उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 3.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.5.1
अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति ।
एष त आत्मा सर्वान्तरः ।
कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।
योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति ।
एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति ।
या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा ।
उभे ह्येते एषणे एव भवतः ।
तस्माद्ब्रामणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।
बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः ।
अमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः ।
स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एव ।
अतोऽन्यदार्तम् ।
ततो ह कहोलः कौषीतकेय उपरराम ॥ ३.५.१ ॥
तब कौषीतकि के पुत्र कहोल ने उनसे पूछा, "हे याज्ञवल्क्य, जो ब्रह्म साक्षात, प्रत्यक्ष है, जो आत्मा सबके भीतर है, उसे मुझे समझाइए।" "यह तुम्हारी आत्मा है जो सबके भीतर है।" "हे याज्ञवल्क्य, सबके भीतर कौन है?" "जो भूख, प्यास, शोक, मोह, बुढ़ापे और मृत्यु को पार कर जाता है। उस आत्मा को जानकर ब्राह्मण पुत्रैषणा, वित्तैषणा और लोकैषणा से उठकर भिक्षाचर्या करते हैं। जो पुत्रैषणा है वही वित्तैषणा है, और जो वित्तैषणा है वही लोकैषणा है; ये दोनों ही इच्छाएँ हैं। इसलिए ब्राह्मण पांडित्य को त्यागकर बालक-सा सरल रहे। बालकपन और पांडित्य दोनों को त्यागकर वह मुनि बने। मौन और अमौन दोनों को त्यागकर वह ब्राह्मण बने। वह ब्राह्मण जिस साधन से होता है, वैसा ही होता है। इसके अतिरिक्त सब दुख है।" तब कौषीतकि के पुत्र कहोल चुप हो गए।