વાલ્મીકિ રામાયણ रामायण

આ શું છે

વાલ્મીકિ રામાયણ, એટલે "રામની યાત્રા", સંસ્કૃત સાહિત્યના પ્રથમ કાવ્ય, આદિકાવ્ય તરીકે સન્માનિત છે. લગભગ 24,000 શ્લોકોમાં તે અયોધ્યાના રાજકુમાર રામના જીવનની કથા કહે છે: સીતા સાથે તેમનાં લગ્ન, સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે વનમાં ચૌદ વર્ષનો વનવાસ, લંકાના રાજા રાવણ દ્વારા સીતાનું અપહરણ, હનુમાન અને વાનરોની સહાયથી સીતાની શોધ અને તેમને મુક્ત કરવા માટેનું યુદ્ધ, અને અયોધ્યામાં પુનરાગમન.

તેની રચના કેવી છે

આ કાવ્યમાં સાત કાંડ છે: બાલ (બાળપણ), અયોધ્યા (રાજદરબાર અને વનવાસ), અરણ્ય (વન), કિષ્કિંધા (વાનરો સાથે મૈત્રી), સુંદર (હનુમાનનો લંકા તરફ કૂદકો અને સીતાની શોધ), યુદ્ધ (યુદ્ધ) અને ઉત્તર (પછીનાં વર્ષો). તેની શરૂઆત એક પ્રસ્તાવના-કથાથી થાય છે: મહર્ષિ નારદ વાલ્મીકિને રામ વિશે કહે છે, અને એક શિકારીને ક્રૌંચ પક્ષીના જોડામાંથી એકને મારતો જોઈને શોકથી વિહ્વળ થયેલા વાલ્મીકિના મુખેથી પ્રથમ શ્લોક સરે છે, અને પછી આખું કાવ્ય એ જ છંદમાં રચાય છે.

તે શું શીખવે છે

રામાયણ સંબંધોમાં ધર્મ વિશેનું કાવ્ય છે: સારા પુત્ર, ભાઈ, પત્ની, પતિ, મિત્ર અને શાસક હોવું એટલે શું. પિતાનું વચન પળાય એ માટે રામ વનવાસ સ્વીકારે છે; ભરત સિંહાસનનો અસ્વીકાર કરે છે અને માત્ર રામના નામે રાજ્ય ચલાવે છે; લક્ષ્મણ અને સીતા પ્રેમને કારણે કષ્ટ પસંદ કરે છે; હનુમાન હિંમત અને ભક્તિથી સેવા કરે છે. તે રાવણમાં કામના અને અહંકારની વિનાશક શક્તિ પણ બતાવે છે. સીતાની અગ્નિપરીક્ષા અને પછીથી તેમનો વનવાસ જેવા કેટલાક પ્રસંગો પર સદીઓથી પ્રશ્નો અને ચર્ચાઓ થતી રહી છે, અને પરંપરા એ ચર્ચાને જીવંત રાખે છે.

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

રામાયણ જીવનમાં ટકાવી રાખવા જેવાં સ્થિરતાનાં ચિત્રો આપે છે: સર્વસ્વ ખોવું પડે તોય આપેલું વચન પાળવું, ભાઈઓ વચ્ચેની નિષ્ઠા, ભિન્નતાઓ છતાં મૈત્રી, અને હનુમાન જેવી ભક્તિ જે ભયને હિંમતમાં ફેરવી દે છે. કંબનના તમિળ રામાયણ અને તુલસીદાસના રામચરિતમાનસથી લઈને થાઈ રામકિયેન સુધી, દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની લગભગ દરેક ભાષામાં તેનું પુનઃકથન થયું છે, અને તે દશેરા અને દિવાળી જેવા તહેવારોમાં તથા રામલીલાનાં નાટકોમાં જીવંત છે, જેને UNESCO અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે માન્યતા આપે છે.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

બાલ કાંડના પ્રથમ સર્ગથી શરૂઆત કરો, જેમાં નારદ આખી કથાનો સાર કહે છે; પછી વનવાસ માટે અયોધ્યા કાંડ અને હનુમાનની યાત્રા માટે સુંદર કાંડ વાંચો, જેનો ઘણા લોકો અલગથી પાઠ કરે છે. Vedyatra પરનાં કથા-પાનાં મુખ્ય પ્રસંગોને ચિત્રો સાથે ફરીથી કહે છે.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરા માને છે કે વાલ્મીકિ રામના સમકાલીન હતા અને રામના પુત્રોએ સૌપ્રથમ આ કાવ્ય ગાયું હતું. ઇતિહાસકારો માને છે કે આ કાવ્ય કેટલીક સદીઓમાં વિકસ્યું, તેના મૂળ કાંડો (2 થી 6) પહેલા અને છેલ્લા કાંડ કરતાં જૂના છે, અને તેનો સમય આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 5મી સદીથી ઈ.સ.ની પ્રારંભિક સદીઓ વચ્ચેનો આંકે છે.

Vedyatra પરનો પાઠ

અહીંનો સંસ્કૃત પાઠ સંસ્કૃત વિકિસ્રોત (Wikisource) પરથી લેવામાં આવ્યો છે, જ્યાં દરેક સર્ગ માટે એક પાનું છે, અને દરેક શ્લોક એ પાનાના બરાબર એ જ સંસ્કરણ (revision) સાથે જોડાયેલો છે જ્યાંથી તે લેવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રચલિત પાઠ (vulgate) છે, એટલે કે મોટાભાગની ભારતીય આવૃત્તિઓમાં છપાતો અને ઘરે પાઠ કરાતો પાઠ, જેમાં 645 સર્ગોમાં લગભગ 23,500 શ્લોકો છે. જ્યાં કોઈ પાનામાં શ્લોક-ક્રમાંકમાં ટાઇપની ભૂલ હતી, કોઈ શબ્દની અંદર સ્વચાલિત રૂપાંતરણના અવશેષો રહી ગયા હતા, અથવા કૌંસમાં પાઠભેદ આપેલો હતો, ત્યાં Vedyatraએ તેને સુધાર્યું છે, અને દરેક સુધારો ઓપન-સોર્સ આયાત સાધન (import tool)માં નોંધાયેલો છે. એક શ્લોક (અયોધ્યા 55.17) છોડી દેવામાં આવ્યો છે, કારણ કે વિકિસ્રોત પર તેનો પાઠ વાંચી શકાય તેવો નથી; અને વિકિસ્રોત અરણ્ય 56 પછી જે એક વધારાનો સર્ગ છાપે છે અને જેને પ્રક્ષિપ્ત તરીકે દર્શાવે છે, તેનો અહીં સમાવેશ કર્યો નથી.

વડોદરાની સમીક્ષિત આવૃત્તિ (critical edition, 1960–1975)એ લગભગ બે હજાર હસ્તપ્રતોની તુલના કરીને મેળવી શકાય તેવો સૌથી પ્રાચીન પાઠ પુનઃરચિત કર્યો. તે લગભગ ચોથા ભાગ જેટલી ટૂંકી છે, આશરે 18,700 શ્લોકો: પ્રચલિત પાઠમાં મળતા ઘણા ખંડો માત્ર કેટલીક હસ્તપ્રતોમાં જ જોવા મળે છે, તેથી સમીક્ષિત આવૃત્તિ તેમને પોતાની ટિપ્પણીઓ અને પરિશિષ્ટોમાં છાપે છે, અને તેના સર્ગ તથા શ્લોક-ક્રમાંકો પ્રચલિત પાઠ કરતાં જુદા છે. જ્યારે અહીંનો કોઈ ખંડ સમીક્ષિત આવૃત્તિમાં ન હોય અથવા ત્યાં જુદી રીતે વંચાતો હોય, ત્યારે ખંડોની સમીક્ષા થતી જાય તેમ તેની સમજૂતી એ ખંડ પરની ટિપ્પણીમાં, મૂળ પાઠથી અલગ રાખીને, આપવામાં આવે છે.

મોટાભાગના વિદ્વાનો પ્રથમ અને અંતિમ કાંડોને, અને ખાસ કરીને ઉત્તરકાંડને, મહાકાવ્યના મૂળ ભાગ (કાંડ 2 થી 6) કરતાં પાછળના સમયના માને છે. ઉત્તરકાંડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે તે પરંપરાથી પ્રાપ્ત પાઠનો ભાગ છે, અને તેના દરેક શ્લોક સાથે આ વાત જણાવતી ટિપ્પણી છે. વિકિસ્રોત અયોધ્યા 48 થી 88 અને અરણ્ય 14 તથા 15ને શબ્દો છૂટા પાડીને (સંધિ-વિચ્છેદ કરીને) છાપે છે; કોઈ છપાયેલી આવૃત્તિ સાથે સંધિયુક્ત પાઠની ચકાસણી ન થાય ત્યાં સુધી એ શ્લોકો ટિપ્પણી સાથે, જેમ છપાયા છે તેમ જ, બતાવવામાં આવે છે.

શરૂઆત માટેના અંશો

• બાલ કાંડ, સર્ગ 1: નારદ વાલ્મીકિને આખી કથા સંક્ષેપમાં કહે છે.
• બાલ કાંડ, સર્ગ 2: ક્રૌંચ પક્ષીનો શોક અને શ્લોકનો જન્મ.
• અયોધ્યા કાંડ: પિતાનું વચન પાળવા રામ વનવાસ સ્વીકારે છે.
• સુંદર કાંડ: હનુમાનનો સમુદ્ર પાર કૂદકો અને સીતાની શોધ.