्मुकम् ॥ ६.६७.१२४ ॥
તે વચ્ચે પહોંચે તે પહેલાં રામે સીધા જતા સાત બાણોથી તે પર્વતશિખર કાપી નાખ્યું; ફરી ધનુષ પર બાણ ચડાવ્યું.
6.67.125
ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत् तदा।
शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद भरताग्रजः ॥ ६.६७.१२५ ॥
ત્યારે ધર્માત્મા, ભરતના મોટા ભાઈ રામે સોનેરી વિચિત્ર અંગવાળા બાણોથી તેનું તે મહાન શિખર કાપી નાખ્યું.
6.67.126
तन्मेरुशिखराकारं द्योतमानमिव श्रिया।
द्वे शते वानराणां च पतमानमपातयत् ॥ ६.६७.१२६ ॥
મેરુ શિખર જેવો આકાર ધરાવતું, તેજથી ઝળહળતું તે શિખર પડતાં બસો વાનરોને પણ પાડી નાખ્યા.
6.67.127
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत्।
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून् ॥ ६.६७.१२७ ॥
તે સમયે ધર્માત્મા લક્ષ્મણે કુંભકર્ણના વધ માટેના અનેક ઉપાયોનો વિચાર કરતાં રામને કહ્યું.
6.67.128
नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान्।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति ॥ ६.६७.१२८ ॥
હે રાજન! આ વાનરોને કે રાક્ષસોને ઓળખતો નથી; લોહીની ગંધથી ઉન્મત્ત થઈને પોતાના અને પારકાને ખાઈ રહ્યો છે.
6.67.129
साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः।
यूथपाश्च यथा मुख्यास्तिष्ठन्त्वस्मिन् समन्ततः ॥ ६.६७.१२९ ॥
સારું, શ્રેષ્ઠ વાનરો ચારે બાજુથી એના પર ચઢે, અને મુખ્ય યૂથપતિઓ એની આસપાસ ઊભા રહે.
6.67.130
अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः।
प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान् ॥ ६.६७.१३० ॥
આજે આ દુર્બુદ્ધિ રાક્ષસ, ભારે બોજથી દબાયેલો, જમીન પર ફરતો હોવા છતાં બીજા વાનરોને મારી શકશે નહીં.
6.67.131
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः ॥ ६.६७.१३१ ॥
તે બુદ્ધિમાન રાજકુમારના વચન સાંભળીને, એ મહાબલી વાનરો હર્ષથી કુંભકર્ણ પર ચઢી ગયા.
6.67.132
कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः।
व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ ६.६७.१३२ ॥
પરંતુ ક્રોધે ભરાયેલો કુંભકર્ણ, વાનરો એના પર ચઢ્યા ત્યારે, દુષ્ટ હાથી જેમ મહાવતોને ઝટકી નાખે તેમ તેમને વેગથી ઝટકી નાખ્યા.
6.67.133
तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम्।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ ६.६७.१३३ ॥
એમને ઝટકી નાખેલા જોઈને રામે 'આ રાક્ષસ ક્રુદ્ધ છે' એમ જાણ્યું, અને વેગથી ઊછળીને ઉત્તમ ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું.
6.67.134
क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा।
राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः।
यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान् ॥ ६.६७.१३४ ॥
ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળો ધીર રાઘવ, જાણે આંખોથી બાળી નાખતો હોય એમ, વેગથી રાક્ષસ તરફ દોડ્યો; કુંભકર્ણના બળથી પીડિત સર્વ યૂથપતિઓને હર્ષ આપતો.
6.67.135
स चापमादाय भुजंगकल्पं
दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम्।
हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात
रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ ६.६७.१३५ ॥
સાપ જેવું, દૃઢ દોરીવાળું, ઉગ્ર, સોનાથી ચિત્રિત ધનુષ્ય લઈને, વાનરોને આશ્વાસન આપીને, ઉત્તમ ભાથું બાંધેલો રામ કૂદીને ઊભો થયો.
6.67.136
स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः।
लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ६.६७.१३६ ॥
અત્યંત દુર્જય એ વાનરસમૂહોથી ઘેરાયેલો, લક્ષ્મણ અનુસરતા, વીર મહાબળવાન આગળ ચાલ્યો.
6.67.137
स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम्।
शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः ॥ ६.६७.१३७ ॥
એ મહાબળવાને મુકુટધારી, શત્રુઓને દબાવનાર મહાત્મા કુંભકર્ણને જોયો; લોહીથી લથપથ, લાલ આંખોવાળો એ હતો.
6.67.138
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम्।
मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ ६.६७.१३८ ॥
દિગ્ગજની જેમ ક્રોધે ભરાઈને સૌ પર ધસી જતો; વાનરોને શોધતો, ગુસ્સે થયેલો, રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો.
6.67.139
विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ ६.६७.१३९ ॥
વિંધ્ય અને મંદર પર્વત જેવો, સોનાના બાજુબંધથી શોભતો, મુખમાંથી લોહી વહાવતો, વર્ષાના મેઘ જેવો ઊભો થયેલો.
6.67.140
जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते।
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ ६.६७.१४० ॥
જીભથી હોઠના ખૂણા ચાટતો, લોહીથી લેપાયેલો, વાનરસેનાને કચડતો, કાળ, અંતક અને યમ જેવો.
6.67.141
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम्।
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ ६.६७.१४१ ॥
પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તેજસ્વી તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠને જોઈને, પુરુષોત્તમ રામે ત્યારે પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચ્યું.
6.67.142
स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः।
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ६.६७.१४२ ॥
તે ધનુષ્યના ટંકારથી ક્રોધિત થયેલો તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, એ અવાજ સહન ન કરી શકતાં રાઘવ તરફ દોડ્યો.
6.67.143
ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं
भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः।
तमापतन्तं धरणीधराभ-
मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६.६७.१४३ ॥
ત્યારે પવનથી ઉછળેલા મેઘ જેવો, શ્રેષ્ઠ નાગરાજની કુંડળી જેવી ભુજાવાળો, પર્વત સમાન તે કુંભકર્ણ ધસી આવતો હતો ત્યારે, રામે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણને કહ્યું.
6.67.144
आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद-
मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः।
अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं
यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः ॥ ६.६७.१४४ ॥
આવ, હે રાક્ષસાધિપ! વિષાદ ન કર. ધનુષ્ય ઉઠાવીને હું અહીં ઊભો છું. જાણી લે કે હું રાક્ષસવંશનો નાશ કરનાર છું. એક ક્ષણમાં તું બેભાન થઈ જઈશ.
6.67.145
रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम्।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ६.६७.१४५ ॥
'આ રામ છે' એમ જાણીને તે વિકરાળ સ્વરે હસ્યો. અત્યંત ક્રોધિત થઈને, યુદ્ધમાં વાનરોને વિખેરતો તેમની તરફ દોડ્યો.
6.67.146
दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम्।
प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम् ॥ ६.६७.१४६ ॥
વનવાસી વાનરોના સર્વ હૃદયોને જાણે ચીરી નાખતો હોય તેમ, તે મેઘગર્જના સમાન વિકરાળ અને ભયંકર હાસ્ય હસ્યો.
6.67.147
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत्।
नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च।
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः ॥ ६.६७.१४७ ॥
મહાતેજસ્વી કુંભકર્ણે રાઘવને કહ્યું - "મને વિરાધ, કબંધ, ખર, વાલી કે મારીચ ન સમજ; હું કુંભકર્ણ આવ્યો છું."
6.67.148
पश्य मे मुद्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत्।
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया ॥ ६.६७.१४८ ॥
જો મારી ભયાનક, સંપૂર્ણ લોખંડની મોટી ગદા. આના વડે જ પૂર્વે મેં દેવો અને દાનવોને જીત્યા હતા.
6.67.149
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ ६.६७.१४९ ॥
"વિકર્ણનાસ" નામથી મને તું અવગણવો નહીં. કાન અને નાક ગુમાવવાથી મને જરાય પીડા નથી.
6.67.150
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ ६.६७.१५० ॥
હે ઇક્ષ્વાકુ-શાર્દૂલ, હે નિષ્પાપ, મારા અંગો પર તારું પરાક્રમ બતાવ. પછી તારું પૌરુષ અને વિક્રમ જોઈને હું તને ભક્ષી જઈશ.
6.67.151
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान्।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै-
र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ ६.६७.१५१ ॥
કુંભકર્ણના વચન સાંભળીને રામે સુંદર પાંખોવાળા બાણો છોડ્યા. વજ્ર સમાન વેગવાળા એ બાણોથી ઘાયલ થવા છતાં દેવશત્રુ ન ડગ્યો, ન પીડાયો.
6.67.152
यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता
वाली हतो वानरपुङ्गवश्च।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं
वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः ॥ ६.६७.१५२ ॥
જે બાણોથી શ્રેષ્ઠ સાલ વૃક્ષો કપાયા, વાનરશ્રેષ્ઠ વાલી માર્યો ગયો, તે વજ્ર સમાન બાણોએ તે સમયે કુંભકર્ણના શરીરને પીડા ન પહોંચાડી.
6.67.153
स वारिधारा इव सायकांस्तान्
पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः।
जघान रामस्य शरप्रवेगं
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम् ॥ ६.६७.१५३ ॥
તે જળધારાઓની જેમ તે બાણોને પોતાના શરીરથી પીતો, ઇન્દ્રનો શત્રુ, રામના બાણના વેગ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો; એ ભયંકર વેગવાળી ગદાને ફેરવીને.
6.67.154
ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं
वित्रासनं देवमहाचमूनाम्।
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं
विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ ६.६७.१५४ ॥
ત્યારે એ રાક્ષસ, લોહીથી લિપ્ત, દેવોની મહાસેનાઓને પણ ભયભીત કરનાર, એ ભયંકર વેગવાળી ગદા ફેરવીને વાનરસેનાને ભગાડવા લાગ્યો.
6.67.155
वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय।
समुद्गरं तेन जहार बाहुं
स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ ६.६७.१५५ ॥
પછી રામે વાયવ્ય નામનું બીજું અસ્ત્ર લઈને તે નિશાચર પર છોડ્યું; તેનાથી ગદા સહિત તેનો હાથ કાપી નાખ્યો. હાથ કપાઈ જતાં તે ભયંકર ગર્જના કરવા લાગ્યો.
6.67.156
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः
समुद्गरो राघवबाणकृत्तः।
पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये
जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ ६.६७.१५६ ॥
રાઘવના બાણથી કપાયેલો તેનો તે હાથ, પર્વતશિખર જેવો, ગદા સહિત વાનરરાજની સેના પર પડ્યો અને તે વાનરસેનાને કચડી નાખી.
6.67.157
ते वानरा भग्नहतावशेषाः
पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः।
प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं
नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ६.६७.१५७ ॥
તે વાનરો, વિખેરાઈ ગયેલા અને ઘાયલ થઈને બચેલા, ત્યારે ખિન્ન થઈને એક બાજુ આશ્રય લઈ, અંગો કચડાયેલા, રાજા અને રાક્ષસાધિપતિની એ અતિ ભયંકર ટક્કર જોતા રહ્યા.
6.67.158
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु-
र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः।
उत्पाटयामास करेण वृक्षं
ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ६.६७.१५८ ॥
અસ્ત્રોથી કપાયેલા હાથવાળો તે કુંભકર્ણ, મહાન તલવારથી શિખર કપાયેલા પર્વતરાજ જેવો, હાથથી એક વૃક્ષ ઉખેડી, પછી યુદ્ધમાં નરેન્દ્ર (રામ) તરફ દોડ્યો.
6.67.159
तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं
समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम्।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो
बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ६.६७.१५९ ॥
રામે તેના ઊંચકેલા, તાડવૃક્ષ સહિતના, સર્પકુંડળી જેવા બાહુ પર ઐન્દ્રાસ્ત્રયુક્ત, સુવર્ણ શણગારેલા બાણથી પ્રહાર કર્યો.
6.67.160
स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः
पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः।
विचेष्टमानो निजघान वृक्षान्
शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च ॥ ६.६७.१६० ॥
કુંભકર્ણનો તે કપાયેલો બાહુ પર્વતના જેવો ભૂમિ પર પડ્યો; તરફડતા તેણે વૃક્ષો, શિલાઓ, શિલા-વાનરો અને રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
6.67.161
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः
समापतन्तं सहसा नदन्तम्।
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य
चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ ६.६७.१६१ ॥
બાહુ કપાયેલા તેને અચાનક ગર્જના કરતો ધસી આવતો જોઈ, રામે બે તીક્ષ્ણ અર્ધચંદ્ર બાણ લઈને યુદ્ધમાં તે રાક્ષસના બંને પગ કાપી નાખ્યા.
6.67.162
तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च
गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च।
लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां
विनादयन्तौ विनिपेततुश्च ॥ ६.६७.१६२ ॥
તેના તે બંને પગ દિશાઓ, ઉપદિશાઓ, પર્વતગુફાઓ, મહાસાગર, લંકા અને કપિ-રાક્ષસ સેનાને ગજાવતા પડ્યા.
6.67.163
निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो
विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम्।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्
राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ ६.६७.१६३ ॥
હાથ કપાયેલા, પગ કપાયેલા, વડવામુખ અગ્નિ જેવું મુખ ફાડીને ગર્જના કરતો તે અચાનક રામ તરફ દોડ્યો, જેમ આકાશમાં રાહુ ચંદ્ર તરફ ધસે.
6.67.164
अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै
रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः।
सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं
चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि ॥ ६.६७.१६४ ॥
રામે સોનાના પીંછાવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી તેનું મુખ ભરી દીધું; મુખ ભરાઈ જવાથી તે બોલી ન શક્યો, કષ્ટથી કણસીને મૂર્છિત થઈ ગયો.
6.67.165
अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं
स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम्।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं
रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ ६.६७.१६५ ॥
પછી રામે સૂર્યકિરણો જેવો, બ્રહ્મદંડ, અંતક અને કાળ જેવો, ઇન્દ્રસંબંધી, અરિષ્ટ નામનો, તીક્ષ્ણ અને સુંદર પીંછાવાળો, પવન જેવા વેગવાળો બાણ ઉપાડ્યો.
6.67.166
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं
प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम्।
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ ६.६७.१६६ ॥
વજ્ર અને સોનાના સુંદર પીંછાવાળા, પ્રજ્વલિત સૂર્ય-અગ્નિ જેવો પ્રકાશતો, મહેન્દ્રના વજ્ર અને વીજળી સમાન વેગવાળો તે બાણ રામે તે નિશાચર પર છોડ્યો.
6.67.167
स सायको राघवबाहुचोदितो
दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन्।
विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो
जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः ॥ ६.६७.१६७ ॥
રાઘવના બાહુથી પ્રેરાયેલો તે બાણ પોતાના પ્રકાશથી દશે દિશાઓને ઉજાળતો, ધૂમ્ર વિનાની અગ્નિ જેવો ભયંકર દેખાતો, ઇન્દ્રના વજ્ર જેવા ભીષણ પરાક્રમથી આગળ વધ્યો.
6.67.168
स तन्महापर्वतकूटसंनिभं
सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ ६.६७.१६८ ॥
મહાન પર્વતશિખર જેવું, સુંદર ગોળ દાંત અને ડોલતાં સુંદર કુંડળવાળું તે રાક્ષસાધિપતિનું મસ્તક ત્યારે તેણે કાપી નાખ્યું, જેમ પૂર્વે પુરંદરે વૃત્રનું મસ્તક કાપ્યું હતું.
6.67.169
कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालंकृतं महत्।
आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः ॥ ६.६७.१६९ ॥
કુંડળોથી શણગારેલું કુંભકર્ણનું મોટું મસ્તક, સૂર્ય ઉગ્યા પછી રાત્રે મધ્યમાં રહેલા ચંદ્ર જેવું ચમકતું હતું.
6.67.170
तद् रामबाणाभिहतं पपात
रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम्।
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि
प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ ६.६७.१७० ॥
રામના બાણથી ઘાયલ થયેલું પર્વત જેવું તે રાક્ષસનું મસ્તક પડ્યું; તેણે ચોકીગૃહોના ગોપુરો તોડી નાખ્યાં અને ઊંચા કોટને પણ પાડી દીધો.
6.67.171
तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं
रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात।
ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान्
ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ ६.६७.१७१ ॥
તે અતિ વિશાળ શરીરવાળો રાક્ષસ, હિમાલય જેવો ઝળહળતો, ત્યારે સમુદ્રમાં પડ્યો; તેણે મગરો, બીજા શ્રેષ્ઠ માછલાંઓ અને સર્પોને કચડી નાખ્યા, અને પૃથ્વીમાં પણ પ્રવેશ્યો.
6.67.172
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ
महाबले संयति कुम्भकर्णे।
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे
हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ ६.६७.१७२ ॥
બ્રાહ્મણો અને દેવોના શત્રુ એવો તે મહાબળવાન કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં માર્યો ગયો ત્યારે પૃથ્વી અને સર્વ પર્વતો ધ્રૂજી ઊઠ્યા; અને દેવતાઓ હર્ષથી ભયંકર ગર્જના કરી ઊઠ્યા.
6.67.173
ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः
सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः।
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः
प्रहर्षिता रामपराक्रमेण ॥ ६.६७.१७३ ॥
ત્યારે દેવર્ષિઓ, મહર્ષિઓ, નાગો, દેવો, ભૂતો, ગરુડો, ગુહ્યકો, યક્ષો અને ગંધર્વગણો આકાશમાં રહીને રામના પરાક્રમથી અત્યંત હર્ષિત થયા.
6.67.174
ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा
मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः।
विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं
हरिं समीक्ष्यैव यथा मतंगजाः ॥ ६.६७.१७४ ॥
ત્યારે તે મહાન વધથી વ્યથિત થયેલા, મનસ્વી રાક્ષસરાજના સગાંઓ રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામ અને વાનરોને જોઈને મદભર હાથીઓની જેમ જોરથી ચીસો પાડી ઊઠ્યા.
6.67.175
स देवलोकस्य तमो निहत्य
सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः।
तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये
निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६.६७.१७५ ॥
રાહુના મુખમાંથી મુક્ત થયેલો સૂર્ય દેવલોકનો અંધકાર દૂર કરીને જેમ ઝળહળે, તેમ યુદ્ધમાં કુંભકર્ણને હણીને રામ વાનર-સેનાની વચ્ચે ઝળહળી ઊઠ્યા.
6.67.176
प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः
प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः।
अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम् ॥ ६.६७.१७६ ॥
ઘણા વાનરો હર્ષિત થયા; તેમના મુખ ખીલેલા કમળ જેવાં દેખાતાં હતાં. ભયંકર બળવાન શત્રુ હણાતાં, ઇચ્છિત ફળના ભાગીદાર રાજકુમાર રાઘવનું તેમણે સન્માન કર્યું.
6.67.177
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं
महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम्।
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे
महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ ६.६७.१७७ ॥
દેવસૈન્યને કચડનાર, મોટા યુદ્ધોમાં કદી ન હારેલા કુંભકર્ણને રણમાં હણીને ભરતના મોટા ભાઈ રામ આનંદિત થયા; જેમ દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર મહાસુર વૃત્રને હણીને આનંદિત થયા હતા.