મહાભારત · અધ્યાય 1.162
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.162.1
अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः ।
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान् ॥ १.१६२.१ ॥
પછી રાત વીતી ગયા પછી, પાંડુના પુત્રોને જોવાની ઇચ્છાથી નગરના બધા લોકો ઝડપથી ત્યાં આવ્યા.
1.162.2
निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः ।
जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.२ ॥
આગ ઓલવતા તે લોકોએ ત્યારે લાક્ષાગૃહ બળી ગયેલું જોયું, અને મંત્રી પુરોચનને પણ બળી ગયેલો જોયો.
1.162.3
नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा ।
पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः ॥ १.१६२.३ ॥
'આ ચોક્કસ પાપકર્મી દુર્યોધને પાંડવોના વિનાશ માટે રચ્યું છે' એમ કહીને તે લોકો વિલાપ કરવા લાગ્યા.
1.162.4
विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः ।
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येतत्प्रतिषिद्धवान् ॥ १.१६२.४ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના જાણમાં જ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રે પાંડુના વારસોને બાળ્યા, એમાં શંકા નથી; તેણે આ અટકાવ્યું પણ નહીં.
1.162.5
नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्मनुवर्तते ।
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः ॥ १.१६२.५ ॥
ચોક્કસ અહીં શાંતનુનો પુત્ર (ભીષ્મ) પણ ધર્મનું પાલન કરતો નથી; અને દ્રોણ, વિદુર, કૃપ તથા અન્ય કૌરવો પણ (ધર્મનું પાલન કરતા નથી).
1.162.6
नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः ।
श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो ॥ १.१६२.६ ॥
અરે, વિધિને કારણે ધર્માત્માઓ પણ તે ધર્મની તરફ ધ્યાન આપતા નથી; અરે, શાસ્ત્રજ્ઞ વિદ્વાનો પણ ધનને વશ થયા છે.
1.162.7
साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान् ।
नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम् ॥ १.१६२.७ ॥
સાધુઓ, અનાથો, ધર્મનિષ્ઠો અને સત્યવ્રતપરાયણ લોકોને મહાન પુરુષો પણ ધ્યાનમાં લેતા નથી; તેમનો આશ્રય દૈવ છે.
1.162.8
ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने ।
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ १.१६२.८ ॥
તે દુરાત્મા ધૃતરાષ્ટ્રને અમે આ સંદેશ મોકલીએ છીએ: તારી પરમ ઇચ્છા પૂરી થઈ; તેં પાંડવોને બાળી નાખ્યા છે.
1.162.9
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् ।
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम् ॥ १.१६२.९ ॥
પછી પાંડવો માટે લાગેલી તે આગ હટાવતા તેમણે પાંચ પુત્રો સહિત બળી ગયેલી નિર્દોષ નિષાદીને જોઈ.
1.162.10
इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी ।
पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः ॥ १.१६२.१० ॥
"અહીં જુઓ! આ કુંતી બળીને પડી છે; તપસ્વિની વૃષ્ણિવંશની આ સ્ત્રી પોતાના પુત્રો સાથે જ સૂતી છે — હાય!" એમ નગરજનો કહેવા લાગ્યા.
1.162.11
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् ।
पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम् ॥ १.१६२.११ ॥
ઘર સાફ કરતા તે જ ખોદનારે સુરંગ ખોદી હતી; તે ધૂળથી ઢંકાયેલી હતી, તે લોકોએ તે જોઈ નહોતી.
1.162.12
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः ।
पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.१२ ॥
પછી નગરજનોએ ધૃતરાષ્ટ્રને સંદેશો મોકલ્યો: "પાંડવો અગ્નિમાં બળી ગયા છે, અને મંત્રી પુરોચન પણ."
1.162.13
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम् ।
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः ॥ १.१६२.१३ ॥
પાંડુપુત્રોના વિનાશના આ અત્યંત અપ્રિય સમાચાર સાંભળીને રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અત્યંત દુઃખી થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો.
1.162.14
अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः ।
अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा ॥ १.१६२.१४ ॥
અંદરથી તેનું મન હર્ષિત હતું છતાં બહારથી તે દુઃખથી ભરેલો હતો; ઉનાળામાં ઊંડું સરોવર અંદરથી ઠંડું અને બહારથી ગરમ હોય તેમ.
1.162.15
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः ।
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः ॥ १.१६२.१५ ॥
આજે મારો ભાઈ, મહાયશસ્વી રાજા પાંડુ મૃત્યુ પામ્યો; અને તે વીરો, ખાસ કરીને માતા સાથે, બળી ગયા.
1.162.16
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् ।
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम् ॥ १.१६२.१६ ॥
માણસો ઝડપથી વારણાવત નગર જાય; તે વીરોનો અને રાજકુમારી કુંતીનો સત્કાર કરે.
1.162.17
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि ।
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च ॥ १.१६२.१७ ॥
ત્યાં જે મૃત્યુ પામ્યા તેમના મિત્રોને પણ બોલાવી, કુળ માટે શુભ અને મહાન વિધિઓ કરાવવા.
1.162.18
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः ॥ १.१६२.१८ ॥
કુળવંશ વધારનારા મારા મહાત્માઓ બળી ગયા.
1.162.19
एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम् ।
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः ॥ १.१६२.१९ ॥
આમ થયા પછી મારાથી પાંડવો અને કુંતીના હિત માટે જે કંઈ શક્ય હોય, તે બધું ધનથી કરવામાં આવે.
1.162.20
समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः ।
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः ॥ १.१६२.२० ॥
પછી ભીષ્મ સાથે બધા કૌરવો ભેગા થયા, અને પુત્રો સહિત ધૃતરાષ્ટ્ર ગંગા તરફ ગયો.
1.162.21
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः ।
उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ १.१६२.२१ ॥
એક જ વસ્ત્ર પહેરી, આનંદ વિના, આભૂષણ અને પાઘડી વગર, મહાત્મા પાંડવો માટે ઉદકક્રિયા કરવાની ઇચ્છાથી (તેઓ ગયા).
1.162.22
एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः ।
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १.१६२.२२ ॥
આમ જઈને, સંબંધીઓથી ઘેરાયેલા અંબિકાના પુત્ર ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડુના પુત્રો માટે ઉદકક્રિયા કરી.
1.162.23
रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे ॥ १.१६२.२३ ॥
શોકમાં ડૂબેલા બધા સાથે મળીને ખૂબ રડ્યા; બીજાઓ "હાય યુધિષ્ઠિર! હે કૌરવ્ય! હાય ભીમ!" એમ બોલ્યા.
1.162.24
हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे ।
कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः ॥ १.१६२.२४ ॥
"હાય ફાલ્ગુન!" એમ કહી બીજાઓ રડ્યા, અને કેટલાક "હાય યમળો!" એમ કહી રડ્યા; કુંતીના દુઃખથી પીડિત લોકોએ શોક કરતાં ઉદકક્રિયા કરી.
1.162.25
अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान् ।
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः ॥ १.१६२.२५ ॥
બીજા નગરજનો પણ એ રીતે પાંડવો માટે શોક કરવા લાગ્યા. પરંતુ વિદુરે થોડો જ શોક કર્યો, કારણ કે તે પરમ તત્ત્વ જાણતો હતો.
1.162.26
विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम् ।
तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः ॥ १.१६२.२६ ॥
વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના મનની બધી વાત જાણતો હતો. તેથી વિધિએ આને કુટિલ અને કપટી આશયવાળો બનાવ્યો હતો.
1.162.27
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः ।
लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः ॥ १.१६२.२७ ॥
હે રાજા, આ રીતે વિચારતો વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ વિદુર, દુઃખી સગાંઓ સાથે લોકોને પોતાનું દુઃખ બતાવતો રહ્યો.
1.162.28
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति ।
सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत् ॥ १.१६२.२८ ॥
તેણે મનમાં વિચાર્યું, 'પાર્થો (પાંડવો) કેટલે દૂર ગયા હશે? પાંડવ પુત્રો સાથે છે.' આ રીતે તે ચિંતામાં લીન થયો.
1.162.29
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान् ।
सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च ॥ १.१६२.२९ ॥
ત્યારે અત્યંત વ્યથિત ભીષ્મે, પાંડુરાજના પુત્રો માતા સહિત મૃત્યુ પામ્યા છે એ સાંભળીને વિલાપ કર્યો અને રડ્યા.
1.162.30
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ ।
हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता ॥ १.१६२.३० ॥
અરે યુધિષ્ઠિર! અરે ભીમ! અરે ધનંજય! અરે બંને યમજો! અરે પૃથા! તું પુત્રો સહિત એક જ રાત્રે સ્વર્ગે ગઈ!
1.162.31
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः ।
न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ ॥ १.१६२.३१ ॥
માતા સાથે તારા બધા કુમારો ત્યાં જ પડ્યા છે. ભીમસેન અને ધનંજય તો ખરેખર આ સહન ન કરી શક્યા હોત.
1.162.32
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम् ।
परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः ॥ १.१६२.३२ ॥
વેગવાન મનવાળા એ બંને મંદર પર્વતને પણ ભેદી શકે. પૃથા અને પાંડવો સાથે મૃત્યુ હું જોતો નથી.
1.162.33
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः ।
धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः ॥ १.१६२.३३ ॥
જો તેઓ ખરેખર મૃત્યુ પામ્યા હોય, તો તે સર્વથા વિપરીત છે. ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર તો બ્રાહ્મણોએ જ નિર્દેશેલા હતા.
1.162.34
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः ।
सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः ॥ १.१६२.३४ ॥
પૃથ્વી પર એ ધનંજય રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે. સત્યવ્રત, ધર્મદત્ત, સત્યવાદી, શુભ લક્ષણવાળો તે હશે.
1.162.35
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः ।
आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः ॥ १.१६२.३५ ॥
બીજાઓને પોતાના જેવા ગણીને વર્તનાર પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિર કાળના વશમાં કેવી રીતે પહોંચ્યો?
1.162.36
मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः ।
पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः ॥ १.१६२.३६ ॥
માતા સાથે કૌરવ કેવી રીતે કાળના વશમાં ગયો? જેમ લાંબા સમય સુધી પાળેલું વૃક્ષ ફળકાળે પડે તેમ.
1.162.37
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः ।
यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः ॥ १.१६२.३७ ॥
પવનના વેગથી તૂટી પડે તેમ રાજા યુધિષ્ઠિર પણ તૂટી પડ્યા હશે; યુવરાજપદે અભિષિક્ત થઈને જેમણે પિતાનું યશ મેળવ્યું હતું.
1.162.38
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३८ ॥
પોતાના અને પિતાના સત્યધર્મની પ્રવૃત્તિથી, અને વનવાસથી, તે માતા દુઃખની ભાગીદાર બની.
1.162.39
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम् ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३९ ॥
કાળ સાથે ડૂબી ગયેલ; નિરર્થક મૃત્યુને ધિક્કાર! વનવાસને કારણે તે માતા દુઃખની ભાગીદાર બની.
1.162.40
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु ।
अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या ॥ १.१६२.४० ॥
પુત્રોની લાલસાથી કુંતી મૃત પતિની પાછળ ગઈ નહીં; કુળમાં અલ્પ કાળ જન્મીને પતિનો પ્રેમ મેળવ્યો.
1.162.41
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४१ ॥
આજે તે પુત્રો સાથે બળી ગઈ હશે; અધૂરી ઇચ્છાઓવાળી તે. ભીમ મૃત્યુ પામ્યો એ સાંભળીને મારું મન માનતું નથી.
1.162.42
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः ।
अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते ॥ १.१६२.४२ ॥
આ વિચારતાં મારું મન અનેક રીતે વ્યથિત છે; શરીર ધ્રૂજી ઊઠે છે, હૃદય ચીરાઈ જાય છે.
1.162.43
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४३ ॥
પહોળા ખભા, સુંદર બાહુ, મેરુશિખર સમાન યુવાન ભીમ મૃત્યુ પામ્યો એવું સાંભળીને પણ મારું મન માનતું નથી.
1.162.44
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ।
प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः ॥ १.१६२.४४ ॥
અત્યંત ત્યાગી અને યોદ્ધો, ઝડપી હાથવાળો, દૃઢ શસ્ત્રધારી, દૃઢ નિશ્ચયી, લક્ષ્યવેધી અને રથ ચલાવવામાં નિપુણ.
1.162.45
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् ।
अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ १.१६२.४५ ॥
દૂર સુધી બાણ મારનાર, અચળ, મહાપરાક્રમી, મહાન અસ્ત્રધારી, નિર્ભય મનવાળો, નરશ્રેષ્ઠ, સર્વ ધનુર્ધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ.
1.162.46
येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः ।
ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम् ॥ १.१६२.४६ ॥
જે વીરે પૂર્વના, સૌવીરોને અને દક્ષિણના લોકોને જીત્યા, અને જે શૂરે ત્રણે લોકમાં પોતાનું પૌરુષ પ્રસિદ્ધ કર્યું.
1.162.47
यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान् ।
पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः ॥ १.१६२.४७ ॥
જેના જન્મથી કુંતી અને વીર્યવાન પાંડુ શોકરહિત બન્યા હતા, ઇન્દ્ર સમાન તે જિષ્ણુ કાળવશ કેવી રીતે ગયો?
1.162.48
कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ ।
मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ ॥ १.१६२.४८ ॥
તે બંને, વૃષભ જેવા ખભાવાળા, સિંહ જેવા પરાક્રમથી ચાલનારા, શત્રુનાશક યમળ ભાઈઓ, મનુષ્યધર્મ (મૃત્યુ) કેવી રીતે પામ્યા?
1.162.49
वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् ।
हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम् ॥ १.१६२.४९ ॥
દીકરાઓ, અત્યંત વ્યાકુળ એવા મને, વૃદ્ધને છોડીને તમે ક્યાં ગયા? અરે વહુ, વાર્ષ્ણેયી! મારા હૃદયમાં શોક મૂકીને.
1.162.50
वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि ।
एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः ॥ १.१६२.५० ॥
વારણાવતની યાત્રામાં માર્ગમાં કયા શકુન હતા? આ રીતે પૃથાના પુત્રો જગતમાં અલ્પાયુ થશે?
1.162.51
संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे ।
ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः ॥ १.१६२.५१ ॥
'કોના શાપથી તમે શાપિત થયા?' હે પૃથા! મારા પુત્રોને મને બતાવ. મારા જ નાથ, મને જ નાથ માનનારા, મારી આંખો, હે પાંડવો!
1.162.52
हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम ।
मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः ॥ १.१६२.५२ ॥
અરે પાંડવો, હે મારા દીકરાઓ! અરે મારા સિંહબાળો! અરે મારા હાથીઓ! અરે મારા ઉન્નતો! અરે મારા આનંદ વધારનારાઓ!
1.162.53
मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः ।
कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः ॥ १.१६२.५३ ॥
તમારા વિના મારા માટે સર્વ લોક અંધકારથી ઢંકાયેલા છે. ઉગતા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી કૌંતેયોને હું ક્યારે જોઈશ?
1.162.54
अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः ।
क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून् ॥ १.१६२.५४ ॥
હે મારા આનંદો, મહાબાહુ એવા તમને ન જોઈને, પુત્રો જેવા મારો આશ્રય ક્યાં? હું ક્યાં જાઉં? મારા બાળકોને ક્યાંથી જોઈશ?
1.162.55
हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ ।
मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत ॥ १.१६२.५५ ॥
અરે યુધિષ્ઠિર, અરે ભીમ, અરે અરે ફાલ્ગુન, અરે જોડિયા ભાઈઓ! જશો નહીં, પાછા ફરો; મારા પરનો ક્રોધ છોડી દો.
1.162.56
श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः ।
देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत ॥ १.१६२.५६ ॥
તેનો તે વિલાપ સાંભળીને અને તલોદક છાંટતા જોઈને, સ્થળ અને સમયને બરાબર સમજીને વિદુરે ઉત્તર આપ્યો.
1.162.57
मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते ।
न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया ॥ १.१६२.५७ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, શોક ન કર; હે મહાધૃતિમાન, શોક છોડી દે. તેમને મૃત્યુ નથી; યોગ્ય સમયે મેં તે કર્યું છે.
1.162.58
एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत ।
क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम् ॥ १.१६२.५८ ॥
હે ભારત, તેમના માટે આ જળ ન છોડ. કૌરવો સાંભળતા હતા ત્યારે વિદુરે ભીષ્મને આ કહ્યું.
1.162.59
क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः ।
मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप ॥ १.१६२.५९ ॥
હે રાજન, આંસુથી રૂંધાયેલા સ્વરે, ધીમે ધીમે વિદુર પાસે જઈને સંગમ પર વિદુરને આ કહ્યું.
1.162.60
कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः ।
कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः ॥ १.१६२.६० ॥
હે તાત, પાંડુના મહાબલી પુત્રો કેવી રીતે જીવે છે? આપણા કારણે પાંડુનો પક્ષ કેમ પાડી દેવાયો નથી?
1.162.61
कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात् ।
जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः ॥ १.१६२.६१ ॥
મને આગળ રાખીને બધા કુરુઓ એ મહાભયમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થયા? ગરુડે માતાનો ઉદ્ધાર કર્યો તેમ તમે ઉગારાયા.
1.162.62
एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् ।
आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे ॥ १.१६२.६२ ॥
આમ કહેવાતાં, હે કૌરવ્ય, કૌરવો સાંભળતા હતા ત્યારે, તે ધર્માત્માએ અદ્ભુતકર્મા ભીષ્મને કહ્યું.
1.162.63
धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः ॥ १.१६२.६३ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર અને રાજા દુર્યોધનનો પાંડુપુત્રોના વિનાશ વિશેનો નિશ્ચય પાકો થયો હતો.
1.162.64
तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् ।
तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः ॥ १.१६२.६४ ॥
ત્યાં મેં પણ તે પાપીનો નિશ્ચય જાણીને, તેને મારવાની ઇચ્છા હોવા છતાં, તેમની જ અનુમતિથી રહ્યો.
1.162.65
ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते ।
पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.१६२.६५ ॥
પછી લાક્ષાગૃહમાં જઈને, આ અગ્નિ લગાડાયો ત્યારે, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રની આજ્ઞાથી, પૃથા અને તેના પુત્રો સહિત.
1.162.66
ततः खनकमाहूय सुरङ्गं वै बिलं तदा ।
सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा ॥ १.१६२.६६ ॥
પછી ખોદનારને બોલાવીને, ત્યારે અત્યંત ગુપ્ત સુરંગ ખોદાવીને, ત્યારે પાંડુપુત્રો કુંતી સાથે (તેમાંથી બચી ગયા).
1.162.67
निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम् ॥ १.१६२.६७ ॥
મેં પહેલાં જ તેમને બહાર કાઢ્યા હતા. શોકમાં મન ન લગાવ. પછી પુત્રો સહિત પૃથાને નાવમાં બેસાડીને હું જ તેમને લઈ ગયો.
1.162.68
दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम् ।
तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः ॥ १.१६२.६८ ॥
પુત્રો સહિત કુંતીને અભય આપીને મેં ઘર બાળાવ્યું. તેથી તને દુઃખ ન થાય; પાંડવો એ પાપથી મુક્ત થયા છે.
1.162.69
निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः ।
अग्निहादान्महाघोरान्मया तस्मादुपायतः ॥ १.१६२.६९ ॥
હે રાજન! માતા સાથે શત્રુઓને તાપનારા પાંડવો તે અત્યંત ભયંકર અગ્નિદાહમાંથી મારા ઉપાયથી બહાર નીકળી ગયા.
1.162.70
मा स्म शोकमिमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः ।
प्रच्छन्ना विचिरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः ॥ १.१६२.७० ॥
આ શોક ન કર; પાંડવો જીવિત જ છે. કાળચક્રનો ફેર પૂરો ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ ગુપ્ત રીતે વિચરશે.
1.162.71
तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः ।
विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रमिवोदितम् ॥ १.१६२.७१ ॥
તે કાળે પૃથ્વી પરના મનુષ્યો યુધિષ્ઠિરને જોશે, કૃષ્ણપક્ષના અંતે ઉદય પામેલા નિર્મળ ચંદ્રની જેમ.
1.162.72
न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः ।
भीमसेनश्च दुर्धर्षौ माद्रीपुत्रौ च तौ यमौ ॥ १.१६२.७२ ॥
જેના ભાઈ ધનંજય છે, અને દુર્ધર્ષ ભીમસેન તથા માદ્રીના તે બે યમળ પુત્રો છે, તેનો નાશ હું જોતો નથી.
1.162.73
ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिम् ॥ १.१६२.७३ ॥
ત્યારે આનંદથી સર્વાંગ રોમાંચિત થયેલા ભીષ્મે વિદુરને કહ્યું. 'સૌભાગ્ય, સૌભાગ્ય!' એમ કહી આનંદિત થઈ તે મહામતિનું સન્માન કરતાં.
1.162.74
युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया ।
वयं विमोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः ॥ १.१६२.७४ ॥
'પ્રિય, તેં જે કર્યું તે યોગ્ય, અનુરૂપ અને શુભ છે. અમે દુઃખથી મુક્ત થયા, પાંડુનો પક્ષ નાશ પામ્યો નહિ.'
1.162.75
एवमुक्त्वा विवेशाथ पुरं जनशताकुलम् ।
कुरुभिः सहितो राजन्नागरैश्च पितामहः ॥ १.१६२.७५ ॥
એમ કહીને, હે રાજન, પિતામહ ભીષ્મ કૌરવો અને નગરજનો સાથે સેંકડો લોકોથી ભરેલા તે નગરમાં પ્રવેશ્યા.
1.162.76
अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसौबलः ।
सात्मजः पार्थनाशस्य स्मरंस्तथ्यं जर्ष च ॥ १.१६२.७६ ॥
ત્યારે અંબિકાનો પુત્ર (ધૃતરાષ્ટ્ર), અમાત્યો સાથે, કર્ણ સાથે, સૌબલ (શકુનિ) સાથે, પોતાના પુત્ર સાથે, પાર્થોના નાશની સત્ય વાત યાદ કરીને આનંદિત થયો.
1.162.77
भीष्मश्च राजन्दुर्धर्षो विदुरश्च महामतिः ।
जहृषाते स्मरन्तौ तौ जातुषाग्नेर्विमोचनम् ॥ १.१६२.७७ ॥
હે રાજન, દુર્ધર્ષ ભીષ્મ અને મહામતિ વિદુર બંને લાક્ષાગૃહની અગ્નિમાંથી થયેલી મુક્તિને યાદ કરીને આનંદિત થયા.
1.162.78
सत्यशीलगुणाचारै रागैर्जानपदोद्भवैः ।
द्रोणादयश्च धर्मैस्तु तेषां तान्मोचितान्विदुः ॥ १.१६२.७८ ॥
સત્યશીલ, ગુણ અને આચાર, જનપદના લોકોના અનુરાગ અને દ્રોણાદિના ધર્મથી તેઓ (પાંડવો) મુક્ત થયા છે એમ તેમણે જાણ્યું.
1.162.79
शौर्यलावण्यमाहात्म्यै रूपैः प्राणबलैरपि ।
स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा ॥ १.१६२.७९ ॥
શૌર્ય, લાવણ્ય, મહાત્મ્ય, રૂપ અને પ્રાણબળને કારણે પણ નગરજનો અને ગ્રામજનો પાર્થોને સ્વસ્થ માનતા હતા.
1.162.80
अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा ।
शङ्कमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा न वा ॥ १.१६२.८० ॥
બીજા સામાન્ય લોકો અને ઘણી સ્ત્રીઓ ત્યારે શંકા સાથે કહેવા લાગ્યા — "તેઓ બળી ગયા કે જીવે છે કે નહીં?"