ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ रामायण

ਇਹ ਕੀ ਹੈ

ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਭਾਵ "ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ", ਨੂੰ ਆਦਿਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ। ਲਗਭਗ 24,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਣ, ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ।

ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ

ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੱਤ ਕਾਂਡ ਹਨ: ਬਾਲ (ਬਚਪਨ), ਅਯੋਧਿਆ (ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਬਨਵਾਸ), ਅਰਣ੍ਯ (ਜੰਗਲ), ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ (ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ), ਸੁੰਦਰ (ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਛਾਲ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ), ਯੁੱਧ (ਜੰਗ) ਅਤੇ ਉੱਤਰ (ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ)। ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਛੰਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚੀ ਗਈ।

ਇਹ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਰਾਮਾਇਣ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ, ਪਤੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਰਾਮ ਬਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਨਿਭਿਆ ਰਹੇ; ਭਰਤ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਚੁਣਦੇ ਹਨ; ਹਨੂਮਾਨ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਵਣ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਉੱਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਰਾਮਾਇਣ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣਾ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਪਾਰ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਵਰਗੀ ਭਗਤੀ ਜੋ ਡਰ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੰਬਨ ਦੀ ਤਮਿਲ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਥਾਈ ਰਾਮਕੀਅਨ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਸਹਿਰਾ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ UNESCO ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬਨਵਾਸ ਲਈ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। Vedyatra ਦੇ ਕਥਾ ਪੰਨੇ ਮੁੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਧਾਰਨ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਗਾਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ, ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਂਡ (2 ਤੋਂ 6) ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਾਂਡ ਨਾਲੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਈਸਾ ਪੂਰਵ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Vedyatra ਉੱਤੇ ਪਾਠ

ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ (Wikisource) ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਹਰ ਸਰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਪੰਨਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਉਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਠੀਕ ਉਸੇ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਠ (ਵਲਗੇਟ) ਹੈ, ਉਹ ਪਾਠ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 645 ਸਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 23,500 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੋਏ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੀ, ਜਾਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਸੀ, ਉੱਥੇ Vedyatra ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਧਾਰ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਇੰਪੋਰਟ ਟੂਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ (ਅਯੋਧਿਆ 55.17) ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਰਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਅਰਣਯ 56 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਸ਼ਿਪਤ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਬੜੌਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ (1960–1975) ਨੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ 18,700 ਸ਼ਲੋਕ: ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਅੰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਠ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਕੋਈ ਅੰਸ਼ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਅੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਨੂੰ, ਕਾਵਿ ਦੇ ਮੂਲ ਹਿੱਸੇ (ਕਾਂਡ 2 ਤੋਂ 6) ਨਾਲੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਠ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾਲ ਇਹ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਅਯੋਧਿਆ 48 ਤੋਂ 88 ਅਤੇ ਅਰਣਯ 14 ਅਤੇ 15 ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ (ਸੰਧੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ) ਛਾਪਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਛਪੇ ਹਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪਾਠ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਛਪੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਅੰਸ਼

• ਬਾਲ ਕਾਂਡ, ਅਧਿਆਇ 1: ਨਾਰਦ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਬਾਲ ਕਾਂਡ, ਅਧਿਆਇ 2: ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਜਨਮ।
• ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ: ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਬਨਵਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ: ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਛਾਲ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ।