Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.16

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.16.1

सौते त्वं कथयस्वेमां विस्तरेण कथां पुनः ।
आस्तीकस्य कवेःसाधोः शुश्रूषा परमा हिनः ॥ १.१६.१ ॥

हे सौति, तुम यह कथा फिर से विस्तार से कहो। कवि और साधु आस्तीक की कथा सुनने की हमारी परम इच्छा है।

1.16.2

मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया ।
प्रीयामहे भृशं तात पितेवेदं प्रभाषसे ॥ १.१६.२ ॥

हे सौम्य, तुम्हारे द्वारा मधुर और सुकोमल अक्षरों व पदों में यह कहा जा रहा है। हे तात, जैसे पिता बोलता है वैसे ही तुम बोल रहे हो, इससे हम अत्यंत प्रसन्न हैं।

1.16.3

अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव ।
आचष्टैतद्यथाऽऽक्यानं पिता तेत्वं तथा वद ॥ १.१६.३ ॥

हमारी सेवा में सदा तुम्हारे पिता लगे रहते थे। जैसे तुम्हारे पिता ने यह आख्यान सुनाया था, वैसे ही तुम भी कहो।

1.16.4

आयुष्मन्निदमाख्यानमास्तीकं कथयामि ते ।
यथाश्रुतं कथयतः सकाशाद्वै पितुर्मया ॥ १.१६.४ ॥

हे दीर्घायु, मैं तुम्हें यह आस्तीक का आख्यान सुनाता हूँ, जैसा मैंने अपने पिता से, उनके मुख से सुना था।

1.16.5

पुरा देवयुगे ब्रह्मन्प्रजापतिसुते शुभे ।
आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघ ॥ १.१६.५ ॥

हे ब्रह्मन, पूर्वकाल में देवयुग में प्रजापति की दो शुभ पुत्रियाँ थीं, जो दो बहनें थीं, रूप में अद्भुत और पापरहित।

1.16.6

ते भार्ये कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता च ह ।
प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः ॥ १.१६.६ ॥

वे दोनों कश्यप की पत्नियाँ थीं: कद्रू और विनता। प्रजापति के समान पति कश्यप ने प्रसन्न होकर उन दोनों को वर दिया।

1.16.7

कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः ।
वरातिसर्गं श्रुत्वैवं कश्यपादुत्तमं च ते ॥ १.१६.७ ॥

कश्यप अपनी दोनों धर्मपत्नियों के साथ परम हर्ष से भरे हुए थे। वर देने की बात सुनकर, कश्यप से वह उत्तम वरदान पाकर वे दोनों प्रसन्न हुईं।

1.16.8

हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतुः स्म वरस्त्रियौ ।
वव्रे कद्रूः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यवर्चसः ॥ १.१६.८ ॥

वर पाने वाली दोनों स्त्रियों को हर्ष से अतुलनीय प्रसन्नता प्राप्त हुई। कद्रू ने तेजस्वी समान बल वाले सर्पों के रूप में एक हज़ार पुत्र माँगे।

1.16.9

द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले ।
तेजसा वपुषा चैव विक्रमेणाधिकौ च तौ ॥ १.१६.९ ॥

विनता ने दो पुत्र माँगे, जो बल में कद्रू के पुत्रों से श्रेष्ठ हों। वे तेज, शरीर और पराक्रम में भी श्रेष्ठ हों।

1.16.10

तस्यै भर्ता वरं प्रादादीदृसौ ते भविष्यतः ।
एवमस्त्विति तं चाह कश्यपं विनता तदा ॥ १.१६.१० ॥

उसके पति ने उसे ऐसा वर दिया कि ऐसे ही पुत्र होंगे। तब विनता ने कश्यप से कहा, "ऐसा ही हो।"

1.16.11

यथावत्प्रार्थितं लब्ध्वा वरं तुष्टाभवत्तदा ।
कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ ॥ १.१६.११ ॥

जैसा माँगा था वैसा वर पाकर वह तब संतुष्ट हो गई। विनता अपने लक्ष्य में सफल हुई, जब उसने वीर्य में श्रेष्ठ दो पुत्र पा लिए।

1.16.12

कद्रूश्च लब्ध्वा पुत्राणां सहस्रं तुल्यवर्चसाम् ।
धार्यौ प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपाः ॥ १.१६.१२ ॥

कद्रू भी समान तेज वाले एक हज़ार पुत्र पाकर संतुष्ट हुई। "इन गर्भों को यत्नपूर्वक धारण करना" यह कहकर उन महातपस्वी ने (कश्यप ने)।

1.16.13

ते भार्ये वरसंतुष्टे कश्यपो वनमाविशत् ।
कालेन महता कद्रूरण्डानां दशतीर्दश ॥ १.१६.१३ ॥

वर से संतुष्ट उन दोनों पत्नियों के पास से कश्यप वन में चले गए। बहुत समय बाद कद्रू ने दस-दस सौ अंडे दिए।

1.16.14

जनयामास विप्रेन्द्र द्वे चाण्डे विनता तदा ।
तयोरण्डानि निदधुः प्रहृष्टाः परिचारिकाः ॥ १.१६.१४ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, उस समय विनता ने दो अंडे दिए। प्रसन्न परिचारिकाओं ने उन अंडों को रख दिया।

1.16.15

सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पञ्चवर्षशतानि च ।
ततः पञ्चशते काले कद्रूपुत्रा विनिःसृताः ॥ १.१६.१५ ॥

गर्म पात्रों में पाँच सौ वर्ष रखे रहे। फिर पाँच सौ वर्ष बीतने पर कद्रू के पुत्र बाहर निकले।

1.16.16

अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत ।
ततः पुत्रार्थिनी देवी व्रीडिता च तपस्विनी ॥ १.१६.१६ ॥

परंतु विनता के अंडों से कोई जोड़ा दिखाई नहीं दिया। तब पुत्र की इच्छा वाली, लज्जित और तपस्विनी देवी ...

1.16.17

अण्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमपश्यत ।
पूर्वार्धकायसंपन्नमितरेणाप्रकाशता ॥ १.१६.१७ ॥

विनता ने अंडा फोड़ा और वहाँ एक पुत्र देखा, जिसका ऊपरी शरीर पूरा बना था, परंतु दूसरा भाग अपूर्ण रह गया था।

1.16.18

स पुत्रः क्रोधसंरब्धः शशापैनामिति श्रुतिः ।
योऽहमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया ॥ १.१६.१८ ॥

उस पुत्र ने क्रोध से भरकर उसे शाप दिया, ऐसा सुना गया है: 'हे माता, लोभ से वशीभूत होकर तुमने मुझे ऐसा बना दिया है।'

1.16.19

शरीरेणासमग्रेण तस्माद्दासी भविष्यसि ।
पञ्च वर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धसे सह ॥ १.१६.१९ ॥

अधूरे शरीर के साथ तू इसकी दासी होगी, पाँच सौ वर्षों तक, जिसके साथ तू स्पर्धा करती है।

1.16.20

एष च त्वां सुतो मातर्दासीत्वान्मोचयिष्यति ।
यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात् ॥ १.१६.२० ॥

यह तेरा पुत्र, हे माता, तुझे दासता से मुक्त करेगा; यदि तू इसे भी, जैसे मुझे अंडे के फूटने से पहले, ...

1.16.21

न करिष्यस्यनङ्गं वा व्यङ्गं वापि तपस्विनम् ।
प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया ॥ १.१६.२१ ॥

तू उसे अंगहीन या विकलांग नहीं करेगी; धैर्य के साथ तुझे इसके जन्मकाल की प्रतीक्षा करनी चाहिए।

1.16.22

विशिष्टं बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात्परः ।
एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरिक्षगः ॥ १.१६.२२ ॥

विशिष्ट बल की कामना करने वाली तुझे पाँच सौ वर्षों के पश्चात् (मुक्ति मिलेगी)। इस प्रकार शाप देकर फिर वह पुत्र, अंतरिक्ष में विचरने वाला, विनता से ...

1.16.23

अरुणोऽदृश्यत ब्रह्मन्प्रभातसमये तदा ।
उद्यन्नथ सहस्रांशुर्दृष्ट्वा तमरुणं प्रभुः ॥ १.१६.२३ ॥

हे ब्रह्मन्! तब प्रभात के समय अरुण दिखाई दिए। फिर उगते हुए सहस्रांशु (सूर्य) प्रभु ने उस अरुण को देखा।

1.16.24

स्वतेजसा प्रज्वलन्तमात्मनः समतेजसम् ।
सारथ्ये कल्पयामास प्रीयमाणस्तमोनुदः ॥ १.१६.२४ ॥

अपने तेज से जलते हुए, अपने समान तेजस्वी उस (अरुण) को, प्रसन्न होकर अंधकार हरने वाले (सूर्य) ने सारथी के पद पर नियुक्त कर दिया।

1.16.25

सोऽपि तं रथमारुह्य भानोरमिततेजसः ।
सर्वलोकप्रदीपस्य ह्यमरोऽप्यरुणोऽभवत् ॥ १.१६.२५ ॥

वह भी उस रथ पर आरूढ़ होकर, अमित तेज वाले सूर्य का, जो सब लोकों का दीपक है, सारथि बन गया; वह अमर होते हुए भी अरुण हुआ।

1.16.26

गरुडोऽपि यथाकालं जज्ञे पन्नगभोजनः ।
स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत् ॥ १.१६.२६ ॥

गरुड़ भी उचित समय पर उत्पन्न हुआ, जो सर्पों का भक्षक है; जन्म लेते ही उसने विनता को त्यागकर आकाश में प्रवेश किया।

1.16.27

आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्नं विहितमस्य यत् ।
विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधितः पतगेश्वरः ॥ १.१६.२७ ॥

हे भृगुश्रेष्ठ! विधाता द्वारा उसके लिए जो भोजन निर्धारित किया गया था, उसे अपने लिए लेने को उद्यत, भूखे पक्षिराज (गरुड़ ने)…