યજુર્વેદ यजुर्वेद

આ શું છે

યજુર્વેદ યજ્ઞના મંત્રો (યજુસ્)નો વેદ છે. તેમાં ગદ્ય અને પદ્યમાં એ શબ્દો છે, જે અધ્વર્યુ પુરોહિત અગ્નિવિધિની ક્રિયાઓ કરતી વખતે બોલે છે: ભૂમિ તૈયાર કરવી, અગ્નિ પ્રગટાવવો અને આહુતિઓ આપવી. જ્યાં ઋગ્વેદ સ્તુતિ કરે છે અને સામવેદ ગાય છે, ત્યાં યજુર્વેદ કર્મ કરે છે.

તેની રચના કેવી છે

તેની બે મુખ્ય શાખાઓ છે. કૃષ્ણ યજુર્વેદમાં, જેમ કે તૈત્તિરીય સંહિતામાં, મંત્રો ગદ્યમાં આપેલી સમજૂતી સાથે ભળેલા છે. શુક્લ યજુર્વેદમાં, એટલે કે 40 અધ્યાયોની વાજસનેયી સંહિતામાં, મંત્રો અલગ છે અને તેમની સમજૂતી શતપથ બ્રાહ્મણમાં અલગથી સંગ્રહાયેલી છે. ઈશ ઉપનિષદ વાજસનેયી સંહિતાનો છેલ્લો અધ્યાય છે, અને બૃહદારણ્યક, તૈત્તિરીય, કઠ અને શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદો પણ આ જ વેદના છે.

તે શું શીખવે છે

તેનો વિષય યજ્ઞ છે, એટલે કે અગ્નિમાં અર્પણ: દૈનિક અગ્નિહોત્ર, અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમાના વિધિઓ, સોમયજ્ઞ અને અગ્નિવેદીનું ભવ્ય નિર્માણ. આ વિધિઓ દ્વારા તે શીખવે છે કે આપવા અને લેવાથી જગતનું સંતુલન જળવાય છે. તેમાં રુદ્ર–શિવનું મહાન સ્તોત્ર શ્રી રુદ્રમ્ પણ છે, અને તેનાં ઉપનિષદોમાં આ પ્રાર્થના છે: "મને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ, અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ, મૃત્યુમાંથી અમરત્વ તરફ લઈ જાઓ."

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

યજુર્વેદ વિધિને સજાગ અને વ્યવસ્થિત કર્મ તરીકે બતાવે છે: દરેક ક્રિયા ધ્યાનપૂર્વક થાય છે અને દરેક અર્પણ અર્થપૂર્ણ શબ્દ સાથે અપાય છે. યજ્ઞનો તેનો વિચાર આપણને યાદ અપાવે છે કે પ્રકૃતિ પાસેથી અને બીજાઓ પાસેથી જે મળે છે તે પાછું આપવું જોઈએ. જનોઈ સંસ્કારથી લઈને લગ્ન સુધીના અનેક ગૃહસંસ્કારો અને દૈનિક પ્રાર્થનાઓમાં આજે પણ તેના શબ્દો વપરાય છે.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

ઈશ ઉપનિષદથી શરૂઆત કરો, જેમાં માત્ર 18 શ્લોકો છે અને જે આ ઉપદેશથી શરૂ થાય છે કે આ બધું ઈશ્વરથી વ્યાપ્ત છે. શ્રી રુદ્રમ્નું પઠન સાંભળો, અને બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાંથી "અસતો મા સદ્ ગમય" પ્રાર્થના શીખો.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરામાં યજુર્વેદ બીજા વેદોની જેમ શ્રુતિ છે. ઇતિહાસકારો તેના સંગ્રહોને ઋગ્વેદ પછીના, ઈ.સ. પૂર્વે પ્રથમ સહસ્રાબ્દીના શરૂઆતના સમયના માને છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં અગ્નિવિધિઓને વ્યવસ્થિત રૂપ અપાઈ રહ્યું હતું.

Vedyatra પરનો પાઠ

યજુર્વેદ બે શાખાઓમાં સચવાયેલો છે, અને દરેક શાખા એકથી વધુ પાઠભેદ (રિસેન્શન)માં મળે છે. Vedyatra તેમને સમાંતર આવૃત્તિઓ તરીકે રજૂ કરે છે. શરૂઆત શુક્લ (શ્વેત) યજુર્વેદની માધ્યંદિન શાખાની વાજસનેયી સંહિતાથી થાય છે: ચાળીસ અધ્યાયોમાં 1,975 કંડિકાઓ, જેમને પ્રચલિત રીતે અધ્યાય અને કંડિકા પ્રમાણે ક્રમાંક આપ્યા છે. શુક્લ યજુર્વેદની કાણ્વ શાખા અને કૃષ્ણ (શ્યામ) યજુર્વેદની તૈત્તિરીય સંહિતા હજી સમાવવામાં આવી નથી.

સંસ્કૃત પાઠ સંસ્કૃત વિકિસ્રોત પરથી લેવામાં આવ્યો છે, જેમાં દરેક અધ્યાય માટે એક પાનું છે, અને દરેક કંડિકા જે ચોક્કસ પાનાના સંસ્કરણમાંથી લેવાઈ છે તેની લિંક આપેલી છે. વિકિસ્રોતનો પાઠ સ્વરચિહ્નો વિનાનો છે, તેથી તેમાં સ્વરચિહ્નો નથી. તેમાં મુદ્રિત આવૃત્તિઓનાં વૈદિક ચિહ્નો જાળવી રાખ્યાં છે: ઊષ્માક્ષર પહેલાં આવતા અનુનાસિક માટે ꣳ, અને પ્લુત (લંબાવેલા) સ્વરને દર્શાવતા નાના અંકો (જેમ કે ओ३म्માં). એ જ પાનાં પર છપાયેલાં ઉવટ અને મહીધરનાં ભાષ્યો અહીંના પાઠનો ભાગ નથી; તેમ જ પઠન માટે પુનરાવર્તિત સૂત્રોને વિસ્તારથી લખતા કૌંસમાંના સંપાદકીય અંશો પણ નથી.

પાનાં પર કેટલીક કંડિકાઓનાં શીર્ષકો ખૂટે છે અથવા ખોટાં લખાયાં છે (અધ્યાય 10, 13, 19 અને 39માં); ત્યાં પાઠને તેનાં સમાપ્તિ-ચિહ્નો અને પ્રચલિત ક્રમાંક પ્રમાણે વિભાજિત કર્યો છે, અને દરેક નિયમ ઓપન-સોર્સ આયાત સાધન (ઇમ્પોર્ટ ટૂલ)માં ઉપલબ્ધ છે. છેલ્લો અધ્યાય ઈશ ઉપનિષદ છે, જેને Vedyatra ઉપનિષદોમાં પણ પ્રકાશિત કરે છે.

શરૂઆત માટેના અંશો

• ઈશ ઉપનિષદ: દરેક વસ્તુમાં દિવ્યતા જોવા વિશેના અઢાર શ્લોકો.
• બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ 1.3.28: "મને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ લઈ જાઓ."
• શ્રી રુદ્રમ્ (તૈત્તિરીય સંહિતા 4.5): રુદ્ર–શિવનું મહાન સ્તોત્ર.