वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.67.1
ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा।
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः ॥ ६.६७.१ ॥
अंगदाचे शब्द ऐकून तेव्हा ते महाकाय वानर परत आले. दृढ निश्चय धरून ते सर्व युद्धाची इच्छा करणारे झाले.
6.67.2
समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः।
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा ॥ ६.६७.२ ॥
बलवान अंगदाच्या शब्दांनी त्यांचे वीर्य जागे झाले, पराक्रम उसळला; ते स्थिर झाले.
6.67.3
प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ६.६७.३ ॥
ते पुढे सरले, मरणासाठी निश्चय करून हर्षित झाले. प्राणांचा मोह सोडलेल्या वानरांनी घोर युद्ध केले.
6.67.4
अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च।
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ६.६७.४ ॥
मग महाकाय वानरांनी मोठे वृक्ष आणि विशाल शिखरे त्वरेने उचलून कुंभकर्णाच्या दिशेने धाव घेतली.
6.67.5
कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून् ॥ ६.६७.५ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या पराक्रमी कुंभकर्णाने गदा उचलली; त्या महाकायाने चहूकडून शत्रूंवर हल्ला करून त्यांना विखुरून टाकले.
6.67.6
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः।
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः ॥ ६.६७.६ ॥
कुंभकर्णाच्या प्रहाराने घायाळ झालेले सातशे आणि आठ हजार वानर विखुरून भूमीवर पडले आहेत.
6.67.7
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति।
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६७.७ ॥
सोळा, आठ, दहा, वीस आणि तीस — त्याचप्रमाणे दोन्ही बाहूंनी आवळून खात तो धावतो; अत्यंत क्रुद्ध झालेला गरुड जसा सर्पांना खातो, तसा तो खात धावतो.
6.67.8
कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः संगम्य च ततस्ततः।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः संग्राममूर्धनि ॥ ६.६७.८ ॥
कष्टाने पुन्हा धैर्य मिळवून, इकडे-तिकडून एकत्र होऊन, हातात वृक्ष आणि पर्वतशिखरे घेतलेले वानर युद्धाच्या अग्रभागी उभे राहिले.
6.67.9
ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः।
दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः ॥ ६.६७.९ ॥
मग वानरश्रेष्ठ द्विविदाने एक पर्वत उपटून, पर्वतशिखरासारखा तो घेऊन खाली लोंबणाऱ्या मेघासारखा धावला.
6.67.10
तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः।
तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः ॥ ६.६७.१० ॥
ते उपटून त्या वानराने कुंभकर्णावर फेकले; त्या महाकाय वीरापर्यंत न पोहोचता ते त्याच्या सैन्यावर पडले.
6.67.11
ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान्।
तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्यद्गिरेः शिरः ॥ ६.६७.११ ॥
त्याने घोडे, हत्ती, रथ आणि उत्तम हत्तीही चिरडून टाकले; ते आणि इतर राक्षसही, तसेच पर्वताचे दुसरे शिखरही.
6.67.12
तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम्।
रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत् ॥ ६.६७.१२ ॥
त्या पर्वताच्या वेगाने आहत होऊन, घोडे मेले, सारथी मेले, राक्षसांच्या रक्ताने भिजलेले ते महायुद्धक्षेत्र झाले.
6.67.13
रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः।
शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः ॥ ६.६७.१३ ॥
काल आणि अंतकासारख्या बाणांनी रथी वानरश्रेष्ठांची गर्जना करणारी मस्तके अचानक छाटली; ते भयंकर गर्जत होते.
6.67.14
वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान्।
रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन् ॥ ६.६७.१४ ॥
महात्मा वानरांनी मोठे वृक्ष उपटून रथ, घोडे, हत्ती, उंट आणि राक्षसांना ठार मारले.
6.67.15
हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान्।
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ ६.६७.१५ ॥
आकाशात उभा राहिलेल्या हनुमानाने कुंभकर्णाच्या मस्तकावर पर्वतशिखरे, शिळा आणि विविध वृक्षांचा वर्षाव केला.
6.67.16
तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह।
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६७.१६ ॥
त्याने शूळाने ती पर्वतशिखरे भेदली; महाबलवान कुंभकर्णाने वृक्षांचा वर्षावही मोडून टाकला.
6.67.17
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य।
तस्थौ स तस्यापततः परस्ता-
न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य ॥ ६.६७.१७ ॥
मग्ना त्याने तीक्ष्ण शूळ घेऊन वानरांच्या त्या भयंकर सैन्यावर धाव घेतली; तेव्हा हनुमान एक पर्वतशिखर उचलून त्याच्यासमोर उभे राहिले.
6.67.18
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान
वेगेन शैलोत्तमभीमकायम्।
संचुक्षुभे तेन तदाभिभूतो
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ६.६७.१८ ॥
क्रोधित होऊन त्याने वेगाने उत्तम पर्वतासारख्या भयंकर देहाच्या कुंभकर्णावर प्रहार केला; त्यामुळे तो हादरला, त्याचे अवयव मेदाने भिजले आणि रक्ताने माखले.
6.67.19
स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं
गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम्।
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान
गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ ६.६७.१९ ॥
विजेसारखे तेजस्वी शूल फिरवून, पेटलेल्या अग्निशिखरांच्या पर्वतासारख्या मारुती हनुमंताच्या छातीवर त्याने प्रहार केला; गुहाने उग्र शक्तीने क्रौंच पर्वतावर प्रहार केला तसा.
6.67.20
स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः
प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् ।
ननाद भीमं हनुमान् महाहवे
युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ ६.६७.२० ॥
शूलाने महाबाहूंच्या मध्ये भेदलेला हनुमान अतिशय विव्हळ होऊन तोंडातून रक्त ओकत, त्या महायुद्धात युगान्तीच्या मेघगर्जनेसारखी भीषण गर्जना करू लागला.
6.67.21
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा
रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य।
प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः
प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ ६.६७.२१ ॥
तेव्हा हनुमानाला व्यथित पाहून राक्षसगण अचानक हर्षित होऊन गर्जले; वानर मात्र व्यथित व भयाने पीडित होऊन त्या युद्धात कुंभकर्णापासून पळून गेले.
6.67.22
ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम्।
प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते ॥ ६.६७.२२ ॥
तेव्हा बलवान नीलाने सैन्य पुन्हा स्थिर करत, बुद्धिमान कुंभकर्णावर एक पर्वतशिखर फेकले.
6.67.23
तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह।
मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ ६.६७.२३ ॥
आपल्यावर पडणारे ते शिखर पाहून त्याने मुठीने प्रहार केला; मुष्टिप्रहाराने आहत झालेले ते पर्वतशिखर चूर्ण होऊन, ठिणग्या व ज्वालांसह जमिनीवर कोसळले.
6.67.24
ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः।
पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ ६.६७.२४ ॥
ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष आणि गंधमादन — हे पाच वानर-शार्दूल कुंभकर्णाकडे धावले.
6.67.25
शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः।
कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि ॥ ६.६७.२५ ॥
महाबली वानरांनी शिळा, वृक्ष, तळहात, पाय आणि मुठी यांनी युद्धात सर्व बाजूंनी महाकाय कुंभकर्णावर प्रहार केले.
6.67.26
स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे।
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ ६.६७.२६ ॥
ते प्रहार केवळ स्पर्श असल्यासारखे समजून कुंभकर्ण व्यथित झाला नाही; मग त्याने महावेगवान ऋषभाला दोन्ही बाहूंनी घट्ट आवळून धरले.
6.67.27
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः।
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ ६.६७.२७ ॥
कुंभकर्णाच्या बाहूंनी पीडित झालेला वानर-ऋषभ भयंकररीत्या कोसळला; त्याच्या तोंडातून रक्त वाहू लागले.
6.67.28
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे।
आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा।
पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम् ॥ ६.६७.२८ ॥
मुठीने शरभाला मारून, गुडघ्याने युद्धात नीलाला मारले; इंद्राचा शत्रू कुंभकर्ण तेव्हा तळहाताने गवाक्षावर प्रहार केला, आणि क्रोधाने वेगाने पायाने गंधमादनावर आघात केला.
6.67.29
दत्तप्रहारव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः।
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ६.६७.२९ ॥
दिलेल्या प्रहारांनी व्यथित होऊन, रक्ताने माखलेले ते मूर्च्छित झाले; तोडलेल्या पळसाच्या झाडांप्रमाणे ते भूमीवर कोसळले.
6.67.30
तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु।
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ६.६७.३० ॥
त्या महात्मा प्रमुख वानरांना पाडले गेल्यावर हजारो वानर कुंभकर्णाकडे धावून गेले.
6.67.31
तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः।
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ ६.६७.३१ ॥
पर्वतासारखे ते श्रेष्ठ वानर सर्वजण पर्वतासारख्या त्याच्यावर चढून, उडी घेऊन, महाबलाने त्याला चावले.
6.67.32
तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा।
कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ६.६७.३२ ॥
नखांनी, दातांनी, मुठींनी आणि बाहूंनी त्या श्रेष्ठ वानरांनी महाबाहू कुंभकर्णावर प्रहार केले.
6.67.33
स वानरसहस्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः।
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ६.६७.३३ ॥
हजारो वानरांनी वेढलेला तो पर्वतासारखा राक्षसव्याघ्र कुंभकर्ण, स्वतःवर उगवलेल्या वृक्षांनी आच्छादलेल्या पर्वतासारखा शोभला.
6.67.34
बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः।
भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६७.३४ ॥
दोन्ही बाहूंनी सर्व वानरांना धरून त्या महाबलाने क्रोधाने त्यांना खाऊन टाकले, जसे गरुड सर्पांना खातो.
6.67.35
प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे।
नासापुटाभ्यां संजग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ ६.६७.३५ ॥
कुंभकर्णाने पाताळासारख्या तोंडात फेकलेले वानर नाकपुड्यांतून आणि कानांतूनही बाहेर आले.
6.67.36
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसंनिभः।
बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ ६.६७.३६ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या, पर्वतासारख्या त्या राक्षसश्रेष्ठाने वानरांना खात खात सर्व वानरांना चिरडून टाकले.
6.67.37
मांसशोणितसंक्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्च्छितः ॥ ६.६७.३७ ॥
मांस आणि रक्ताने भूमी ओली करत, कालाग्नीप्रमाणे संतप्त होऊन तो राक्षस वानरसैन्यांमध्ये फिरू लागला.
6.67.38
वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः।
शूलहस्तो बभौ युद्धे कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६७.३८ ॥
हाती वज्र घेतलेल्या इंद्राप्रमाणे, पाश हाती घेतलेल्या यमाप्रमाणे, शूळ हाती घेतलेला महाबल कुम्भकर्ण युद्धात झळकला.
6.67.39
यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः।
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो ददाह सः ॥ ६.६७.३९ ॥
ग्रीष्मात अग्नी जसा कोरड्या अरण्यांना जाळतो, तसा कुम्भकर्णाने वानरसैन्य जाळून टाकले.
6.67.40
ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथाः प्लवंगमाः।
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६.६७.४० ॥
तेव्हा मारले जाणारे, यूथ नष्ट झालेले, भयाने व्याकुळ झालेले ते वानर विकृत स्वरांत ओरडू लागले.
6.67.41
अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः।
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिता भिन्नचेतसः ॥ ६.६७.४१ ॥
कुम्भकर्णाकडून अनेक वेळा मारले जाणारे वानर, व्यथित आणि खचलेल्या मनाने राघवाला (रामाला) शरण गेले.
6.67.42
प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः।
अभ्यधावत वेगेन कुम्भकर्णं महाहवे ॥ ६.६७.४२ ॥
वानरांना पराभूत झालेले पाहून वज्रहस्त (इंद्र) यांच्या नातवाच्या पुत्राने महायुद्धात वेगाने कुंभकर्णावर धाव घेतली.
6.67.43
शैलशृङ्गं महद् गृह्य विनदन् स मुहुर्मुहुः।
त्रासयन् राक्षसान् सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ॥ ६.६७.४३ ॥
एक मोठे पर्वतशिखर उचलून तो वारंवार गर्जना करत कुंभकर्णाच्या पावलांचे अनुसरण करणाऱ्या सर्व राक्षसांना भयभीत करू लागला.
6.67.44
चिक्षेप शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि।
स तेनाभिहतो मूर्ध्नि शैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ ६.६७.४४ ॥
त्याने कुंभकर्णाच्या मस्तकावर पर्वतशिखर फेकले. तेव्हा इंद्राचा शत्रू कुंभकर्ण त्या पर्वताच्या आघाताने मस्तकावर जखमी झाला.
6.67.45
कुम्भकर्णः प्रजज्वाल क्रोधेन महता तदा।
सोऽभ्यधावत वेगेन वालिपुत्रममर्षणः ॥ ६.६७.४५ ॥
तेव्हा कुंभकर्ण मोठ्या क्रोधाने पेटून उठला. असह्य होऊन तो वेगाने वालिपुत्र (अंगद) यांच्यावर धावून गेला.
6.67.46
कुम्भकर्णो महानादस्त्रासयन् सर्ववानरान्।
शूलं ससर्ज वै रोषादङ्गदे तु महाबलः ॥ ६.६७.४६ ॥
महा गर्जनेने सर्व वानरांना भयभीत करणाऱ्या कुंभकर्णाने रागाने अंगदावर शूळ फेकले; तो महाबलवान होता.
6.67.47
तदापतन्तं बलवान् युद्धमार्गविशारदः।
लाघवान्मोक्षयामास बलवान् वानरर्षभः ॥ ६.६७.४७ ॥
तेव्हा अंगावर येणारा तो शूळ युद्धमार्गात निपुण असलेल्या बलवान वानरश्रेष्ठ (अंगद) याने चपळाईने चुकवला.
6.67.48
उत्पत्य चैनं तरसा तलेनोरस्यताडयत्।
स तेनाभिहतः कोपात् प्रमुमोहाचलोपमः ॥ ६.६७.४८ ॥
उडी मारून त्याने वेगाने त्याच्या छातीवर तळहाताने प्रहार केला. त्या प्रहाराने आहत होऊन तो रागाने पर्वतासारखा मूर्च्छित झाला.
6.67.49
स लब्धसंज्ञोऽतिबलो मुष्टिं संगृह्य राक्षसः।
अपहस्तेन चिक्षेप विसंज्ञः स पपात ह ॥ ६.६७.४९ ॥
शुद्धीवर आलेला तो अतिबलवान राक्षस मूठ आवळून डाव्या हाताने फेकला. तो बेशुद्ध होऊन पडला.
6.67.50
तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे पतिते भुवि।
तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे ॥ ६.६७.५० ॥
त्या वानर-शार्दूलाला बेशुद्ध होऊन भूमीवर पडलेले पाहून त्याने तो शूल उचलला आणि सुग्रीवाच्या दिशेने धाव घेतली.
6.67.51
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम्।
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ६.६७.५१ ॥
आपल्याकडे धावून येणाऱ्या महाबलवान कुंभकर्णाला पाहून वीर वानराधिप सुग्रीव तत्काळ उडी मारून उठला.
6.67.52
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६.६७.५२ ॥
त्या महाकपीने पर्वताचे शिखर उचलून फिरवले आणि वेगाने त्या महाबलवान कुंभकर्णावर झेप घेतली.
6.67.53
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम्।
तस्थौ विवृत्तसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य सम्मुखः ॥ ६.६७.५३ ॥
आपल्याकडे धावून येणाऱ्या त्या वानराला पाहून कुंभकर्णाने सर्व अंग सज्ज करून वानरेंद्र सुग्रीवासमोर उभा राहिला.
6.67.54
कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन्।
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६७.५४ ॥
वानरांच्या रक्ताने माखलेल्या देहाचा, महान वानरांना खात असलेला कुंभकर्ण उभा असलेला पाहून सुग्रीव म्हणाला.
6.67.55
पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम्।
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ६.६७.५५ ॥
तू वीरांना पाडलेस, अत्यंत दुष्कर कर्म केलेस, सैन्यांना खाल्लेस; तुला परम यश प्राप्त झाले आहे.
6.67.56
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ६.६७.५६ ॥
ते वानरसैन्य सोड; सामान्यांशी तू काय करशील? हे राक्षसा, माझ्या या पर्वताचा एक प्रहार सहन कर.
6.67.57
तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम्।
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः ॥ ६.६७.५७ ॥
वानरराजाचे सत्त्व व धैर्याने युक्त ते वचन ऐकून राक्षसांमधील वाघ कुंभकर्ण म्हणाला.
6.67.58
प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः।
धृतिपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर ॥ ६.६७.५८ ॥
तू प्रजापतीचा नातू आहेस आणि ऋक्षरजाचा पुत्र आहेस; धैर्य व पौरुषाने संपन्न आहेस; म्हणूनच, हे वानरा, तू गर्जना करतोस.
6.67.59
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच।
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं
शैलेन वज्राशनिसंनिभेन ॥ ६.६७.५९ ॥
कुंभकर्णाचे ते बोलणे ऐकून त्याने पर्वत फिरवून सहसा फेकला; वज्र व अशनीसारख्या त्या पर्वताने कुंभकर्णाच्या छातीवर प्रहार केला.
6.67.60
तच्छैलशृङ्गं सहसा विभिन्नं
भुजान्तरे तस्य तदा विशाले।
ततो विषेदुः सहसा प्लवंगा
रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६.६७.६० ॥
ते पर्वतशिखर अचानक त्याच्या विशाल बाहूंमध्ये फुटून विखुरले. तेव्हा वानर अचानक खिन्न झाले; राक्षससमूह आनंदाने गर्जना करू लागले.
6.67.61
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप
ननाद रोषाच्च विवृत्य वक्त्रम्।
व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं
चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६.६७.६१ ॥
पर्वतशिखराच्या प्रहाराने तो संतापला; रोषाने तोंड उघडून गर्जला. विजेसारख्या तेजस्वी शूलाला फिरवून वानर-ऋक्षांच्या अधिपतीला मारण्यासाठी त्याने तो फेकला.
6.67.62
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं
शूलं शितं काञ्चनधामयष्टिम्।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां
बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६.६७.६२ ॥
कुंभकर्णाच्या बाहूने फेकलेला तो तीक्ष्ण शूल, ज्याची दांडी सोन्याप्रमाणे झळकत होती. वायुपुत्राने त्वरेने उडी घेऊन दोन्ही बाहूंनी तो धरला आणि वेगाने मोडला.
6.67.63
कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत्।
बभञ्ज जानुमारोप्य तदा हृष्टः प्लवंगमः ॥ ६.६७.६३ ॥
हजार भार काळ्या लोखंडाचा बनलेला तो महान शूल, तेव्हा आनंदित झालेल्या त्या वानरश्रेष्ठाने गुडघ्यावर ठेवून मोडला.
6.67.64
शूलं भग्नं हनुमता दृष्ट्वा वानरवाहिनी।
हृष्टा ननाद बहुशः सर्वतश्चापि दुद्रुवे ॥ ६.६७.६४ ॥
हनुमानाने शूल मोडलेला पाहून वानरसेना आनंदित होऊन वारंवार गर्जली; सर्वत्र धावली.
6.67.65
बभूवाथ परित्रस्तो राक्षसो विमुखोऽभवत्।
सिंहनादं च ते चक्रुः प्रहृष्टा वनगोचराः।
मारुतिं पूजयांचक्रुर्दृष्ट्वा शूलं तथागतम् ॥ ६.६७.६५ ॥
तेव्हा राक्षस घाबरून विमुख झाला. वनचर वानर आनंदित होऊन सिंहनाद करू लागले आणि शूल असे परत आलेले पाहून मारुती हनुमानाचा सन्मान केला.
6.67.66
स तत् तथा भग्नमवेक्ष्य शूलं
चुकोप रक्षोधिपतिर्महात्मा।
उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं
जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६.६७.६६ ॥
शूल असे तुटलेले पाहून महात्मा राक्षसाधिपती संतापला. लंकेच्या पर्वतावरून एक शिखर उपटून, जवळ जाऊन त्याने सुग्रीवावर प्रहार केला.
6.67.67
स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः
पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६.६७.६७ ॥
पर्वतशिखराच्या प्रहाराने बेशुद्ध झालेला वानरेंद्र युद्धात जमिनीवर कोसळला. जमिनीवर पडलेला, बेशुद्ध झालेला त्याला पाहून युद्धात आनंदलेले यातुधान गर्जू लागले.
6.67.68
समभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं
स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम्।
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य
यथानिलो मेघमिव प्रचण्डः ॥ ६.६७.६८ ॥
अद्भुत आणि भयंकर पराक्रमी वानरेंद्र सुग्रीवाजवळ जाऊन त्या कुंभकर्णाने युद्धात त्याला घट्ट धरून उचलले; प्रचंड वारा मेघाला उचलून नेतो तसे.
6.67.69
स तं महामेघनिकाशरूप-
मुत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः।
रराज मेरुप्रतिमानरूपो
मेरुर्यथा व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६.६७.६९ ॥
महामेघासारख्या रूपाच्या त्याला उचलून युद्धात जाणारा कुंभकर्ण मेरूसारख्या रूपात, उंच भयंकर शिखरांच्या मेरू पर्वताप्रमाणे शोभला.
6.67.70
ततस्तमादाय जगाम वीरः
संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः।
शृण्वन् निनादं त्रिदिवालयानां
प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ६.६७.७० ॥
मग तेथे त्याला घेऊन तो वीर राक्षसेंद्र युद्धात स्तुती पावत निघाला; वानरराजाच्या पकडीने चकित झालेल्या स्वर्गवासीयांचा घोष ऐकत.
6.67.71
ततस्तमादाय तदा स मेने
हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः।
अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात्
सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ६.६७.७१ ॥
मग त्याला पकडून इंद्रपराक्रमी इंद्रशत्रूने विचार केला: इंद्रासमान हा वानरेंद्र मारला गेला तर राघवासह हे सर्व सैन्य नष्ट होईल.
6.67.72
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामितस्ततः।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ६.६७.७२ ॥
वानरांचे सैन्य इकडे-तिकडे पळताना पाहून, आणि कुंभकर्णाने सुग्रीवाला व त्या वानराला पकडलेले पाहून.
6.67.73
हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ६.६७.७३ ॥
बुद्धिमान मारुतीपुत्र हनुमान विचार करू लागला: सुग्रीव असा पकडला गेल्यावर माझे कर्तव्य काय?
6.67.74
यद्धि न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्याम्यसंशयम्।
भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसम् ॥ ६.६७.७४ ॥
माझ्यासाठी जे न्याय्य आहे ते मी निःसंशय करीन. पर्वतासारखा होऊन मी त्या राक्षसाला नष्ट करीन.
6.67.75
मया हते संयति कुम्भकर्णे
महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे।
विमोचिते वानरपार्थिवे च
भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः ॥ ६.६७.७५ ॥
युद्धात माझ्याकडून कुंभकर्ण मारला जाऊन, मुष्टिप्रहाराने त्याचा देह चूर्ण झाल्यावर, आणि वानरराजाची सुटका झाल्यावर, सर्व वानर हर्षित होवोत.
6.67.76
अथवा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति वानरः।
गृहीतोऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ६.६७.७६ ॥
किंवा हा वानर स्वतःच मुक्त होईल, जर देव, असुर आणि नाग यांनी त्याला पकडले असेल तर.
6.67.77
मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः।
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ६.६७.७७ ॥
मला वाटते की वानराधिपती अजूनही स्वतःला ओळखत नाही; युद्धात कुंभकर्णाच्या पर्वत-प्रहाराने तो घायाळ झाला आहे.
6.67.78
अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे।
आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति ॥ ६.६७.७८ ॥
हा सुग्रीव क्षणभरात भान परत मिळवून या महायुद्धात स्वतःच्या आणि वानरांच्या हिताचे जे असेल तेच करील.
6.67.79
मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६.६७.७९ ॥
मी या महात्मा सुग्रीवाला सोडवले तर फार वाईट अप्रसन्नता आणि कायमचा कीर्तिनाश होईल.
6.67.80
तस्मान्मुहूर्तं कांक्षिष्ये विक्रमं मोक्षितस्य तु।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६.६७.८० ॥
म्हणून, सुटलेल्या वीराच्या पराक्रमाची मी क्षणभर वाट पाहीन; तोपर्यंत तुटलेल्या वानरसेनेला धीर देईन.
6.67.81
इत्येवं चिन्तयित्वाथ हनूमान् मारुतात्मजः।
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६.६७.८१ ॥
असा विचार करून वायुपुत्र हनुमानाने पुन्हा त्या वानरांच्या महासेनेला स्थिर केले.
6.67.82
स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां
स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम्।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः
पुष्पाग्र्यवर्षैरभिपूज्यमानः ॥ ६.६७.८२ ॥
ते कुम्भकर्ण तडफडणाऱ्या त्या महान वानराला उचलून लंकेत प्रवेशला; विमाने, घरे आणि नगरद्वारांवर उभे असलेले लोक उत्तम फुलांचा वर्षाव करून त्याचा सन्मान करत होते.
6.67.83
लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेच्यमानः शनैः शनैः।
राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् संज्ञां प्राप महाबलः ॥ ६.६७.८३ ॥
लाह्या आणि सुगंधी जलाच्या वर्षावाने हळूहळू शिंपडला गेलेला तो महाबली, राजमार्गाच्या गारव्यामुळे शुद्धीवर आला.
6.67.84
ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्
बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः।
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं
विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ६.६७.८४ ॥
तेव्हा तो महात्मा मोठ्या कष्टाने शुद्धीवर येऊन, बलवानाच्या बाहूंमध्ये राहून नगरातील राजमार्गाकडे पाहत वारंवार विचार करू लागला.
6.67.85
एवं गृहीतेन कथं नु नाम
शक्यं मया सम्प्रतिकर्तुमद्य।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां
भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ६.६७.८५ ॥
अशा प्रकारे पकडलेला मी आता प्रतिकार कसा करू शकेन? वानरांचे हित आणि इष्ट साधले जाईल असे मी करीन.
6.67.86
ततः कराग्रैः सहसा समेत्य
राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः।
खरैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां
ददंश पादैर्विददार पार्श्वौ ॥ ६.६७.८६ ॥
तेव्हा अमरेंद्राचा शत्रू तो राजा बोटांच्या टोकांनी अचानक जवळ येऊन, धारदार नख्यांनी वानरराजाचे कान, दातांनी नाक चावून, पायांनी बरगड्या फाडू लागला.
6.67.87
स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो
विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः
सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६.६७.८७ ॥
कान व नाक तुटलेला कुंभकर्ण, त्याच्या दात व नखांनी विदीर्ण होऊन, क्रोधाने व्याप्त होऊन, जखमांनी रक्ताने भिजलेल्या शरीराने, सुग्रीवाला धरून भूमीवर चिरडले.
6.67.88
स भूतले भीमबलाभिपिष्टः
सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः।
जगाम खं कन्दुकवज्जवेन
पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६.६७.८८ ॥
जमिनीवर भयंकर बलाने चिरडला गेलेला तो, देवशत्रू, त्या वानरांकडून प्रहार खाऊन, चेंडूसारखा वेगाने आकाशात गेला; आणि पुन्हा रामाजवळ आला.
6.67.89
कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः।
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ६.६७.८९ ॥
कान व नाक नसलेला महाबली कुंभकर्ण, रक्ताने भिजलेला, झऱ्यांनी भरलेल्या पर्वतासारखा शोभला.
6.67.90
शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमदर्शनः।
युद्धायाभिमुखो भूयो मनश्चक्रे निशाचरः ॥ ६.६७.९० ॥
रक्ताने भिजलेला, विशाल देहाचा, भयंकर दिसणारा तो राक्षस, निशाचर, पुन्हा युद्धासाठी समोर येण्याचे मनात ठरवतो.
6.67.91
अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजः।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्य इव तोयदः ॥ ६.६७.९१ ॥
क्रोधाने रक्त ओकणारा रावणाचा धाकटा भाऊ, निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा, संध्येसह मेघासारखा शोभला.
6.67.92
गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुः
क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः।
अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो
घोरं तदा मुद्गरमाससाद ॥ ६.६७.९२ ॥
तो गेल्यावर, देवराजाचा शत्रू क्रोधाने पुन्हा युद्धासाठी धावला; 'मी निःशस्त्र आहे' असा विचार करून, त्या भयंकराने तेव्हा एक घोर गदा उचलली.
6.67.93
ततः स पुर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः
प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रवृद्धः ॥ ६.६७.९३ ॥
तेव्हा महाबली कुंभकर्ण अचानक नगरातून बाहेर पडला आणि युद्धात त्या भयंकर वानरसेनेला युगान्तीच्या अग्नीप्रमाणे गिळू लागला.
6.67.94
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः
प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचा-
न्नृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः।
यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥ ६.६७.९४ ॥
भुकेलेला आणि रक्त-मांसाचा लोभी असलेला कुंभकर्ण त्या भयंकर वानरसेनेत शिरून मोहाने युद्धात राक्षस, पिशाच, वानर आणि अस्वलांना खाऊ लागला; युगान्ती मृत्यू जसे हरण करतो तसे त्याने प्रमुख वानरांनाही गिळून टाकले.
6.67.95
एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः।
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे ॥ ६.६७.९५ ॥
संतप्त झालेल्या त्याने एक, दोन, तीन किंवा अनेक वानरांना राक्षसांसह एका हाताने धरून त्वरेने तोंडात टाकले.
6.67.96
सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः।
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ॥ ६.६७.९६ ॥
तेव्हा मेद व रक्त गळत असताना, पर्वतशिखरांच्या प्रहारांनी ताडला जात असतानाही तो महाबली वानरांना खात राहिला.
6.67.97
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम्।
कुम्भकर्णो भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति ॥ ६.६७.९७ ॥
खाल्ले जात असलेले ते वानर तेव्हा रामाला शरण गेले; अत्यंत संतप्त कुंभकर्ण वानरांना खात पुढे धावत राहिला.
6.67.98
शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत् त्रिंशत् तथैव च।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति ॥ ६.६७.९८ ॥
सातशे, आठशे, वीस, तीस (वानरांना) दोन्ही बाहूंत आवळून खात तो इकडेतिकडे धावत आहे.
6.67.99
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः
कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः।
ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः
कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः ॥ ६.६७.९९ ॥
चरबी, मज्जा आणि रक्ताने माखलेले शरीर, कानांवरून लोंबणारी आतड्यांची माळ, तीक्ष्ण दाढा असलेला तो युगांतात उभ्या राहिलेल्या वाढलेल्या कालासारखा शूळांचा वर्षाव करू लागला.
6.67.100
तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः।
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः ॥ ६.६७.१०० ॥
त्या काळी सुमित्रेचा पुत्र, शत्रुसैन्याचा नाश करणारा, शत्रुनगरे जिंकणारा लक्ष्मण क्रुद्ध होऊन युद्ध करू लागला.
6.67.101
स कुम्भकर्णस्य शरान् शरीरे सप्त वीर्यवान्।
निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ ६.६७.१०१ ॥
त्या पराक्रमी लक्ष्मणाने कुंभकर्णाच्या शरीरात सात बाण रोवले; मग आणखी बाण घेऊन सोडले.
6.67.102
पीड्यमानस्तदस्त्रं तु विशेषं तत् स राक्षसः।
ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६.६७.१०२ ॥
त्या विशेष अस्त्राने पीडित झालेला तो बलवान राक्षस क्रोधित झाला — सुमित्रेचा आनंद वाढवणाऱ्या लक्ष्मणावर.
6.67.103
अथास्य कवचं शुभ्रं जाम्बूनदमयं शुभम्।
प्रच्छादयामास शरैः संध्याभ्रमिव मारुतः ॥ ६.६७.१०३ ॥
मग वारा जसा संध्याकाळच्या ढगाला झाकतो, तसे बाणांनी त्याचे तेजस्वी, सुंदर सोन्याचे कवच झाकून टाकले.
6.67.104
नीलाञ्जनचयप्रख्यः शरैः काञ्चनभूषणैः।
आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान् ॥ ६.६७.१०४ ॥
निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा, सोन्याच्या अलंकारांनी युक्त बाणांनी झाकलेला तो ढगांनी वेढलेल्या तेजस्वी सूर्यासारखा शोभला.
6.67.105
ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम्।
सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघनिःस्वनः ॥ ६.६७.१०५ ॥
मग ते भयंकर राक्षस, मेघसमूहासारखी गर्जना करत, सुमित्रेच्या आनंदवर्धनाला तुच्छतेने म्हणाला.
6.67.106
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे।
युध्यता मामभीतेन ख्यापिता वीरता त्वया ॥ ६.६७.१०६ ॥
यमालाही युद्धात सहज जिंकणाऱ्या माझ्याशी निर्भयपणे लढून तू तुझे वीरत्व दाखवले आहेस.
6.67.107
प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे।
तिष्ठन्नप्यग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः ॥ ६.६७.१०७ ॥
येथे महायुद्धात शस्त्र धरून मृत्यूसारखा समोर उभा असणाराही आदराला पात्र असतो; मग युद्ध देणाऱ्याबद्दल काय बोलावे?
6.67.108
ऐरावतं समारूढो वृतः सर्वामरैः प्रभुः।
नैव शक्रोऽपि समरे स्थितपूर्वः कदाचन ॥ ६.६७.१०८ ॥
ऐरावतावर आरूढ झालेला, सर्व देवांनी वेढलेला प्रभू इंद्रसुद्धा युद्धात कधी (माझ्यासमोर) उभा राहिला नव्हता.
6.67.109
अद्य त्वयाहं सौमित्रे बालेनापि पराक्रमैः।
तोषितो गन्तुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम् ॥ ६.६७.१०९ ॥
हे सुमित्रापुत्रा! तू तरुण असूनही आज तुझ्या पराक्रमाने मी संतुष्ट झालो आहे. आता तुझी आणि राघवाची अनुमती घेऊन जाऊ इच्छितो.
6.67.110
यत् तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया।
राममेवैकमिच्छामि हन्तुं यस्मिन् हते हतम् ॥ ६.६७.११० ॥
युद्धात तुझ्या वीर्य, बळ आणि उत्साहाने मी संतुष्ट झालो आहे; म्हणून केवळ रामालाच मारू इच्छितो. तो मारला गेला की सर्व काही मारले गेले असे होईल.
6.67.111
रामे मयात्र निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे।
तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना ॥ ६.६७.१११ ॥
येथे माझ्याकडून राम मारला गेल्यावर युद्धात जे इतर उभे राहतील, त्यांच्याशी मी माझ्या संहारक बलाने लढेन.
6.67.112
इत्युक्तवाक्यं तद् रक्षः प्रोवाच स्तुतिसंहितम्।
मृधे घोरतरं वाक्यं सौमित्रिः प्रहसन्निव ॥ ६.६७.११२ ॥
राक्षसाने असे म्हणून स्तुतीने युक्त वाक्ये उच्चारली; तेव्हा सौमित्री लक्ष्मण हसल्यासारखा युद्धात अधिक भयंकर शब्द बोलला.
6.67.113
यस्त्वं शक्रादिभिर्देवैरसह्यः प्राप्य पौरुषम्।
तत् सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः ॥ ६.६७.११३ ॥
इंद्रादी देवांनाही अजेय असलेला तू पौरुष प्राप्त केलेला आहेस — ते खरे आहे, अन्यथा नाही; हे वीरा, आज मी तुझा पराक्रम पाहिला.
6.67.115
एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः।
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः।
राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.६७.११५ ॥
दशरथपुत्र राम पर्वतासारखा अचल उभा आहे. लक्ष्मणाला ओलांडून महाबली कुंभकर्ण पृथ्वी कंपवत रामाच्याच दिशेने धावला.
6.67.116
अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन्।
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान् ॥ ६.६७.११६ ॥
तेव्हा दशरथपुत्र रामाने भयंकर अस्त्राचा प्रयोग करून कुंभकर्णाच्या हृदयावर तीक्ष्ण बाण सोडले.
6.67.117
तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः।
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ६.६७.११७ ॥
रामाच्या बाणाने विद्ध होऊन अचानक पुढे धावणाऱ्या त्या क्रुद्ध (कुंभकर्णाच्या) मुखातून निखाऱ्यांमिश्रित ज्वाळा बाहेर पडल्या.
6.67.118
रामास्त्रविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ६.६७.११८ ॥
रामाच्या अस्त्राने विद्ध झालेला राक्षसश्रेष्ठ भयंकर गर्जना करत, अत्यंत क्रुद्ध होऊन रणांगणात वानरांना पळवत त्यांच्यावर धावून गेला.
6.67.119
तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः।
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह ॥ ६.६७.११९ ॥
त्याच्या छातीत रुतलेले ते मोरपिसांचे बाण आणि त्याच्या हातातून निसटून जमिनीवर पडलेली गदा.
6.67.120
आयुधानि च सर्वाणि विप्रकीर्यन्त भूतले।
स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ॥ ६.६७.१२० ॥
सर्व आयुधे जमिनीवर विखुरली. तो महाबली जेव्हा स्वतःला निरायुध समजू लागला,
6.67.121
मुष्टिभ्यां च कराभ्यां च चकार कदनं महत्।
स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः।
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा ॥ ६.६७.१२१ ॥
मुठी आणि हातांनी त्याने महान संहार केला. बाणांनी अंग अत्यंत विद्ध होऊन रक्ताने माखलेला तो पर्वताच्या झऱ्याप्रमाणे रक्त वाहू लागला.
6.67.122
स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः।
वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति ॥ ६.६७.१२२ ॥
तीव्र क्रोध आणि रक्ताने उन्मत्त होऊन तो वानर, राक्षस आणि अस्वलांना खात इकडे-तिकडे धावू लागला.
6.67.123
अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः।
चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवानन्तकोपमः ॥ ६.६७.१२३ ॥
नंतर भयंकर पराक्रमी, यमासारख्या त्या बलवान राक्षसाने एक भयानक शिखर फिरवून रामाला लक्ष्य करून फेकले.
6.67.124
अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः।
चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः संधाय कार्मुकम् ॥ ६.६७.१२४ ॥
ते मध्येच पोहोचण्यापूर्वीच रामाने सरळ जाणाऱ्या सात बाणांनी त्या पर्वतशिखराचे तुकडे केले; पुन्हा धनुष्यावर बाण लावला.
6.67.125
ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत् तदा।
शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद भरताग्रजः ॥ ६.६७.१२५ ॥
तेव्हा धर्मात्मा, भरताचा मोठा भाऊ असलेल्या रामाने सोनेरी विचित्र अंगांच्या बाणांनी त्याचे ते मोठे शिखर तोडले.
6.67.126
तन्मेरुशिखराकारं द्योतमानमिव श्रिया।
द्वे शते वानराणां च पतमानमपातयत् ॥ ६.६७.१२६ ॥
मेरुशिखरासारखा आकाराचा, तेजाने झळाळणारा तो पर्वतशिखर पडताना दोनशे वानरांनाही पाडता झाला.
6.67.127
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत्।
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून् ॥ ६.६७.१२७ ॥
त्या वेळी धर्मात्मा लक्ष्मण कुंभकर्णाच्या वधासाठी अनेक उपायांचा विचार करत रामाला म्हणाला.
6.67.128
नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान्।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति ॥ ६.६७.१२८ ॥
हे राजा! हा वानरांना ओळखत नाही, राक्षसांनाही ओळखत नाही; रक्ताच्या गंधाने उन्मत्त होऊन स्वतःचे आणि परक्यांनाही खात आहे.
6.67.129
साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः।
यूथपाश्च यथा मुख्यास्तिष्ठन्त्वस्मिन् समन्ततः ॥ ६.६७.१२९ ॥
चांगले, श्रेष्ठ वानरांनी सर्व बाजूंनी याच्यावर चढावे आणि प्रमुख यूथपतींनीही याच्याभोवती उभे राहावे.
6.67.130
अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः।
प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान् ॥ ६.६७.१३० ॥
आज हा दुर्बुद्धी राक्षस, मोठ्या भाराने पीडित होऊन, जमिनीवर फिरत असताना इतर वानरांना मारू शकणार नाही.
6.67.131
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः ॥ ६.६७.१३१ ॥
त्या बुद्धिमान राजपुत्राचे शब्द ऐकून ते महाबलवान वानर आनंदाने कुंभकर्णावर चढले.
6.67.132
कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः।
व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ ६.६७.१३२ ॥
पण संतप्त कुंभकर्ण, वानर त्याच्यावर चढले असताना, दुष्ट हत्ती माहूतांना हलवून टाकतो तसे वेगाने त्यांना झटकून टाकले.
6.67.133
तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम्।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ ६.६७.१३३ ॥
त्यांना झटकून टाकलेले पाहून रामाने 'हा राक्षस संतप्त आहे' असे जाणून वेगाने उडी घेतली आणि उत्तम धनुष्य उचलले.
6.67.134
क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा।
राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः।
यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान् ॥ ६.६७.१३४ ॥
क्रोधाने लाल डोळे असलेला धीर राघव, जणू डोळ्यांनीच जाळत असल्यासारखा, वेगाने राक्षसावर धावून गेला; कुंभकर्णाच्या बलाने पीडित झालेल्या सर्व यूथपतींना आनंदित करत.
6.67.135
स चापमादाय भुजंगकल्पं
दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम्।
हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात
रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ ६.६७.१३५ ॥
सापासारखे, दृढ दोरी असलेले, उग्र, सोन्याने नक्षीदार धनुष्य घेऊन, वानरांना धीर देऊन, उत्तम भाथा बांधलेला राम झेपावला.
6.67.136
स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः।
लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ६.६७.१३६ ॥
अत्यंत दुर्जय अशा वानरसमूहांनी वेढलेला, लक्ष्मण मागे चालत असता, वीर महाबल पुढे निघाला.
6.67.137
स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम्।
शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः ॥ ६.६७.१३७ ॥
त्या महाबलाने किरीटधारी, शत्रूंचे दमन करणाऱ्या महात्मा कुंभकर्णाला पाहिले; तो रक्ताने माखलेला आणि लाल डोळ्यांचा होता.
6.67.138
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम्।
मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ ६.६७.१३८ ॥
दिग्गजासारखा क्रुद्ध होऊन सर्वांवर झेप घेत होता; वानरांचा शोध घेत, रागाने, राक्षसांनी वेढलेला.
6.67.139
विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ ६.६७.१३९ ॥
विंध्य आणि मंदर पर्वतांसारखा, सोन्याच्या बाजूबंदांनी शोभणारा, तोंडातून रक्त वाहत असलेला, पावसाळी मेघासारखा उभा राहिलेला.
6.67.140
जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते।
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ ६.६७.१४० ॥
जिभेने ओठांचे कोपरे चाटत, रक्ताने माखलेला, वानरसेनेला चिरडत, काल, अंतक आणि यम यांच्यासारखा.
6.67.141
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम्।
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ ६.६७.१४१ ॥
प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजस्वी त्या राक्षसश्रेष्ठाला पाहून, पुरुषश्रेष्ठ रामाने तेव्हा आपले धनुष्य ताणून टणत्कार केला.
6.67.142
स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः।
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ६.६७.१४२ ॥
त्या धनुष्याच्या टणत्काराने संतापलेला तो राक्षसश्रेष्ठ, तो आवाज सहन न होऊन राघवाकडे धावून गेला.
6.67.143
ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं
भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः।
तमापतन्तं धरणीधराभ-
मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६.६७.१४३ ॥
तेव्हा वाऱ्याने उडवलेल्या मेघासारखा, श्रेष्ठ नागराजाच्या वेटोळ्यांसारख्या बाहूंचा, पर्वतासारखा धावत येणाऱ्या कुंभकर्णाला रामाने युद्धात म्हटले.
6.67.144
आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद-
मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः।
अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं
यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः ॥ ६.६७.१४४ ॥
ये, हे राक्षसाधिपती! खेद करू नकोस. धनुष्य उचलून मी इथे उभा आहे. राक्षसवंशाचा नाश करणारा मी आहे हे जाणून घे. क्षणार्धात तू बेशुद्ध होशील.
6.67.145
रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम्।
अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ६.६७.१४५ ॥
'हा राम आहे' हे ओळखून तो भयानक स्वरात हसला. अत्यंत संतापून, युद्धात वानरांना पळवत त्यांच्यावर धावून गेला.
6.67.146
दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम्।
प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम् ॥ ६.६७.१४६ ॥
वनवासी वानरांची सर्व हृदये जणू फाडत तो मेघगर्जनेसारखे विकट, भयानक हास्य हसला.
6.67.147
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत्।
नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च।
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः ॥ ६.६७.१४७ ॥
महातेजस्वी कुंभकर्ण रघुनाथांना म्हणाला - "मला विराध, कबंध, खर, वाली किंवा मारीच समजू नकोस; मी कुंभकर्ण आलो आहे."
6.67.148
पश्य मे मुद्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत्।
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया ॥ ६.६७.१४८ ॥
माझी भयंकर, पूर्णपणे लोखंडाची मोठी गदा पहा. हिच्यामुळेच पूर्वी मी देव आणि दानवांना जिंकले होते.
6.67.149
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ ६.६७.१४९ ॥
"विकर्णनास" असे मला तू तुच्छ लेखू नकोस. कान आणि नाक गेल्याने मला थोडीही वेदना होत नाही.
6.67.150
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ ६.६७.१५० ॥
इक्ष्वाकु-श्रेष्ठा, हे निष्पापा, माझ्या अंगांवर तुझे पराक्रम दाखव. मग तुझे पौरुष आणि पराक्रम पाहून मी तुला भक्षण करीन.
6.67.151
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान्।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै-
र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ ६.६७.१५१ ॥
कुंभकर्णाचे वचन ऐकून रामाने उत्तम पंखांचे बाण सोडले. वज्रासारख्या वेगाच्या त्या बाणांनी घायाळ होऊनही देवशत्रू डगमगला नाही, व्यथित झाला नाही.
6.67.152
यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता
वाली हतो वानरपुङ्गवश्च।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं
वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः ॥ ६.६७.१५२ ॥
ज्या बाणांनी उत्तम साल वृक्ष तोडले गेले आणि वानरश्रेष्ठ वाली मारला गेला, ते वज्रासारखे बाण त्या वेळी कुंभकर्णाच्या शरीराला वेदना देऊ शकले नाहीत.
6.67.153
स वारिधारा इव सायकांस्तान्
पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः।
जघान रामस्य शरप्रवेगं
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम् ॥ ६.६७.१५३ ॥
तो जलधारांप्रमाणे त्या बाणांना आपल्या शरीराने पिणारा, इंद्राचा शत्रू, रामाच्या बाणाच्या वेगावर प्रहार करू लागला; त्या भयंकर वेगवान मुद्गराला फिरवून.
6.67.154
ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं
वित्रासनं देवमहाचमूनाम्।
व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं
विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ ६.६७.१५४ ॥
मग तो राक्षस, रक्ताने माखलेला, देवांच्या महासेनांनाही भयभीत करणारा, त्या भयंकर वेगवान मुद्गराला फिरवून वानरसेनेला पळवून लावू लागला.
6.67.155
वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय।
समुद्गरं तेन जहार बाहुं
स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ ६.६७.१५५ ॥
मग रामाने वायव्य नावाचे दुसरे अस्त्र घेऊन त्या निशाचरावर सोडले; त्याने मुद्गरासह त्याचा हात तोडला. हात तुटलेला तो भयंकर गर्जना करू लागला.
6.67.156
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः
समुद्गरो राघवबाणकृत्तः।
पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये
जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ ६.६७.१५६ ॥
राघवाच्या बाणाने तुटलेला त्याचा तो हात, पर्वतशिखरासारखा, मुद्गरासह वानरराजाच्या सेनेवर पडून त्या वानरसेनेला चिरडून टाकला.
6.67.157
ते वानरा भग्नहतावशेषाः
पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः।
प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं
नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ६.६७.१५७ ॥
ते वानर, विखुरलेले आणि जखमी झालेले उरलेले, तेव्हा खिन्न होऊन एका बाजूला आश्रय घेऊन, अवयव चिरडलेले असे, राजा आणि राक्षसाधिपती यांची ती अत्यंत भयंकर भेट पाहत राहिले.
6.67.158
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु-
र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः।
उत्पाटयामास करेण वृक्षं
ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ६.६७.१५८ ॥
बाणांनी तुटलेला बाहू असलेला तो कुंभकर्ण, मोठ्या तलवारीने शिखर तुटलेल्या पर्वतराजाप्रमाणे, हाताने एक वृक्ष उपटून मग युद्धात नरेंद्राकडे (रामाकडे) धावला.
6.67.159
तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं
समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम्।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो
बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ६.६७.१५९ ॥
रामाने त्याच्या उगारलेल्या, ताडवृक्षासह, सर्पवेटोळ्यासारख्या बाहूवर ऐंद्रास्त्रयुक्त, सोन्याने सजवलेल्या बाणाने प्रहार केला.
6.67.160
स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः
पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः।
विचेष्टमानो निजघान वृक्षान्
शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च ॥ ६.६७.१६० ॥
कुंभकर्णाचा तो तुटलेला बाहू पर्वतासारखा जमिनीवर पडला; तडफडत त्याने वृक्ष, शैल, शिलावानर आणि राक्षसांना ठार केले.
6.67.161
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः
समापतन्तं सहसा नदन्तम्।
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य
चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ ६.६७.१६१ ॥
बाहू तुटलेल्या त्याला अचानक गर्जना करत धावून येताना पाहून रामाने दोन तीक्ष्ण अर्धचंद्र बाण घेऊन युद्धात त्या राक्षसाचे दोन्ही पाय तोडले.
6.67.162
तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च
गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च।
लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां
विनादयन्तौ विनिपेततुश्च ॥ ६.६७.१६२ ॥
त्याचे ते दोन पाय दिशा, उपदिशा, पर्वतगुहा, महासागर, लंका आणि वानर-राक्षस सेना यांना दुमदुमवत पडले.
6.67.163
निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो
विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम्।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्
राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ ६.६७.१६३ ॥
हात तुटलेले, पाय तुटलेले, वडवामुखाग्नीसारखे तोंड फाडून गर्जना करत तो अचानक रामावर धावून गेला, जसा आकाशात राहू चंद्रावर झेपावतो.
6.67.164
अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै
रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः।
सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं
चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि ॥ ६.६७.१६४ ॥
रामाने सोन्याच्या पिसांच्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याचे तोंड भरून टाकले; तोंड भरल्याने त्याला बोलता आले नाही, कष्टाने विव्हळून तो मूर्च्छित झाला.
6.67.165
अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं
स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम्।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं
रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ ६.६७.१६५ ॥
मग रामाने सूर्यकिरणांसारखा, ब्रह्मदंड, यम व कालासारखा, इंद्रसंबंधी, अरिष्ट नावाचा, तीक्ष्ण व सुंदर पिसे असलेला, वाऱ्यासारख्या वेगाचा बाण उचलला.
6.67.166
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं
प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम्।
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ ६.६७.१६६ ॥
वज्र व सोन्याच्या सुंदर पिसांचा, पेटलेल्या सूर्य-अग्नीसारखा प्रकाशणारा, महेंद्राच्या वज्र व विजेसमान वेगाचा तो बाण रामाने त्या निशाचरावर सोडला.
6.67.167
स सायको राघवबाहुचोदितो
दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन्।
विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो
जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः ॥ ६.६७.१६७ ॥
राघवाच्या बाहूने प्रेरित झालेला तो बाण स्वतःच्या प्रकाशाने दहा दिशा उजळवत, धूमरहित प्रज्वलित अग्नीसारखा भयंकर दिसत, इंद्राच्या वज्रासारख्या भीषण पराक्रमाने पुढे निघाला.
6.67.168
स तन्महापर्वतकूटसंनिभं
सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः ॥ ६.६७.१६८ ॥
महापर्वतशिखरासारखे, सुंदर गोल दात आणि डोलणारी सुंदर कुंडले असलेले ते राक्षसाधिपतीचे मस्तक त्याने तेव्हा छेदले, जसे पूर्वी पुरंदराने वृत्राचे मस्तक छेदले होते.
6.67.169
कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालंकृतं महत्।
आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः ॥ ६.६७.१६९ ॥
कुंडलांनी अलंकृत झालेले कुंभकर्णाचे ते मोठे मस्तक, सूर्य उगवल्यावर रात्री मध्यभागी असलेल्या चंद्रासारखे चमकत होते.
6.67.170
तद् रामबाणाभिहतं पपात
रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम्।
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि
प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ ६.६७.१७० ॥
रामाच्या बाणाने घायाळ झालेले पर्वतासारखे ते राक्षसाचे मस्तक पडले; त्याने पहारेगृहांची गोपुरे फोडली आणि उंच तटबंदीही पाडली.
6.67.171
तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं
रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात।
ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान्
ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ ६.६७.१७१ ॥
तो अतिविशाल देहाचा राक्षस, हिमालयासारखा तेजस्वी दिसत, तेव्हा समुद्रात पडला; त्याने मगरी, इतर श्रेष्ठ मासे आणि सर्पांना चिरडले, आणि पृथ्वीतही तो शिरला.
6.67.172
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ
महाबले संयति कुम्भकर्णे।
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे
हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ ६.६७.१७२ ॥
ब्राह्मण आणि देवांचा शत्रू असलेला तो महाबली कुंभकर्ण युद्धात मारला गेला, तेव्हा पृथ्वी आणि सर्व पर्वत हादरले; आणि देव आनंदाने प्रचंड गर्जना करू लागले.
6.67.173
ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः
सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः।
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः
प्रहर्षिता रामपराक्रमेण ॥ ६.६७.१७३ ॥
तेव्हा देवर्षी, महर्षी, नाग, देव, भूते, गरुड, गुह्यक, यक्ष आणि गंधर्वगण आकाशात स्थित होऊन रामाच्या पराक्रमाने अत्यंत हर्षित झाले.
6.67.174
ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा
मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः।
विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं
हरिं समीक्ष्यैव यथा मतंगजाः ॥ ६.६७.१७४ ॥
तेव्हा त्या प्रचंड वधाने व्यथित झालेले, मनस्वी राक्षसराजाचे बांधव रघुश्रेष्ठ राम आणि वानरांकडे पाहून मदोन्मत्त हत्तींसारखे मोठ्याने गर्जले.
6.67.175
स देवलोकस्य तमो निहत्य
सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः।
तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये
निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६.६७.१७५ ॥
राहूच्या मुखातून सुटलेला सूर्य देवलोकाचा अंधार दूर करून जसा तळपतो, तसा युद्धात कुंभकर्णाला मारून राम वानरसेनेमध्ये चमकला.
6.67.176
प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः
प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः।
अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम् ॥ ६.६७.१७६ ॥
अनेक वानर हर्षित झाले; त्यांची मुखे उमललेल्या कमळांसारखी दिसत होती. भयंकर बलवान शत्रू मारला गेल्यावर, इष्टफलाचे भागीदार असलेल्या राजकुमार राघवाचा त्यांनी सन्मान केला.
6.67.177
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं
महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम्।
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे
महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ ६.६७.१७७ ॥
देवसेनेचा नाश करणारा, मोठ्या युद्धांत कधीही न हरलेला कुंभकर्ण युद्धात मारून भरताचा मोठा भाऊ राम आनंदित झाला; जसा देवांचा अधिपती इंद्र महासुर वृत्राला मारून आनंदला होता.