वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.90.1
स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन् निशाचरः।
इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ॥ ६.९०.१ ॥
घोडे मेल्यावर जमिनीवर उभा राहिलेला तो महातेजस्वी निशाचर इंद्रजित अत्यंत क्रोधाने आपल्या तेजाने प्रज्वलित झाला.
6.90.2
तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्।
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ ६.९०.२ ॥
ते दोन्ही धनुर्धर एकमेकांना मारण्याच्या इच्छेने बाणांनी अत्यंत जोरदार प्रहार करीत, विजयाच्या आकांक्षेने, वनात दोन गजराजांप्रमाणे पुढे सरसावले.
6.90.3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः।
भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥ ६.९०.३ ॥
वनात राहणारे ते राक्षस एकमेकांना नष्ट करीत, युद्धात इकडे-तिकडे धावत असतानाही आपल्या स्वामीला सोडून गेले नाहीत.
6.90.4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः।
स्तुन्वानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.९०.४ ॥
मग रावणपुत्राने त्या सर्व राक्षसांना हर्षित करीत, स्वतःही प्रशंसा करीत व आनंदित होऊन हे वचन म्हटले.
6.90.5
तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः।
नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ॥ ६.९०.५ ॥
दाट अंधाराने ह्या सर्व दिशा सर्वत्र वेढल्या गेल्या आहेत; हे उत्तम राक्षसांनो, येथे आपला कोण आणि शत्रू कोण हे ओळखता येत नाही.
6.90.6
धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै।
अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगे ॥ ६.९०.६ ॥
तुम्ही धैर्याने युद्ध करा, वानरांना मोहात पाडण्यासाठी; मी मात्र रथावर चढून युद्धात परत येईन.
6.90.7
तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे हि वनौकसः।
न युध्येयुर्महात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ॥ ६.९०.७ ॥
तुम्ही सर्वजण असे करा की हे वनवासी महात्मे लढू शकणार नाहीत, मी नगरात प्रवेश केल्यानंतर.
6.90.8
इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ॥ ६.९०.८ ॥
असे बोलून रावणपुत्राने वनवासींना फसवून, रथासाठी शत्रुघातक होऊन लंका नगरीत प्रवेश केला.
6.90.9
स रथं भूषयित्वाथ रुचिरं हेमभूषितम्।
प्रासासिशरसंयुक्तं युक्तं परमवाजिभिः ॥ ६.९०.९ ॥
मग त्याने सोन्याने अलंकृत केलेला सुंदर रथ सजवला; तो भाले, तलवारी व बाणांनी युक्त होता आणि उत्तम घोड्यांना जुंपलेला होता.
6.90.10
अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना।
आरुरोह महातेजा रावणिः समितिंजयः ॥ ६.९०.१० ॥
घोड्यांचे ज्ञाते, विश्वासू आणि उपदेश घेतलेल्या सारथ्याने चालवलेल्या त्या रथावर महातेजस्वी, युद्धविजयी रावणी चढला.
6.90.11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः।
निर्ययौ नगराद् वीरः कृतान्तबलचोदितः ॥ ६.९०.११ ॥
प्रमुख राक्षसगणांनी वेढलेला मंदोदरीचा तो वीर पुत्र, कृतांताच्या (मृत्यूच्या) बलाने प्रेरित होऊन नगरातून बाहेर पडला.
6.90.12
सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परमौजसा।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ॥ ६.९०.१२ ॥
नगरातून बाहेर पडून इंद्रजित मोठ्या पराक्रमाने, वेगवान घोड्यांनिशी विभीषणासह लक्ष्मणाकडे पुढे सरसावला.
6.90.13
ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम्।
वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः ॥ ६.९०.१३ ॥
तेव्हा रथावर उभ्या असलेल्या रावणपुत्राला पाहून सौमित्री, महापराक्रमी वानर आणि राक्षस विभीषण
6.90.14
विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात् तस्य धीमतः।
रावणिश्चापि संक्रुद्धो रणे वानरयूथपान् ॥ ६.९०.१४ ॥
त्या बुद्धिमानाचे चपळपण पाहून ते अत्यंत विस्मित झाले; आणि रावणपुत्रानेही क्रुद्ध होऊन रणांगणात वानर यूथपतींना
6.90.15
पातयामास बाणौघैः शतशोऽथ सहस्रशः।
स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिंजयः ॥ ६.९०.१५ ॥
त्याने बाणांच्या प्रवाहांनी शेकडो, हजारो जणांना पाडले; धनुष्य वर्तुळाकार ओढलेला तो रावणपुत्र युद्धविजयी होता.
6.90.16
हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः।
ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः ॥ ६.९०.१६ ॥
क्रुद्ध होऊन, परम चपळता स्वीकारून त्याने वानरांवर प्रहार केला; भयंकर पराक्रमी वानर नाराचांनी मारले जाताना
6.90.17
सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः।
ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः।
चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ ६.९०.१७ ॥
ते सौमित्रीला शरण आले, जसे प्रजा प्रजापतीला शरण जाते. तेव्हा रणक्रोधाने प्रज्वलित रघुनंदनाने हाताची चपळाई दाखवत त्याचे धनुष्य तोडले.
6.90.18
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सज्यं चक्रे त्वरन्निव।
तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ॥ ६.९०.१८ ॥
त्याने दुसरे धनुष्य घेऊन घाईघाईने प्रत्यंचा चढवली; पण लक्ष्मणाने तीन बाणांनी तेही तोडले.
6.90.19
अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः।
विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ॥ ६.९०.१९ ॥
तेव्हा धनुष्य तुटलेल्या त्या रावणिला सौमित्री लक्ष्मणाने सर्पविषासारख्या पाच बाणांनी छातीवर विद्ध केले.
6.90.20
ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिःसृताः।
निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६.९०.२० ॥
महान धनुष्यातून सुटलेले ते बाण त्याचे शरीर भेदून, रक्ताने माखलेल्या महासर्पांसारखे भूमीवर पडले.
6.90.21
स च्छिन्नधन्वा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ॥ ६.९०.२१ ॥
धनुष्य तुटलेला असतानाही, तोंडातून रक्त ओकत रावणिने दृढ दोरीचे, अत्यंत बलवान असे श्रेष्ठ धनुष्य उचलले.
6.90.22
स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः।
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः ॥ ६.९०.२२ ॥
त्याने अत्यंत चपळाईने लक्ष्मणाला लक्ष्य करून, इंद्र जसा पाऊस पाडतो तसा बाणांचा वर्षाव केला.
6.90.23
मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः।
आवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ६.९०.२३ ॥
इंद्रजिताने सोडलेला तो अत्यंत दुर्निवार बाणांचा वर्षाव, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या लक्ष्मणाने न डगमगता अडवला.
6.90.24
संदर्शयामास तदा रावणिं रघुनन्दनः।
असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.९०.२४ ॥
तेव्हा रघुनंदन लक्ष्मणाने न डगमगता, महातेजस्वीपणे रावणिला आपला पराक्रम दाखवला; तो अद्भुतच वाटला.
6.90.25
ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे।
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन्।
राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत् ॥ ६.९०.२५ ॥
मग युद्धात त्या सर्व राक्षसांपैकी प्रत्येकाला त्याने अत्यंत संतापाने तीन-तीन बाणांनी विद्ध केले, आपले शीघ्र अस्त्रकौशल्य दाखवीत. राक्षसेंद्राच्या पुत्रालाही बाणांच्या प्रवाहाने चांगले प्रहार केले.
6.90.26
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना।
असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान् ॥ ६.९०.२६ ॥
शत्रूंचा नाश करणाऱ्या त्या बलवान शत्रूने अत्यंत घायाळ झालेला तो सतत लक्ष्मणाच्या दिशेने पुष्कळ बाण सोडत राहिला.
6.90.27
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा।
सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः ॥ ६.९०.२७ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने ते बाण पोहोचण्यापूर्वीच तीक्ष्ण बाणांनी छेदले; रणात त्याच्या सारथ्यालाही.
6.90.28
शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा।
असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः ॥ ६.९०.२८ ॥
धर्मात्म्याने वाकलेल्या पेराच्या भल्ल बाणाने त्याचे मस्तक छाटले. तेथे सारथ्याशिवायही त्याचे घोडे न डगमगता रथ ओढत राहिले.
6.90.29
मण्डलान्यभिधावन्ति तदद्भुतमिवाभवत्।
अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः ॥ ६.९०.२९ ॥
ते घोडे वर्तुळाकार धावू लागले; ते अद्भुतासारखे झाले. क्रोधाच्या आहारी गेलेला, दृढपराक्रमी सौमित्रि (लक्ष्मण)...
6.90.30
प्रत्यविध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे।
अमर्षमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो रणे ॥ ६.९०.३० ॥
युद्धात त्याच्या घोड्यांना बाणांनी विद्ध करून घाबरवले. ते कृत्य सहन न होऊन रावणाचा पुत्र युद्धात...
6.90.31
विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम्।
ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः।
विलयं जग्मुरागत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ॥ ६.९०.३१ ॥
त्याने दहा बाणांनी त्या संतप्त सौमित्रीला विद्ध केले. वज्रासारखे आणि सर्पविषासारखे त्याचे बाण येऊन सुवर्णतेजस्वी कवचावर आदळून नष्ट झाले.
6.90.32
अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः।
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ॥ ६.९०.३२ ॥
लक्ष्मणाचे कवच अभेद्य आहे असे मानून रावणपुत्र इंद्रजिताने सुंदर पिसांच्या तीन बाणांनी लक्ष्मणाच्या कपाळावर प्रहार केला.
6.90.33
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन्।
तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ॥ ६.९०.३३ ॥
अत्यंत संतप्त होऊन त्याने शीघ्र अस्त्र दाखवत बाण सोडले. कपाळात रुतलेल्या त्या बाणांनी रघुनंदन शोभून दिसले.
6.90.34
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः।
स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन तदा मृधे ॥ ६.९०.३४ ॥
युद्धाच्या अग्रभागी समरश्लाघी तो त्रिशृंग पर्वतासारखा उभा होता. तरीही त्या वेळी युद्धात राक्षसाच्या बाणांनी तो पीडित झाला.
6.90.35
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः।
विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ॥ ६.९०.३५ ॥
लक्ष्मणाने लगेच पाच बाणांनी त्याला प्रतिप्रहार केला. युद्धात इंद्रजिताच्या सुंदर कुंडले असलेल्या मुखावर धनुष्य ओढून बाण सोडले.
6.90.36
लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ६.९०.३६ ॥
लक्ष्मण आणि इंद्रजित, हे दोन वीर, महाबलवान धनुष्य असलेले, भीषण पराक्रमी, बाणांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.90.37
ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ।
रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.९०.३७ ॥
तेव्हा रक्ताने माखलेल्या अंगांचे लक्ष्मण आणि इंद्रजित, ते दोघे वीर युद्धात फुललेल्या किंशुक वृक्षांसारखे शोभले.
6.90.38
तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ।
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ ६.९०.३८ ॥
विजयासाठी निश्चयी असलेले ते दोन धनुर्धर एकमेकांजवळ येऊन सर्व अंगांवर भयानक बाणांनी घायाळ करत होते.
6.90.39
ततः समरकोपेन संयुतो रावणात्मजः।
विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ॥ ६.९०.३९ ॥
तेव्हा युद्धकोपाने भरलेल्या रावणपुत्राने विभीषणाला तीन बाणांनी त्याच्या सुंदर मुखावर घायाळ केले.
6.90.40
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान् ॥ ६.९०.४० ॥
लोखंडी टोकांच्या तीन बाणांनी राक्षसराज विभीषणाला घायाळ करून, प्रत्येकी एकेका बाणाने त्या सर्व वानरयूथपतींनाही विंधले.
6.90.41
तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान्।
विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ॥ ६.९०.४१ ॥
क्रुद्ध झालेल्या महातेजस्वी विभीषणाने त्या दुरात्म्या रावणपुत्राच्या घोड्यांना गदेने अत्यंत जोराने प्रहार केला.
6.90.42
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः।
अथ शक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ॥ ६.९०.४२ ॥
घोडे मारले गेले आणि सारथी ठार झाला, तेव्हा तो रथावरून उडी मारून खाली उतरला; मग त्या महातेजस्व्याने आपल्या चुलत्यावर शक्ती फेकली.
6.90.43
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः।
चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधापातयद् भुवि ॥ ६.९०.४३ ॥
ती झेपावताना पाहून सुमित्रानंदनाचा (लक्ष्मणाचा) आनंद वाढवणाऱ्याने तीक्ष्ण बाणांनी तिचे दहा तुकडे करून तिला भूमीवर पाडले.
6.90.44
तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः।
वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ६.९०.४४ ॥
घोडे मारले गेल्यामुळे संतप्त झालेल्या विभीषणाने दृढ धनुष्याने त्याच्या छातीवर वज्रस्पर्शासारखे पाच बाण सोडले.
6.90.45
ते तस्य कायं भित्त्वा तु रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ ६.९०.४५ ॥
सोनेरी पंखांचे ते बाण त्याचे शरीर भेदून रक्ताने माखून लाल मोठ्या सर्पांसारखे झाले.
6.90.46
स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे।
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ ६.९०.४६ ॥
चुलत्यावर अत्यंत संतप्त झालेल्या महाबली इंद्रजिताने राक्षसांतील उत्तम, यमाने दिलेला बाण घेतला.
6.90.47
तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्।
लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यद् भीमपराक्रमः ॥ ६.९०.४७ ॥
त्या महातेजस्व्याने तो महाबाण धनुष्याला जोडलेला पाहून भीमपराक्रमी लक्ष्मणानेही दुसरा बाण घेतला.
6.90.48
कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तममितात्मना।
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६.९०.४८ ॥
अमितात्मा कुबेराने स्वप्नात स्वतः दिलेले; इंद्रासह देव आणि असुरांनाही जिंकता न येणारे व सहन न होणारे.
6.90.49
तयोस्तु धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः।
विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः ॥ ६.९०.४९ ॥
त्या दोघांची श्रेष्ठ धनुष्ये परिघासारख्या बाहूंनी ओढली जाताच क्रौंच पक्ष्यांप्रमाणे जोरात किंचाळली.
6.90.50
ताभ्यां तु धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ।
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ ६.९०.५० ॥
त्या दोन वीरांनी श्रेष्ठ धनुष्यांवर जोडून ओढलेले उत्तम दोन बाण आपल्या तेजाने अत्यंत चमकले.
6.90.51
तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ।
मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा ॥ ६.९०.५१ ॥
आकाश उजळवत धनुष्यांवरून सुटलेले ते दोन बाण तोंडाशी तोंड भिडवून वेगाने एकमेकांवर आदळले.
6.90.52
संनिपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः।
सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निर्दारुणोऽभवत् ॥ ६.९०.५२ ॥
त्या दोन भयानक रूपाच्या बाणांच्या धडकेने धूर आणि ठिणग्यांसह त्यांच्यापासून भयंकर अग्नी उत्पन्न झाला.
6.90.53
तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च।
संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां चैव पेततुः ॥ ६.९०.५३ ॥
महाग्रहांसारखे ते दोन बाण परस्परांवर आदळून युद्धात शंभर तुकडे होऊन पृथ्वीवर पडले.
6.90.54
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि।
व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ॥ ६.९०.५४ ॥
रणभूमीच्या अग्रभागी आपले बाण एकमेकांना आदळून प्रतिहत झालेले पाहून ते दोघे—लक्ष्मण आणि इंद्रजित—तेव्हा लज्जित व संतप्त झाले.
6.90.55
सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे।
रौद्रं महेन्द्रजिद् युद्धेऽप्यसृजद् युधि निष्ठितः ॥ ६.९०.५५ ॥
अतिशय संतप्त झालेल्या सौमित्रीने वारुणास्त्र घेतले; युद्धात स्थिर असलेल्या इंद्रजिताने भयंकर रौद्रास्त्र सोडले.
6.90.56
तेन तद्विहितं शस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम्।
ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिंजयः।
आग्नेयं संदधे दीप्तं स लोकं संक्षिपन्निव ॥ ६.९०.५६ ॥
त्याने सोडलेले ते परम अद्भुत वारुणास्त्र थोपविल्यावर, महातेजस्वी युद्धविजयी इंद्रजित संतापला आणि जणू जग आकुंचित करत त्याने प्रज्वलित आग्नेयास्त्र धनुष्यावर चढवले.
6.90.57
सौरेणास्त्रेण तद् वीरो लक्ष्मणः पर्यवारयत्।
अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ६.९०.५७ ॥
वीर लक्ष्मणाने सौर अस्त्राने ते पूर्णपणे अडवले; आपले अस्त्र निवारले गेलेले पाहून रावणी क्रोधाने जणू मूर्च्छित झाला.
6.90.58
आददे निशितं बाणमासुरं शत्रुदारणम्।
तस्माच्चापाद् विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः ॥ ६.९०.५८ ॥
त्याने शत्रूला विदीर्ण करणारा तीक्ष्ण आसुर बाण घेतला; तेव्हा त्याच्या धनुष्यातून तेजस्वी कूटमुद्गर बाहेर पडले.
6.90.59
शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः।
तद् दृष्ट्वा लक्ष्मणः संख्ये घोरमस्त्रमथासुरम् ॥ ६.९०.५९ ॥
शूळे, भुशुंड्या, गदा, खड्ग आणि परशू—हे पाहून लक्ष्मणाने युद्धात भयंकर आसुर अस्त्र उचलले.
6.90.60
अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशस्त्रविदारणम्।
माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ६.९०.६० ॥
सर्व प्राण्यांना अनिवार्य आणि सर्व शस्त्रे विदीर्ण करणारे ते अस्त्र तेजस्वी लक्ष्मणाने माहेश्वर अस्त्राने प्रतिरोधित केले.
6.90.61
तयोः समभवद् युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम्।
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ ६.९०.६१ ॥
त्या दोघांमध्ये अद्भुत आणि रोमांचकारी युद्ध झाले. आकाशात उभे असलेले प्राणी लक्ष्मणाला वेढून उभे राहिले.
6.90.62
भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम्।
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ६.९०.६२ ॥
वानर आणि राक्षस यांच्या भयंकर युद्धात, भीषण आवाजांनी दुमदुमलेल्या त्या वेळी, चकित झालेल्या अनेक प्राण्यांनी व्यापलेले आकाश शोभून दिसले.
6.90.63
ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वगरुडोरगाः।
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६.९०.६३ ॥
ऋषी, पितर, देव, गंधर्व, गरुड आणि नाग इंद्राला पुढे करून युद्धात लक्ष्मणाचे रक्षण करू लागले.
6.90.64
अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे राघवानुजः।
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ॥ ६.९०.६४ ॥
तेव्हा राघवाच्या धाकट्या भावाने दुसरा श्रेष्ठ बाण धनुष्यावर चढवला. त्याचा स्पर्श अग्नीसारखा होता; तो रावणपुत्राला विदीर्ण करणारा होता.
6.90.65
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ ६.९०.६५ ॥
सुंदर पिसे असलेला, सुडौल देहाचा, सुंदर पेरांचा, नीट घडवलेला, सोन्याने सजवलेला, प्राण हरण करणारा तो बाण वीराने धनुष्यावर चढवला.
6.90.66
दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्।
आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम् ॥ ६.९०.६६ ॥
ज्याला अडवणे कठीण, असह्य, राक्षसांना भय देणारा, सर्पविषासारखा आणि देवसमूहांनी पूजिलेला.
6.90.67
येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः।
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ॥ ६.९०.६७ ॥
पूर्वी देवासुर युद्धात महातेजस्वी प्रभू इंद्राने ज्याच्या साहाय्याने दानवांना जिंकले, तो पराक्रमी हरिवाहन.
6.90.68
अथैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्।
शरश्रेष्ठं धनुश्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ॥ ६.९०.६८ ॥
मग सौमित्रीने युद्धात अपराजित ऐंद्र अस्त्र श्रेष्ठ धनुष्यावर श्रेष्ठ बाण म्हणून ओढत असे म्हटले.
6.90.69
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः।
धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदैनं जहि रावणिम् ॥ ६.९०.६९ ॥
लक्ष्मण म्हणाला: "धर्मात्मा, सत्यप्रतिज्ञ दशरथपुत्र श्रीमान राम पौरुषात अप्रतिम असतील तर त्यांनी हे वचन ऐकावे; मग या रावणीला मारावे."
6.90.70
इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्।
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति।
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६.९०.७० ॥
असे म्हणून, कानापर्यंत ओढलेला तो सरळ जाणारा बाण वीर लक्ष्मणाने युद्धात इंद्रजितावर सोडला; ऐंद्र अस्त्राशी संयोजित करून शत्रुवीरांचा संहार करणारा लक्ष्मण (असे केले).
6.90.71
तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले ॥ ६.९०.७१ ॥
शिरस्त्राणासह, तेजस्वी झगमगणाऱ्या कुंडलांसह इंद्रजिताचे ते मस्तक त्याने शरीरापासून तोडून जमिनीवर पाडले.
6.90.72
तद् राक्षसतनूजस्य भिन्नस्कन्धं शिरो महत्।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ६.९०.७२ ॥
त्या राक्षसपुत्राचे खांदे तुटलेले मोठे मस्तक, सोन्यासारखे चमकणारे, रक्ताने भिजलेले जमिनीवर दिसले.
6.90.73
हतः स निपपाताथ धरण्यां रावणात्मजः।
कवची सशिरस्त्राणो विप्रविद्धशरासनः ॥ ६.९०.७३ ॥
रावणाचा तो पुत्र मारला जाऊन जमिनीवर कोसळला; कवच व शिरस्त्राण धारण केलेला होता, त्याचे धनुष्य दूर फेकले गेले होते.
6.90.74
चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः।
हृष्यन्ते निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ॥ ६.९०.७४ ॥
तेव्हा विभीषणासह सर्व वानरांनी गर्जना केली; तो मारला गेल्यावर वृत्रवधाच्या वेळी देव आनंदले होते तसे ते हर्षित झाले.
6.90.75
अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम्।
जज्ञेऽथ जयसंनादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ६.९०.७५ ॥
तेव्हा आकाशात देव, महात्मे ऋषी, गंधर्व आणि अप्सरा यांचा जयघोष झाला.
6.90.76
पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः।
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६.९०.७६ ॥
तो पडला हे जाणून, विजयाच्या अभिमानी वानरांकडून मारली जाणारी ती प्रचंड राक्षससेना दिशांकडे पळाली.
6.90.77
वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः।
लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ६.९०.७७ ॥
वानरांकडून मारले जाणारे ते राक्षस शस्त्रे टाकून, भान हरपलेले होऊन, लंकेच्या दिशेने तोंड करून वेगाने पळाले.
6.90.78
दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः।
त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान् ॥ ६.९०.७८ ॥
भयभीत झालेले राक्षस शेकडोंच्या संख्येने अनेक प्रकारे दिशांकडे पळाले; पट्टिश, तलवारी व परशू अशी सर्व शस्त्रे त्यांनी टाकून दिली.
6.90.79
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः।
समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ६.९०.७९ ॥
काही राक्षस घाबरून लंकेत शिरले; वानरांनी पीडिलेले काही समुद्रात पडले; काही पर्वताचा आश्रय घेतला.
6.90.80
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं च रणक्षितौ।
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ॥ ६.९०.८० ॥
इंद्रजित मारला गेलेला आणि रणभूमीवर पडलेला पाहून, हजारो राक्षसांपैकी कोणीही दिसेना.
6.90.81
यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः।
तथा तस्मिन् निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ६.९०.८१ ॥
सूर्य मावळल्यावर जसे त्याचे किरण राहत नाहीत, तसे तो पडल्यावर ते राक्षस दिशांना पळून गेले.
6.90.82
शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः।
बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ॥ ६.९०.८२ ॥
किरण शांत झालेल्या सूर्यासारखा, विझलेल्या अग्नीसारखा तो महाबाहू प्राणहीन झाला.
6.90.83
प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्।
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ६.९०.८३ ॥
राक्षसराजाचा पुत्र पडल्यावर तेव्हा जगाचा बहुतेक त्रास शांत झाला, शत्रू नष्ट झाला आणि जग आनंदित झाले.
6.90.84
हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैर्महर्षिभिः।
जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ॥ ६.९०.८४ ॥
त्या पापकर्मी राक्षसाचा वध झाल्यावर भगवान इंद्र सर्व महर्षींसह आनंदित झाले.
6.90.85
आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः।
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः ॥ ६.९०.८५ ॥
आकाशात देवतांच्या दुंदुभींचा नाद ऐकू आला; नाचणाऱ्या अप्सरा आणि महात्मा गंधर्वही होते.
6.90.86
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमिवाभवत्।
प्रशशाम हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ॥ ६.९०.८६ ॥
त्यांनी पुष्पवृष्टी केली; ते अद्भुतासारखे झाले. क्रूरकर्मा त्या राक्षसाचा वध झाल्यावर (युद्ध) शांत झाले.
6.90.87
शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्देवदानवाः।
आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे ॥ ६.९०.८७ ॥
पाणी शुद्ध झाले, आकाशही निर्मल झाले; देव-दानव हर्षित झाले. सर्व लोकांना भय देणारा तो पडल्यावर (सर्व) आले.
6.90.88
ऊचुश्च सहितास्तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः।
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ६.९०.८८ ॥
संतुष्ट झालेले देव, गंधर्व आणि दानव एकत्र म्हणाले—"ब्राह्मण तापरहित आणि दोषरहित होऊन संचार करोत."
6.90.89
ततोऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम् ॥ ६.९०.८९ ॥
मग हर्षित झालेल्या वानर-यूथपतींनी युद्धात अप्रतिम बलवान त्या राक्षसश्रेष्ठाला मारलेला पाहून त्याचे अभिनंदन केले.
6.90.90
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः।
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६.९०.९० ॥
विभीषण, हनुमान आणि ऋक्ष-यूथपती जांबवान विजयाबद्दल अभिनंदन करत लक्ष्मणाचीही स्तुती करू लागले.
6.90.91
क्ष्वेडन्तश्च प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ६.९०.९१ ॥
गर्जना करत, उड्या मारत आणि आरोळ्या देत वानरांनी रघुपुत्राला वेढले आणि त्यांच्याजवळ उभे राहिले.
6.90.92
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः।
लक्ष्मणो जयतीत्येव वाक्यं विश्रावयंस्तदा ॥ ६.९०.९२ ॥
शेपट्या फिरवत आणि टाळ्या वाजवत वानर त्या वेळी 'लक्ष्मणाचा जयजयकार!' हेच वाक्य मोठ्याने घोषित करत होते.
6.90.93
अन्योन्यं च समाश्लिष्य हरयो हृष्टमानसाः।
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयसत्कथाः ॥ ६.९०.९३ ॥
आनंदित मनाने वानरांनी एकमेकांना आलिंगन दिले आणि रघुवंशी रामाविषयीच्या विविध गुणांच्या सत्कथा सांगितल्या.
6.90.94
तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः
प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म।
परममुपलभन्मनःप्रहर्षं
विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ६.९०.९४ ॥
युद्धात लक्ष्मणाचे ते दुष्कर कर्म पाहून आणि इंद्राच्या शत्रूचा वध झाल्याचे ऐकून प्रिय सुहृद देवता आनंदित झाले आणि त्यांच्या मनात परम हर्ष दाटून आला.