यजुर्वेद यजुर्वेद

हा ग्रंथ काय आहे

यजुर्वेद हा यज्ञमंत्रांचा (यजुस्) वेद आहे. अग्नियज्ञाच्या क्रिया करताना — भूमी सिद्ध करणे, अग्नी प्रज्वलित करणे आणि आहुती देणे — अध्वर्यू पुरोहित जे शब्द उच्चारतो, ते गद्य आणि पद्य रूपात यात आहेत. ऋग्वेद स्तुती करतो, सामवेद गायन करतो, तर यजुर्वेद कृती करतो.

याची रचना कशी आहे

याच्या दोन मुख्य शाखा आहेत. कृष्ण (काळ्या) यजुर्वेदात, उदाहरणार्थ तैत्तिरीय संहितेत, मंत्र गद्य स्पष्टीकरणांसोबत मिसळलेले आहेत. शुक्ल (पांढऱ्या) यजुर्वेदात, म्हणजे 40 अध्यायांच्या वाजसनेयी संहितेत, मंत्र स्वतंत्रपणे आहेत आणि त्यांची स्पष्टीकरणे शतपथ ब्राह्मणात वेगळी संकलित केली आहेत. ईश उपनिषद हा वाजसनेयी संहितेचा शेवटचा अध्याय आहे, आणि बृहदारण्यक, तैत्तिरीय, कठ आणि श्वेताश्वतर उपनिषदेही याच वेदाशी संबंधित आहेत.

हा ग्रंथ काय शिकवतो

याचा विषय यज्ञ, म्हणजे अग्नीत अर्पण करणे, हा आहे: दैनंदिन अग्निहोत्र, अमावास्या आणि पौर्णिमेचे विधी, सोमयज्ञ आणि अग्निवेदीची भव्य रचना. या विधींमधून तो शिकवतो की देणे आणि घेणे यांमुळे जगाचा समतोल टिकून राहतो. यात श्री रुद्रम् हे रुद्र–शिवाचे महान स्तोत्रही आहे, आणि याच्या उपनिषदांमध्ये ही प्रार्थना आहे: "मला असत्याकडून सत्याकडे, अंधारातून प्रकाशाकडे, मृत्यूतून अमरत्वाकडे ने."

तुमच्या जीवनात याचा अर्थ काय असू शकतो

यजुर्वेद विधीला सजग, सुव्यवस्थित कृती म्हणून दाखवतो: प्रत्येक हालचाल लक्षपूर्वक केलेली आणि प्रत्येक दान अर्थपूर्ण शब्दासह दिलेले. त्याची यज्ञाची कल्पना आपल्याला आठवण करून देते की निसर्गाकडून आणि इतरांकडून जे आपल्याला मिळते, ते परत दिले पाहिजे. मुंजीपासून विवाहापर्यंत अनेक घरगुती संस्कारांत आणि दैनंदिन प्रार्थनांत आजही त्याचे शब्द वापरले जातात.

सुरुवात कुठून करावी

केवळ 18 श्लोकांच्या ईश उपनिषदापासून सुरुवात करा; त्याची सुरुवातच या शिकवणीने होते की हे सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे. श्री रुद्रम्‌चे पठण ऐका, आणि बृहदारण्यक उपनिषदातील "असतो मा सद्गमय" ही प्रार्थना शिका.

उगम आणि कालनिर्णय

परंपरेनुसार यजुर्वेद इतर वेदांप्रमाणेच श्रुती आहे. इतिहासकार त्याच्या संहितांचा काळ ऋग्वेदानंतरचा, म्हणजे इसवी सनपूर्व पहिल्या सहस्रकाच्या सुरुवातीचा मानतात, जेव्हा उत्तर भारतात अग्नियज्ञांना सुव्यवस्थित रूप दिले जात होते.

Vedyatra वरील मजकूर

यजुर्वेद दोन शाखांमध्ये टिकून आहे, आणि प्रत्येक शाखेच्या एकाहून अधिक संहिता-पाठ (recension) उपलब्ध आहेत. वेदयात्रा (Vedyatra) त्या समांतर आवृत्ती म्हणून दाखवते. सुरुवात शुक्ल (श्वेत) यजुर्वेदाच्या माध्यंदिन पाठापासून, म्हणजे वाजसनेयि संहितेपासून होते: चाळीस अध्यायांमध्ये 1,975 कण्डिका, ज्यांना प्रचलित पद्धतीप्रमाणे अध्याय आणि कण्डिका असे क्रमांक दिले आहेत. शुक्ल यजुर्वेदाचा काण्व पाठ आणि कृष्ण यजुर्वेदाची तैत्तिरीय संहिता अद्याप समाविष्ट केलेल्या नाहीत.

संस्कृत मजकूर संस्कृत विकिस्रोतावरून घेतला आहे; तेथे प्रत्येक अध्यायासाठी एक पान आहे, आणि प्रत्येक कण्डिका ज्या नेमक्या पान-आवृत्तीवरून घेतली आहे, त्या आवृत्तीचा दुवा तिच्यासोबत दिला आहे. विकिस्रोतावरील मजकूर स्वररहित आहे, त्यामुळे त्यात स्वरचिन्हे नाहीत. मात्र छापील आवृत्तींमधील वैदिक चिन्हे त्यात जपलेली आहेत: ऊष्म वर्णापूर्वीच्या अनुनासिकासाठी ꣳ, आणि प्लुत स्वर दर्शवणारे छोटे अंक (जसे ओ३म् मध्ये). त्याच पानांवर छापलेली उवट आणि महीधर यांची भाष्ये येथील मजकुराचा भाग नाहीत; तसेच पठणासाठी पुनरावृत्त मंत्र पूर्ण लिहून दाखवणारे कंसातील संपादकीय उतारेही यात घेतलेले नाहीत.

पानांवर काही कण्डिकांची शीर्षके गहाळ आहेत किंवा चुकीची टंकलिखित झाली आहेत (अध्याय 10, 13, 19 आणि 39 मध्ये); तेथे मजकूर त्याच्या समाप्तिदर्शक चिन्हांनुसार आणि प्रचलित क्रमांकनानुसार विभागला आहे, आणि यासाठीचा प्रत्येक नियम मुक्त-स्रोत (open-source) आयात साधनात खुला उपलब्ध आहे. शेवटचा अध्याय म्हणजे ईश उपनिषद, जे वेदयात्रा उपनिषदांमध्येही प्रकाशित करते.

सुरुवातीसाठी काही उतारे

• ईश उपनिषद: सर्वांमध्ये ईश्वर पाहण्याविषयीचे अठरा श्लोक.
• बृहदारण्यक उपनिषद 1.3.28: "मला असत्याकडून सत्याकडे ने."
• श्री रुद्रम् (तैत्तिरीय संहिता 4.5): रुद्र–शिवाचे महान स्तोत्र.