महाभारत · अध्याय 1.154
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.154.1
कणिकस्य मतं श्रुत्वा कार्त्स्न्येन भरतर्षभ ।
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः।
दुशासनचतुर्थास्ते मन्त्रयामासुरेकदा ॥ १.१५४.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, कणिकाचे संपूर्ण मत ऐकून दुर्योधन, कर्ण आणि सौबल शकुनी, दुःशासनाला चौथा ठेवून, एकदा मसलत करू लागले.
1.154.2
ते कौरव्यमनुज्ञाप्य धृतराष्ट्रं नराधिपम् ।
दहने तु सपुत्रायाः कुन्त्या बुद्धिमकारयन् ॥ १.१५४.२ ॥
त्यांनी कौरववंशी नरेश धृतराष्ट्राची अनुमती घेऊन, पुत्रांसह कुंतीला जाळण्याचा बेत आखला.
1.154.3
तेषामिङ्गितभावज्ञो विदुरस्तत्त्वदर्शिवान् ।
आकारेण च तं मन्त्रं बुबुधे दुष्टचेतसाम् ॥ १.१५४.३ ॥
त्यांच्या इशारे आणि भाव जाणणाऱ्या, तत्त्वदर्शी विदुराने त्यांच्या आकारावरूनच दुष्ट मनाच्या लोकांची ती मसलत ओळखली.
1.154.4
ततो विदितवेद्यात्मा पाण्डवानां हिते रतः ।
पलायने मतिं चक्रे कुन्त्याः पुत्रैः सहानघः ॥ १.१५४.४ ॥
तेव्हा आत्मज्ञानी, पांडवांच्या हितात रत असलेल्या निष्पाप विदुराने कुंतीच्या पुत्रांसह पळून जाण्याचा निश्चय केला.
1.154.5
ततो वातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् ।
ऊर्मिक्षमां दृढां कृत्वा कुन्तीमिदमुवाच ह ॥ १.१५४.५ ॥
मग वाऱ्याला सहन करणारी, यंत्रांनी युक्त, पताकांनी सजलेली, लाटांना तोंड देणारी मजबूत नाव तयार करवून त्याने कुंतीला हे सांगितले.
1.154.6
एष जातः कुलस्यास्य कीर्तिवंशप्रणाशनः ।
धृतराष्ट्रः परीतात्मा धर्मं त्यजति शाश्वतम् ॥ १.१५४.६ ॥
या कुलात कीर्ती आणि वंशाचा नाश करणारा हा जन्मला आहे. धृतराष्ट्र, विक्षिप्त मनाने, शाश्वत धर्माचा त्याग करीत आहे.
1.154.7
इयं वारिपथे युक्ता तरङ्गपवनक्षमा ।
नौर्यया मृत्युपाशात्त्वं सपुत्रा मोक्ष्यसे शुभे ॥ १.१५४.७ ॥
लाटा आणि वारा सहन करण्यास समर्थ अशी ही नाव जलमार्गासाठी सज्ज आहे. तिच्याद्वारे, हे शुभे, तू आपल्या पुत्रांसह मृत्यूच्या पाशातून मुक्त होशील.
1.154.8
तच्छ्रुत्वा व्यथिता कुन्ती पुत्रैः सह यशस्विनी ।
नावमारुह्य गङ्गायां प्रययौ भरतर्षभ ॥ १.१५४.८ ॥
हे ऐकून दुःखी झालेली यशस्विनी कुंती पुत्रांसह नावेत चढून गंगेतून निघाली, हे भरतर्षभा.
1.154.9
ततो विदुरवाक्येन नावं विक्षिप्य पाण्डवाः ।
धनं चादाय तैर्दत्तमरिष्टं प्राविशन्वनम् ॥ १.१५४.९ ॥
मग विदुराच्या शब्दाने पांडवांनी नाव सोडून दिली आणि त्यांनी दिलेले धन घेऊन सुरक्षित अरण्यात प्रवेश केला.
1.154.10
निषादी पञ्चपुत्रा तु जातेषु तत्र वेश्मनि ।
कारणाभ्यागता दग्धा सह पुत्रैरनागसा ॥ १.१५४.१० ॥
तिथे त्या घरात ते जळत असताना, पाच पुत्रांची निषादी एका कारणाने आली होती आणि निष्पाप असूनही पुत्रांसह जळून गेली.
1.154.11
स च म्लेच्छाधमः पापो दग्धस्तत्र पुरोचनः ।
वञ्चिताश्च दुरात्मानो धार्तराष्ट्राः सहानुगाः ॥ १.१५४.११ ॥
त्या म्लेच्छांमधील अधम, पापी पुरोचन तिथेच जळून गेला; आणि दुरात्मे धृतराष्ट्राचे पुत्र आपल्या अनुचरांसह फसवले गेले.
1.154.12
अविज्ञाता महात्मनो जनानामक्षतास्तथा ।
जनन्या सह कौन्तेया मुक्ता विदुरमन्त्रिताः ॥ १.१५४.१२ ॥
लोकांनी न ओळखलेले, महात्मे आणि अक्षत असे कुंतीपुत्र विदुराच्या सल्ल्याने आईसह मुक्त झाले.
1.154.13
ततस्तस्मिन्पुरे लोका नगरे वारणावते ।
दृष्ट्वा जतुगृहं दग्धमन्वशोचन्त दुःखिताः ॥ १.१५४.१३ ॥
तेव्हा वारणावत नगरातील लोक जतुगृह जळालेले पाहून दुःखी होऊन शोक करू लागले.
1.154.14
प्रेषयामासू राजानं यथावृत्तं निवेदितुम् ।
संवृतस्ते महान्कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ १.१५४.१४ ॥
घडलेले सर्व राजाला कळवण्यासाठी त्यांनी दूत पाठवले: 'तुझी मोठी इच्छा पूर्ण झाली; तू पांडवांना जाळून टाकलेस.'
1.154.15
सकामो भव कौरव्य भुङ्क्ष्व राज्यं सपुत्रकः ।
तच्छ्रुत्वा धृतराष्ट्रस्तु सहपुत्रेण शोचयन् ॥ १.१५४.१५ ॥
'हे कौरव्या, तुझी इच्छा पूर्ण झाली; पुत्रांसह राज्याचा उपभोग घे.' हे ऐकून धृतराष्ट्र आपल्या पुत्रासह शोक करू लागला.
1.154.16
प्रेतकार्याणि च तथा चकार सह बान्धवैः ।
पाण्डवानां तथा क्षत्ता भीष्मश्च कुरुसत्तमः ॥ १.१५४.१६ ॥
पांडवांसाठी बांधवांसह प्रेतकार्येही तशीच केली; क्षत्ता (विदुर) आणि कुरुश्रेष्ठ भीष्मानेही तसेच केले.
1.154.17
पुनर्विस्तरशः श्रोतुमिच्छामि द्विजसत्तम ।
दाहं जतुगृहस्यैव पाण्डवानां च मोक्षणम् ॥ १.१५४.१७ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, जतुगृहाचे दहन आणि पांडवांची सुटका पुन्हा विस्ताराने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.154.18
सुनृशंसमिदं कर्म तेषां क्रूरोपसंहितम् ।
कीर्तयस्व यथावृत्तं परं कौतूहलं मम ॥ १.१५४.१८ ॥
त्यांचे हे अत्यंत क्रूर कृत्य, क्रौर्याने भरलेले — जसे घडले तसे सांगा; मला मोठे कुतूहल आहे.
1.154.19
शृणु विस्तरशो राजन्वदतो मे परन्तप ।
दाहं जतुगृहस्यैतत्पाण्डवानां च मोक्षणम् ॥ १.१५४.१९ ॥
हे राजा, हे शत्रुतापना, मी सांगत असलेले विस्ताराने ऐक — हे जतुगृहाचे दहन आणि पांडवांची सुटका आहे.
1.154.20
ततो दुर्योधनो राजा धृतराष्ट्रमभाषत ।
पाण्डवेभ्यो भयं नः स्यात्तान्विवासयतां भवान्।
निपुणेनाभ्युपायेन नगरं वारणावतम् ॥ १.१५४.२० ॥
तेव्हा राजा दुर्योधनाने धृतराष्ट्राला म्हटले — पांडवांपासून आम्हाला भय राहील; आपण कुशल उपायाने त्यांना वारणावत नगरात हद्दपार करा.
1.154.21
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रेण श्रुत्वा वचनमीरितम् ।
मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥ १.१५४.२१ ॥
परंतु धृतराष्ट्राने पुत्राचे बोललेले वचन ऐकून, जणू क्षणभर विचार करून दुर्योधनाला म्हटले.
1.154.22
धर्मनित्यः सदा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।
सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मयि त्वासीद्विशेषतः ॥ १.१५४.२२ ॥
पांडु सदैव धर्मनिष्ठ व धर्मपरायण होता; सर्व नातेवाईकांप्रती, विशेषतः माझ्याबद्दल त्याचे प्रेम होते.
1.154.23
नासौ किंचिद्विजानाति भोजनादिचिकीर्षितम् ।
निवेदयति नित्यं हि मम राज्यं धृतव्रतः ॥ १.१५४.२३ ॥
व्रतनिष्ठ असा तो भोजनादी गोष्टींबाबत जे करायचे आहे ते काहीही जाणत नाही; तो सदैव माझ्या राज्याचीच माहिती मला देतो.
1.154.24
तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।
गुणवान्लोकविख्यातः पौरवाणां सुसंमतः ॥ १.१५४.२४ ॥
त्याचा पुत्रही पांडूप्रमाणेच धर्मपरायण आहे; तो गुणवान, लोकप्रसिद्ध आणि पौरवांमध्ये अत्यंत मान्य आहे.
1.154.25
स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाकर्तुं बलादितः ।
पितृपैतामाहाद्राज्यात्ससहायो विशेषतः ॥ १.१५४.२५ ॥
त्याला आपण बळाने येथून, पितृ-पितामहांच्या राज्यातून, विशेषतः त्याच्या सहायकांसह, कसे दूर करू शकतो?
1.154.26
भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं भृतम् ।
भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः ॥ १.१५४.२६ ॥
पांडूने अमात्यांचे पोषण केले, सैन्यही सतत पोषिले गेले; त्यांचे पुत्र व पौत्रही, आणि विशेषतः त्यांचेही, पोषिले गेले.
1.154.27
ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना नागरा जनाः ।
कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान् ॥ १.१५४.२७ ॥
हे तात, पूर्वी पांडूने सत्कारिलेले ते नागरिक जन युधिष्ठिरासाठी आपल्याला आणि आपल्या बांधवांना का मारणार नाहीत?
1.154.28
एवमेतन्मया तात भावितं दोषमात्मनि ।
दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन पूजिताः ॥ १.१५४.२८ ॥
हे तात, हे मीही मनात आणले; माझ्यातील तो दोष पाहिला, कारण सर्व प्रजा धन व मानाने पूजिली गेली.
1.154.29
ध्रुवमस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः ।
अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते ॥ १.१५४.२९ ॥
निश्चितच ते प्रामुख्याने आपले सहायक होतील; धनवर्ग अमात्यांसह, आज माझ्यावर अवलंबून आहे, हे महीपते.
1.154.30
स भवान्पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति ।
मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम् ॥ १.१५४.३० ॥
आपण पांडवांना लवकर सौम्य उपायाने वारणावत नगरात वनवासाला पाठवावे.
1.154.31
यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन्भविष्यति ।
तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेष्यति भारत ॥ १.१५४.३१ ॥
हे राजा, माझ्याकडून राज्य स्थापित झाल्यावर, हे भारता, कुंती आपल्या पुत्रांसह परत येईल.
1.154.32
दुर्योधन ममाप्येतद्धृदि संपरिवर्तते ।
अभिप्रायस्य पापत्वान्नैवं तु विवृणोम्यहम् ॥ १.१५४.३२ ॥
हे दुर्योधना, माझ्याही हृदयात हेच घोळत आहे; पण त्याच्या पापामुळे मी असे उघड करत नाही.
1.154.33
न च भीष्मो न च द्रोणो न च क्षत्ता न गौतमः ।
विवास्यमानान्कौन्तेयाननुमंस्यन्ति कर्हिचित् ॥ १.१५४.३३ ॥
भीष्म नाही, द्रोण नाही, क्षत्ता (विदुर) नाही, गौतमही नाही — निर्वासित होणाऱ्या कौन्तेयांना ते कधीही अनुमोदन देणार नाहीत.
1.154.34
समा हि कौरवेयाणां वयं ते चैव पुत्रक ।
नैते विषममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः ॥ १.१५४.३४ ॥
हे पुत्रा, आम्ही आणि ते कौरवांच्या समान आहोत; धर्मयुक्त आणि उदारमनाचे ते अन्याय इच्छिणार नाहीत.
1.154.35
ते वयं कौरवेयाणामेतेषां च महात्मनाम् ।
कथं न वध्यतां तात गच्छाम जगतस्तथा ॥ १.१५४.३५ ॥
हे तात, आम्ही, कौरव आणि ही महात्मे कसे नाश पावणार नाही? असे झाले तर आम्ही जगासाठी नष्ट होऊनच जाऊ.
1.154.36
मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः ।
यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः ॥ १.१५४.३६ ॥
भीष्म सदैव मध्यस्थ आहेत; द्रोणपुत्र माझ्या पक्षात उभा आहे; तो माझ्यासारखा असल्यामुळे द्रोणही निःसंशय आमच्या बाजूला राहतील, यात शंका नाही.
1.154.37
कृपः शारद्वतश्चैव यत एतौ ततो भवेत् ।
द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित् ॥ १.१५४.३७ ॥
शारद्वत कृप देखील, हे दोघे ज्याच्यापासून झाले त्याच्यापासूनच; तो द्रोण आणि भाचा यांना कधीही सोडणार नाही.
1.154.38
क्षत्ताऽर्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं संयतः परैः ।
न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाम्डवार्थेऽधिबाधितुम् ॥ १.१५४.३८ ॥
क्षत्ता आमच्यासाठी धनाने बद्ध आहे; पण शत्रूंनी गुप्तपणे संयमित आहे. पाण्डवांसाठी आम्हाला अडवण्यास तो एकटा समर्थ नाही.
1.154.39
सुविस्रब्धः पाण्डुपुत्रान्सह मात्रा प्रवासय ।
वारणावतमद्यैव यथा यान्ति यथा कुरु ॥ १.१५४.३९ ॥
पूर्ण विश्वासाने पाण्डुपुत्रांना मातेसह प्रवासाला पाठव; आजच त्यांना वारणावतास जाऊ दे, जसे होईल तसे कर.
1.154.40
विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
शोकपावकमुद्भूतं कर्मणैतेन नाशय ॥ १.१५४.४० ॥
झोप हिरावणारा, भयंकर, हृदयात रुतलेल्या काट्यासारखा शोकाग्नी उसळला आहे — या कृत्याने तो नष्ट कर.