বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.90.1
स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन् निशाचरः।
इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ॥ ६.९०.१ ॥
ঘোড়াগুলি নিহত হলে মাটিতে দাঁড়িয়ে থাকা সেই মহাতেজা নিশাচর ইন্দ্রজিৎ অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে নিজ তেজে জ্বলে উঠলেন।
6.90.2
तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्।
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ ६.९०.२ ॥
সেই দুই ধনুর্ধর একে অপরকে বধ করার ইচ্ছায় প্রবল বাণে আঘাত করতে করতে, জয়ের আকাঙ্ক্ষায় বনে দুই গজরাজের মতো এগিয়ে গেলেন।
6.90.3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः।
भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥ ६.९०.३ ॥
বনবাসী সেই রাক্ষসেরা একে অপরকে বিনাশ করতে করতে, যুদ্ধে এদিক-ওদিক ছুটলেও তাদের প্রভুকে পরিত্যাগ করেনি।
6.90.4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः।
स्तुन्वानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.९०.४ ॥
তখন রাবণপুত্র সেই সমস্ত রাক্ষসদের আনন্দিত করে, নিজেও প্রশংসা করে ও আনন্দিত হয়ে এই কথা বললেন।
6.90.5
तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः।
नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ॥ ६.९०.५ ॥
ঘন অন্ধকারে এই দিকগুলি চারদিকে আবৃত; হে শ্রেষ্ঠ রাক্ষসগণ, এখানে নিজের লোক না শত্রু তা চেনা যাচ্ছে না।
6.90.6
धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै।
अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगे ॥ ६.९०.६ ॥
আপনারা সাহসের সঙ্গে যুদ্ধ করুন, হরিদের বিভ্রান্ত করার জন্য; আমি রথে আরোহণ করে যুদ্ধে ফিরে আসব।
6.90.7
तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे हि वनौकसः।
न युध्येयुर्महात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ॥ ६.९०.७ ॥
আপনারা সকলে এমন করুন যাতে এই বনবাসী মহাত্মারা যুদ্ধ করতে না পারে, আমি নগরে প্রবেশ করলে।
6.90.8
इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ॥ ६.९०.८ ॥
এইরূপ বলে রাবণপুত্র বনবাসীদের প্রতারিত করে, রথের জন্য শত্রুঘাতী হয়ে লঙ্কাপুরীতে প্রবেশ করল।
6.90.9
स रथं भूषयित्वाथ रुचिरं हेमभूषितम्।
प्रासासिशरसंयुक्तं युक्तं परमवाजिभिः ॥ ६.९०.९ ॥
তারপর সে সোনায় অলংকৃত সুন্দর রথটিকে সাজাল; বর্শা, তরবারি ও শরে পরিপূর্ণ, উৎকৃষ্ট অশ্বে যোজিত সেই রথকে।
6.90.10
अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना।
आरुरोह महातेजा रावणिः समितिंजयः ॥ ६.९०.१० ॥
অশ্ববিদ্যায় দক্ষ, বিশ্বস্ত ও উপদেশপ্রাপ্ত সারথির চালিত সেই রথে মহাতেজস্বী, যুদ্ধজয়ী রাবণি আরোহণ করল।
6.90.11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः।
निर्ययौ नगराद् वीरः कृतान्तबलचोदितः ॥ ६.९०.११ ॥
প্রধান রাক্ষসদলে পরিবৃত মন্দোদরীপুত্র সেই বীর, কৃতান্তের বলে চালিত হয়ে নগর থেকে নির্গত হলো।
6.90.12
सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परमौजसा।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ॥ ६.९०.१२ ॥
নগর থেকে নির্গত হয়ে ইন্দ্রজিৎ পরম তেজে, দ্রুতগামী অশ্বে চড়ে বিভীষণসহ লক্ষ্মণের দিকে অগ্রসর হলো।
6.90.13
ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम्।
वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६.९०.१३ ॥
তখন রথে দাঁড়ানো রাবণপুত্রকে দেখে সৌমিত্রি, মহাবীর্য বানরগণ এবং রাক্ষস বিভীষণ
6.90.14
विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात् तस्य धीमतः।
रावणिश्चापि संक्रुद्धो रणे वानरयूथपान् ॥ ६.९०.१४ ॥
সেই বুদ্ধিমানের ক্ষিপ্রতা দেখে তারা অত্যন্ত বিস্মিত হলো; রাবণপুত্রও ক্রুদ্ধ হয়ে রণে বানর যূথপতিদের
6.90.15
पातयामास बाणौघैः शतशोऽथ सहस्रशः।
स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिंजयः ॥ ६.९०.१५ ॥
সে বাণের ধারায় শত শত, সহস্র সহস্র জনকে ভূপাতিত করল; ধনুক বৃত্তাকারে টানা সেই রাবণপুত্র রণজয়ী।
6.90.16
हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः।
ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः ॥ ६.९०.१६ ॥
ক্রুদ্ধ হয়ে, পরম ক্ষিপ্রতা অবলম্বন করে সে বানরদের আঘাত করল; ভয়ংকর বিক্রমী বানরগণ নারাচ বাণে আহত হয়ে
6.90.17
सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः।
ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः।
चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ ६.९०.१७ ॥
তারা সৌমিত্রির শরণ নিল, যেমন প্রজারা প্রজাপতির শরণ নেয়। তখন যুদ্ধক্রোধে জ্বলন্ত রঘুনন্দন হাতের ক্ষিপ্রতা দেখিয়ে তার ধনুক ছিন্ন করলেন।
6.90.18
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सज्यं चक्रे त्वरन्निव।
तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ॥ ६.९०.१८ ॥
সে অন্য একটি ধনুক তুলে তাড়াতাড়ি জ্যা রোপণ করল; কিন্তু লক্ষ্মণ তিনটি বাণে তাও ছেদন করলেন।
6.90.19
अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः।
विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ॥ ६.९०.१९ ॥
তখন ধনুক ভাঙা সেই রাবণিকে সৌমিত্রি লক্ষ্মণ সর্পবিষসদৃশ পাঁচটি বাণে বুকে বিদ্ধ করলেন।
6.90.20
ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिःसृताः।
निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६.९०.२० ॥
মহান ধনু থেকে নিক্ষিপ্ত সেই বাণগুলি তার দেহ ভেদ করে রক্তাক্ত মহাসর্পের মতো ভূমিতে পড়ল।
6.90.21
स च्छिन्नधन्वा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ॥ ६.९०.२१ ॥
ধনু ভাঙা সত্ত্বেও মুখ দিয়ে রক্ত বমি করতে করতে রাবণি দৃঢ় জ্যাযুক্ত, অত্যন্ত বলবান শ্রেষ্ঠ ধনুকটি তুলে নিলেন।
6.90.22
स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः।
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ६.९०.२२ ॥
তিনি পরম ক্ষিপ্রতায় লক্ষ্মণকে লক্ষ্য করে, ইন্দ্রের বৃষ্টিবর্ষণের মতো বাণবৃষ্টি বর্ষণ করলেন।
6.90.23
मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः।
आवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ६.९०.२३ ॥
ইন্দ্রজিতের নিক্ষিপ্ত সেই অতি দুর্নিবার বাণবৃষ্টি, শত্রুদমনকারী লক্ষ্মণ অবিচলিত থেকে প্রতিহত করলেন।
6.90.24
संदर्शयामास तदा रावणिं रघुनन्दनः।
असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.९०.२४ ॥
তখন রঘুনন্দন লক্ষ্মণ অবিচলিত ও মহাতেজস্বী থেকে রাবণিকে নিজের পরাক্রম দেখালেন; তা যেন অদ্ভুত মনে হল।
6.90.25
ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे।
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन्।
राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत् ॥ ६.९०.२५ ॥
তখন যুদ্ধে সেই সমস্ত রাক্ষসদের প্রত্যেককে তিনটি করে বাণে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে বিদ্ধ করলেন, দ্রুতগামী অস্ত্রকৌশল প্রদর্শন করে। রাক্ষসরাজপুত্রকেও বাণের ধারায় ভালোভাবে আঘাত করলেন।
6.90.26
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना।
असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान् ॥ ६.९०.२६ ॥
শত্রুনিধনকারী সেই বলশালী শত্রুর দ্বারা অত্যন্ত বিদ্ধ হয়ে তিনি নিরন্তর লক্ষ্মণের দিকে বহু বাণ নিক্ষেপ করতে লাগলেন।
6.90.27
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा।
सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः ॥ ६.९०.२७ ॥
শত্রুবীরদের বধকারী, রথীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ তিনি তাদের পৌঁছানোর আগেই তীক্ষ্ণ বাণে সেগুলি ছেদন করলেন; যুদ্ধে তাঁর সারথিকেও।
6.90.28
शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा।
असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः ॥ ६.९०.२८ ॥
ধর্মাত্মা বাঁকানো গাঁটযুক্ত ভল্ল বাণে তাঁর মস্তক ছেদন করলেন। সেখানে সারথি ছাড়াও তাঁর অশ্বগুলি বিচলিত না হয়ে রথ টেনে নিয়ে যেতে লাগল।
6.90.29
मण्डलान्यभिधावन्ति तदद्भुतमिवाभवत्।
अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः ॥ ६.९०.२९ ॥
সেই অশ্বগুলি বৃত্তাকারে ছুটতে লাগল; তা যেন বিস্ময়কর হয়ে উঠল। ক্রোধের বশে আবিষ্ট, দৃঢ়বিক্রম সৌমিত্রি (লক্ষ্মণ)...
6.90.30
प्रत्यविध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे।
अमर्षमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो रणे ॥ ६.९०.३० ॥
যুদ্ধে তাঁর অশ্বগুলিকে বাণে বিদ্ধ করে ভীত করলেন। সেই কর্ম সহ্য করতে না পেরে রাবণপুত্র যুদ্ধে...
6.90.31
विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम्।
ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः।
विलयं जग्मुरागत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ॥ ६.९०.३१ ॥
তিনি দশটি বাণে সেই অসহিষ্ণু সৌমিত্রিকে বিদ্ধ করলেন। বজ্রতুল্য, সর্পবিষসদৃশ তাঁর বাণগুলি এসে সোনালি আভার কবচে আঘাত করে বিনষ্ট হলো।
6.90.32
अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः।
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ॥ ६.९०.३२ ॥
লক্ষ্মণের কবচ অভেদ্য মনে করে রাবণপুত্র ইন্দ্রজিৎ সুন্দর পালকযুক্ত তিনটি বাণে লক্ষ্মণের ললাটে আঘাত করলেন।
6.90.33
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन्।
तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ॥ ६.९०.३३ ॥
অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে তিনি দ্রুত অস্ত্র প্রদর্শন করে বাণ নিক্ষেপ করলেন। ললাটে বিদ্ধ সেই বাণে রঘুনন্দন শোভা পেলেন।
6.90.34
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः।
स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन तदा मृधे ॥ ६.९०.३४ ॥
রণাঙ্গনে যুদ্ধগর্বী তিনি ত্রিশৃঙ্গ পর্বতের মতো দাঁড়িয়ে ছিলেন। তবুও তখন যুদ্ধে রাক্ষসের বাণে তিনি পীড়িত হলেন।
6.90.35
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः।
विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ॥ ६.९०.३५ ॥
লক্ষ্মণ দ্রুত পাঁচটি বাণে তাঁকে প্রতিআঘাত করলেন। যুদ্ধে ইন্দ্রজিতের সুন্দর কুণ্ডলযুক্ত মুখে ধনু টেনে বাণ নিক্ষেপ করলেন।
6.90.36
लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ६.९०.३६ ॥
লক্ষ্মণ ও ইন্দ্রজিৎ, দুই বীর, মহাবলশালী ধনুকধারী, ভীষণ বিক্রমশালী, বাণে পরস্পরকে আঘাত করতে লাগলেন।
6.90.37
ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ।
रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.९०.३७ ॥
তখন রক্তে সিক্ত অঙ্গ নিয়ে লক্ষ্মণ ও ইন্দ্রজিৎ, সেই দুই বীর যুদ্ধে ফুল-ফোটা কিংশুক গাছের মতো শোভা পেলেন।
6.90.38
तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ।
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ ६.९०.३८ ॥
জয়ের জন্য দৃঢ়সংকল্প সেই দুই ধনুর্ধর একে অপরের কাছে এসে সর্বাঙ্গে ভয়ংকর বাণে বিদ্ধ করলেন।
6.90.39
ततः समरकोपेन संयुतो रावणात्मजः।
विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ॥ ६.९०.३९ ॥
তখন যুদ্ধের ক্রোধে পূর্ণ রাবণপুত্র বিভীষণকে তিনটি বাণে তাঁর সুন্দর মুখে বিদ্ধ করলেন।
6.90.40
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान् ॥ ६.९०.४० ॥
লৌহমুখ তিনটি বাণে রাক্ষসরাজ বিভীষণকে বিদ্ধ করে, একটি করে বাণে সেই সব বানরযূথপতিদের বিদ্ধ করলেন।
6.90.41
तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान्।
विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ॥ ६.९०.४१ ॥
ক্রুদ্ধ মহাতেজা বিভীষণ সেই দুরাত্মা রাবণপুত্রের ঘোড়াগুলিকে গদা দিয়ে অত্যন্ত দৃঢ়ভাবে আঘাত করলেন।
6.90.42
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः।
अथ शक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ॥ ६.९०.४२ ॥
ঘোড়াগুলি নিহত ও সারথি নিহত হওয়ায় সেই রথ থেকে তিনি লাফিয়ে নামলেন; তারপর মহাতেজা তাঁর পিতৃব্যের উপর শক্তি নিক্ষেপ করলেন।
6.90.43
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः।
चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधापातयद् भुवि ॥ ६.९०.४३ ॥
সেটি ছুটে আসতে দেখে সুমিত্রানন্দনের (লক্ষ্মণের) আনন্দবর্ধনকারী তীক্ষ্ণ বাণে তা দশ খণ্ডে কেটে ভূমিতে ফেলে দিলেন।
6.90.44
तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः।
वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ६.९०.४४ ॥
ঘোড়াগুলি নিহত হওয়ায় ক্রুদ্ধ বিভীষণ দৃঢ় ধনুকে তার বুকে বজ্রস্পর্শের ন্যায় পাঁচটি বাণ নিক্ষেপ করলেন।
6.90.45
ते तस्य कायं भित्त्वा तु रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६.९०.४५ ॥
সোনালি পাখাযুক্ত সেই বাণগুলি তাঁর দেহ ভেদ করে রক্তে মাখামাখি হয়ে লাল বিশাল সর্পের মতো হল।
6.90.46
स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे।
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ ६.९०.४६ ॥
পিতৃব্যের প্রতি অত্যন্ত ক্রুদ্ধ মহাবলী ইন্দ্রজিৎ রাক্ষসদের মধ্যে উত্তম, যমদত্ত একটি বাণ গ্রহণ করলেন।
6.90.47
तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्।
लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यद् भीमपराक्रमः ॥ ६.९०.४७ ॥
সেই মহাতেজা তাঁর মহাবাণ ধনুকে যোজিত করেছে দেখে ভীষণ পরাক্রমী লক্ষ্মণও অন্য একটি বাণ গ্রহণ করলেন।
6.90.48
कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तममितात्मना।
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६.९०.४८ ॥
অমিতাত্মা কুবের স্বপ্নে নিজে যা দিয়েছিলেন; ইন্দ্রসহ দেবতা ও অসুরদেরও অজেয় ও অসহনীয়।
6.90.49
तयोस्तु धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः।
विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः ॥ ६.९०.४९ ॥
তাঁদের দুজনের শ্রেষ্ঠ ধনুক পরিঘের মতো বাহু দিয়ে আকর্ষিত হয়ে ক্রৌঞ্চ পাখির মতো প্রবল শব্দে চিৎকার করল।
6.90.50
ताभ्यां तु धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ।
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ ६.९०.५० ॥
সেই দুই বীরের দ্বারা শ্রেষ্ঠ ধনুকে সংযোজিত ও আকর্ষিত উত্তম দুটি বাণ শ্রীতে অত্যন্ত জ্বলে উঠল।
6.90.51
तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ।
मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा ॥ ६.९०.५१ ॥
আকাশ আলোকিত করে ধনুক থেকে ছোড়া সেই দুটি বাণ মুখে মুখে আঘাত করে সবেগে সংঘর্ষে লিপ্ত হলো।
6.90.52
संनिपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः।
सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निर्दारुणोऽभवत् ॥ ६.९०.५२ ॥
সেই দুই ভয়ংকর রূপ বাণের সংঘর্ষে ধোঁয়া ও স্ফুলিঙ্গের সঙ্গে সেখান থেকে এক ভয়ানক অগ্নি জন্ম নিল।
6.90.53
तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च।
संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां चैव पेततुः ॥ ६.९०.५३ ॥
মহা গ্রহের মতো সেই দুটি বাণ পরস্পরের সঙ্গে সংঘর্ষে যুদ্ধে শতধা খণ্ডিত হয়ে ভূমিতে পড়ে গেল।
6.90.54
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि।
व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ॥ ६.९०.५४ ॥
যুদ্ধের সম্মুখে নিজেদের বাণ পরস্পরের আঘাতে প্রতিহত হতে দেখে সেই দুজন—লক্ষ্মণ ও ইন্দ্রজিৎ—তখন লজ্জিত ও ক্রুদ্ধ হলেন।
6.90.55
सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे।
रौद्रं महेन्द्रजिद् युद्धेऽप्यसृजद् युधि निष्ठितः ॥ ६.९०.५५ ॥
অত্যন্ত ক্রুদ্ধ সৌমিত্রি বরুণাস্ত্র গ্রহণ করলেন; যুদ্ধে অবিচল ইন্দ্রজিৎও ভয়ংকর রৌদ্রাস্ত্র নিক্ষেপ করলেন।
6.90.56
तेन तद्विहितं शस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम्।
ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिंजयः।
आग्नेयं संदधे दीप्तं स लोकं संक्षिपन्निव ॥ ६.९०.५६ ॥
তার নিক্ষিপ্ত সেই পরম অদ্ভুত বরুণাস্ত্র প্রতিহত হলে, মহাতেজা সমিতিজয়ী ইন্দ্রজিৎ ক্রুদ্ধ হয়ে যেন জগৎ সংকুচিত করে দীপ্ত আগ্নেয়াস্ত্র যোজনা করলেন।
6.90.57
सौरेणास्त्रेण तद् वीरो लक्ष्मणः पर्यवारयत्।
अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ६.९०.५७ ॥
বীর লক্ষ্মণ সৌরাস্ত্র দিয়ে সেটিকে সম্পূর্ণভাবে প্রতিরোধ করলেন; নিজের অস্ত্র প্রতিহত হতে দেখে রাবণি ক্রোধে যেন মূর্ছিত হলেন।
6.90.58
आददे निशितं बाणमासुरं शत्रुदारणम्।
तस्माच्चापाद् विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः ॥ ६.९०.५८ ॥
সে শত্রুবিদারী তীক্ষ্ণ আসুর বাণ গ্রহণ করল; তখন তার ধনু থেকে দীপ্ত কূটমুদগরসমূহ ছুটে বেরিয়ে এল।
6.90.59
शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः।
तद् दृष्ट्वा लक्ष्मणः संख्ये घोरमस्त्रमथासुरम् ॥ ६.९०.५९ ॥
শূল, ভুশুণ্ডী, গদা, খড়্গ, পরশু—এসব দেখে লক্ষ্মণ যুদ্ধে ভয়ংকর আসুর অস্ত্র তুললেন।
6.90.60
अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशस्त्रविदारणम्।
माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ६.९०.६० ॥
সর্বভূতের অবারণীয় এবং সমস্ত অস্ত্রবিদারী সেই অস্ত্রকে দীপ্তিমান লক্ষ্মণ মাহেশ্বর অস্ত্র দিয়ে প্রতিরোধ করলেন।
6.90.61
तयोः समभवद् युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम्।
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ ६.९०.६१ ॥
তাঁদের দুজনের মধ্যে এক অদ্ভুত ও রোমহর্ষক যুদ্ধ শুরু হলো। আকাশে অবস্থিত প্রাণীরা লক্ষ্মণকে ঘিরে ধরল।
6.90.62
भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम्।
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ६.९०.६२ ॥
বানর ও রাক্ষসদের ভয়ংকর যুদ্ধে, যখন ভীষণ শব্দে চারদিক প্রতিধ্বনিত, তখন বিস্মিত বহু প্রাণীতে আবৃত আকাশ উজ্জ্বল হয়ে উঠল।
6.90.63
ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वगरुडोरगाः।
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६.९०.६३ ॥
ঋষি, পিতৃগণ, দেবতা, গন্ধর্ব, গরুড় ও নাগগণ ইন্দ্রকে সামনে রেখে যুদ্ধে লক্ষ্মণকে রক্ষা করলেন।
6.90.64
अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे राघवानुजः।
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ॥ ६.९०.६४ ॥
তখন রাঘবের অনুজ আরেকটি শ্রেষ্ঠ বাণ ধনুকে যোজনা করলেন। তার স্পর্শ অগ্নির মতো; তা রাবণপুত্রকে বিদীর্ণ করবে।
6.90.65
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ ६.९०.६५ ॥
সুন্দর পালকযুক্ত, সুগঠিত দেহবিশিষ্ট, সুন্দর গাঁটযুক্ত, সুনির্মিত, সোনার অলংকারে সজ্জিত, প্রাণহরণকারী সেই বাণ বীর যোজনা করলেন।
6.90.66
दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्।
आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम् ॥ ६.९०.६६ ॥
যা প্রতিরোধ করা কঠিন, দুঃসহ, রাক্ষসদের ভয় সৃষ্টিকারী, সর্পবিষের মতো, দেবসমূহের দ্বারা পূজিত।
6.90.67
येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः।
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ॥ ६.९०.६७ ॥
পূর্বে দেবাসুর যুদ্ধে মহাতেজা প্রভু ইন্দ্র যার দ্বারা দানবদের জয় করেছিলেন, সেই বীর্যবান হরিবাহন।
6.90.68
अथैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्।
शरश्रेष्ठं धनुश्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ॥ ६.९०.६८ ॥
তখন সৌমিত্রি যুদ্ধে অপরাজিত ঐন্দ্র অস্ত্রকে শ্রেষ্ঠ ধনুকে শ্রেষ্ঠ শরের মতো টেনে এই কথা বললেন।
6.90.69
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः।
धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदैनं जहि रावणिम् ॥ ६.९०.६९ ॥
লক্ষ্মণ বললেন: "ধর্মাত্মা, সত্যসন্ধ দশরথপুত্র শ্রীমান রাম যদি পৌরুষে অপ্রতিদ্বন্দ্বী হন, তবে নিজ উদ্দেশ্যসাধক এই বাক্য শুনুন; তখন এই রাবণিকে বধ করুন।"
6.90.70
इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्।
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति।
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६.९०.७० ॥
এইরূপ বলে, কান পর্যন্ত টানা সেই সোজা উড়ে যাওয়া বাণ বীর লক্ষ্মণ যুদ্ধে ইন্দ্রজিতের দিকে নিক্ষেপ করলেন; ঐন্দ্র অস্ত্রের সঙ্গে যুক্ত করে, শত্রুবীরদের সংহারক লক্ষ্মণ (এমন করলেন)।
6.90.71
तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले ॥ ६.९०.७१ ॥
শিরস্ত্রাণসহ, উজ্জ্বল শোভন কুণ্ডলযুক্ত ইন্দ্রজিতের সেই মস্তক তিনি দেহ থেকে কেটে মাটিতে ফেলে দিলেন।
6.90.72
तद् राक्षसतनूजस्य भिन्नस्कन्धं शिरो महत्।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ६.९०.७२ ॥
সেই রাক্ষসপুত্রের স্কন্ধ ভাঙা বৃহৎ মস্তক, সোনার মতো উজ্জ্বল, রক্তে সিক্ত হয়ে মাটিতে দেখা গেল।
6.90.73
हतः स निपपाताथ धरण्यां रावणात्मजः।
कवची सशिरस्त्राणो विप्रविद्धशरासनः ॥ ६.९०.७३ ॥
রাবণের সেই পুত্র নিহত হয়ে মাটিতে পড়ে গেল; কবচ ও শিরস্ত্রাণ পরিহিত ছিল, তার ধনুক দূরে ছুঁড়ে ফেলা হয়েছিল।
6.90.74
चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः।
हृष्यन्ते निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ॥ ६.९०.७४ ॥
তখন বিভীষণসহ সকল বানর চিৎকার করে উঠল; সে নিহত হলে বৃত্রবধে দেবতারা যেমন হর্ষিত হয়েছিলেন, তেমনি তারা আনন্দিত হল।
6.90.75
अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम्।
जज्ञेऽथ जयसंनादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ६.९०.७५ ॥
তখন আকাশে দেবতা, মহাত্মা ঋষি, গন্ধর্ব ও অপ্সরাদের জয়ধ্বনি উঠল।
6.90.76
पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः।
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६.९०.७६ ॥
তাকে পতিত জেনে, জয়ে গর্বিত বানরদের দ্বারা আহত হয়ে সেই বিশাল রাক্ষস সেনা দিকে দিকে ছুটে পালাল।
6.90.77
वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः।
लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ६.९०.७७ ॥
বানরদের আঘাতে আহত সেই রাক্ষসেরা অস্ত্র ফেলে দিয়ে, চেতনা হারিয়ে, লঙ্কার দিকে মুখ করে ছুটে পালাল।
6.90.78
दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः।
त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान् ॥ ६.९०.७८ ॥
ভীত রাক্ষসেরা শত শত জন বহু দিকে ছুটে পালাল; পট্টিশ, তলোয়ার ও কুঠার—সব অস্ত্র ত্যাগ করে।
6.90.79
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः।
समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ६.९०.७९ ॥
কেউ ভীত হয়ে লঙ্কায় প্রবেশ করল; বানরদের দ্বারা পীড়িত কেউ সমুদ্রে পড়ল; কেউ কেউ পর্বতের আশ্রয় নিল।
6.90.80
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं च रणक्षितौ।
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ॥ ६.९०.८० ॥
ইন্দ্রজিৎ নিহত হয়ে রণভূমিতে শায়িত আছে দেখে, সহস্র রাক্ষসের মধ্যে কাউকেই দেখা গেল না।
6.90.81
यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः।
तथा तस्मिन् निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ६.९०.८१ ॥
সূর্য অস্ত গেলে যেমন তার রশ্মি থাকে না, তেমনি তিনি পতিত হলে সেই রাক্ষসরা দিকে দিকে পালাল।
6.90.82
शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः।
बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ॥ ६.९०.८२ ॥
রশ্মি শান্ত সূর্যের মতো, নির্বাপিত অগ্নির মতো সেই মহাবাহু প্রাণহীন হয়ে পড়ে রইল।
6.90.83
प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्।
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ६.९०.८३ ॥
রাক্ষসরাজের পুত্র পতিত হলে তখন জগতের বহু যন্ত্রণা শান্ত হলো, শত্রু বিনষ্ট হলো, এবং জগৎ আনন্দিত হলো।
6.90.84
हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैर्महर्षिभिः।
जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ॥ ६.९०.८४ ॥
সেই পাপকর্মা রাক্ষস নিহত হলে ভগবান ইন্দ্র সকল মহর্ষির সঙ্গে আনন্দ লাভ করলেন।
6.90.85
आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः।
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः ॥ ६.९०.८५ ॥
আকাশে দেবতাদের দুন্দুভির ধ্বনি শোনা গেল; নৃত্যরত অপ্সরা ও মহাত্মা গন্ধর্বরাও ছিলেন।
6.90.86
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमिवाभवत्।
प्रशशाम हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ॥ ६.९०.८६ ॥
তাঁরা পুষ্পবর্ষণ করলেন; তা যেন অদ্ভুত হয়ে উঠল। নিষ্ঠুরকর্মা সেই রাক্ষস নিহত হলে (যুদ্ধ) প্রশমিত হল।
6.90.87
शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्देवदानवाः।
आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे ॥ ६.९०.८७ ॥
জল শুদ্ধ হল, আকাশও নির্মল হল; দেব-দানবেরা আনন্দিত হলেন। সর্বলোকভয়ংকর সেই রাক্ষস পতিত হলে (সকলে) এলেন।
6.90.88
ऊचुश्च सहितास्तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः।
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ६.९०.८८ ॥
সন্তুষ্ট দেব-গন্ধর্ব-দানবেরা একসঙ্গে বললেন—"ব্রাহ্মণেরা জ্বরহীন ও কলুষহীন হয়ে বিচরণ করুন।"
6.90.89
ततोऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम् ॥ ६.९०.८९ ॥
তখন হৃষ্ট বানর-যূথপতিরা যুদ্ধে সেই অপ্রতিম-বল রাক্ষসশ্রেষ্ঠকে নিহত দেখে তাঁকে অভিনন্দিত করলেন।
6.90.90
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः।
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६.९०.९० ॥
বিভীষণ, হনুমান এবং ঋক্ষ-যূথপতি জাম্ববান বিজয়ে অভিনন্দন জানিয়ে লক্ষ্মণেরও স্তুতি করলেন।
6.90.91
क्ष्वेडन्तश्च प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ६.९०.९१ ॥
গর্জন করে, লাফিয়ে ও হুংকার দিয়ে বানরেরা রঘুপুত্রকে ঘিরে তাঁর কাছে দাঁড়াল।
6.90.92
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः।
लक्ष्मणो जयतीत्येव वाक्यं विश्रावयंस्तदा ॥ ६.९०.९२ ॥
লেজ দোলাতে দোলাতে ও হাতে চাপড় মারতে মারতে বানরেরা তখন 'লক্ষ্মণের জয়!' এই কথাটিই উচ্চস্বরে ঘোষণা করছিল।
6.90.93
अन्योन्यं च समाश्लिष्य हरयो हृष्टमानसाः।
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयसत्कथाः ॥ ६.९०.९३ ॥
হৃষ্টচিত্তে বানরেরা পরস্পরকে আলিঙ্গন করে রাঘবকে কেন্দ্র করে নানা গুণের সৎকথা বলতে লাগল।
6.90.94
तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः
प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म।
परममुपलभन्मनःप्रहर्षं
विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ६.९०.९४ ॥
যুদ্ধে লক্ষ্মণের সেই অসাধ্য কর্ম দেখে এবং ইন্দ্রশত্রু নিহত হয়েছে শুনে প্রিয় সুহৃৎ দেবতারা হর্ষিত হলেন এবং মনে পরম আনন্দ লাভ করলেন।