महाभारत · अध्याय 1.162
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.162.1
अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः ।
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान् ॥ १.१६२.१ ॥
नंतर रात्र सरल असता, पाण्डुपुत्रांना पाहण्याच्या इच्छेने नगरातील सर्व लोक त्वरेने तेथे आले.
1.162.2
निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः ।
जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.२ ॥
आग विझवणाऱ्या त्या लोकांनी तेव्हा लाक्षागृह जळलेले पाहिले, आणि अमात्य पुरोचनही जळालेला पाहिला.
1.162.3
नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा ।
पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः ॥ १.१६२.३ ॥
'हे निश्चितच पापकर्मा दुर्योधनाने पाण्डवांच्या विनाशासाठी रचलेले आहे' असे म्हणत ते लोक आक्रोश करू लागले.
1.162.4
विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः ।
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येतत्प्रतिषिद्धवान् ॥ १.१६२.४ ॥
धृतराष्ट्राला माहीत होते, धृतराष्ट्रपुत्राने पाण्डूच्या वारसांना जाळले यात शंका नाही; त्याने हे थांबवलेही नाही.
1.162.5
नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्मनुवर्तते ।
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः ॥ १.१६२.५ ॥
निश्चितच येथे शंतनूपुत्रही (भीष्म) धर्माचे पालन करत नाहीत; आणि द्रोण, विदुर, कृप व इतर कौरवही (धर्माचे पालन करत नाहीत).
1.162.6
नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः ।
श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो ॥ १.१६२.६ ॥
अरेरे, दैवाच्या कारणाने धर्मात्मेही त्या धर्माकडे लक्ष देत नाहीत; अरेरे, शास्त्रज्ञ विद्वानही धनाच्या अधीन झाले आहेत.
1.162.7
साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान् ।
नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम् ॥ १.१६२.७ ॥
साधू, अनाथ, धर्मनिष्ठ आणि सत्यव्रतपरायण लोकांकडे महान लोकही लक्ष देत नाहीत; त्यांचा आधार दैवच असतो.
1.162.8
ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने ।
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ १.१६२.८ ॥
त्या दुरात्मा धृतराष्ट्राला आम्ही हा निरोप पाठवतो: तुझी परम इच्छा पूर्ण झाली; तू पाण्डवांना जाळून टाकलेस.
1.162.9
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् ।
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम् ॥ १.१६२.९ ॥
मग पाण्डवांसाठी लागलेली ती आग विझवत असताना त्यांना पाच पुत्रांसह जळालेली, निरपराध निषादी दिसली.
1.162.10
इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी ।
पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः ॥ १.१६२.१० ॥
"इकडे पाहा! ही कुंती जळून पडली आहे; तपस्विनी वृष्णिवंशाची ही स्त्री आपल्या पुत्रांसह पडली आहे — हाय!" असे नागरिक म्हणू लागले.
1.162.11
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् ।
पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम् ॥ १.१६२.११ ॥
घर स्वच्छ करत असलेल्या त्याच खोदणाऱ्याने बोगदा खणला होता; तो धुळीने झाकलेला होता, त्या लोकांच्या लक्षात आला नाही.
1.162.12
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः ।
पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.१२ ॥
मग नागरिकांनी धृतराष्ट्राला निरोप पाठवला: "पाण्डव आगीत जळाले आहेत, आणि अमात्य पुरोचनही."
1.162.13
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम् ।
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः ॥ १.१६२.१३ ॥
पांडुपुत्रांच्या विनाशाची ही अत्यंत अप्रिय बातमी ऐकून राजा धृतराष्ट्र अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागला.
1.162.14
अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः ।
अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा ॥ १.१६२.१४ ॥
आतून त्याचे मन हर्षित होते तरी बाहेरून तो दुःखाने व्यापलेला दिसत होता; उन्हाळ्यात खोल सरोवर आतून थंड आणि बाहेरून उष्ण असते तसे.
1.162.15
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः ।
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः ॥ १.१६२.१५ ॥
आज माझा भाऊ, महायशस्वी राजा पांडू मृत्यू पावला; ते वीर, विशेषतः मातेसह, जळून गेले.
1.162.16
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् ।
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम् ॥ १.१६२.१६ ॥
माणसे लवकर वारणावत नगराकडे जावोत; त्या वीरांचा आणि राजकन्या कुंतीचा सत्कार करोत.
1.162.17
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि ।
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च ॥ १.१६२.१७ ॥
तेथे जे मृत झाले त्यांच्या मित्रांनाही बोलावून, कुलासाठी शुभ आणि मोठे विधी करवावेत.
1.162.18
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः ॥ १.१६२.१८ ॥
कुलवंश वाढवणारे माझे महात्मे जळून गेले.
1.162.19
एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम् ।
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः ॥ १.१६२.१९ ॥
असे घडल्यावर माझ्याकडून जे काही पाण्डवांच्या आणि कुंतीच्या हितासाठी शक्य असेल, ते सर्व धनाने केले जावे.
1.162.20
समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः ।
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः ॥ १.१६२.२० ॥
नंतर भीष्मासह सर्व कौरव एकत्र झाले आणि पुत्रांसह धृतराष्ट्र गंगेच्या दिशेने निघाला.
1.162.21
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः ।
उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ १.१६२.२१ ॥
एकच वस्त्र नेसलेले, आनंदहीन, अलंकार व फेट्यांविना, महात्मा पाण्डवांसाठी उदकक्रिया करू इच्छिणारे (गेले).
1.162.22
एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः ।
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १.१६२.२२ ॥
असे जाऊन, नातेवाईकांनी वेढलेल्या अंबिकापुत्र धृतराष्ट्राने पाण्डुपुत्रांसाठी उदकक्रिया केली.
1.162.23
रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे ॥ १.१६२.२३ ॥
शोकात बुडालेले सर्व जण एकत्र मोठ्याने रडले; इतर "हाय युधिष्ठिरा! हे कौरव्या! हाय भीमा!" असे म्हणाले.
1.162.24
हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे ।
कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः ॥ १.१६२.२४ ॥
"हाय फाल्गुना!" असे म्हणून काही, "हाय यमलांनो!" असे म्हणून इतर रडले; कुंतीच्या दुःखाने पीडित लोकांनी शोक करत उदकक्रिया केली.
1.162.25
अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान् ।
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः ॥ १.१६२.२५ ॥
इतर नगरवासीही याप्रमाणे पांडवांसाठी शोक करू लागले. परंतु विदुराने अल्पच शोक केला, कारण तो परम तत्त्व जाणत होता.
1.162.26
विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम् ।
तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः ॥ १.१६२.२६ ॥
विदुराला धृतराष्ट्राच्या मनातील सर्व गोष्टी ठाऊक होत्या. त्याच विधीने हा कुटिल आणि कपटी बुद्धीचा निर्माण झाला होता.
1.162.27
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः ।
लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः ॥ १.१६२.२७ ॥
हे राजा, असा विचार करणारा विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला विदुर, दुःखी नातेवाइकांसह लोकांना आपले दुःख दाखवत राहिला.
1.162.28
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति ।
सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत् ॥ १.१६२.२८ ॥
त्याने मनात विचार केला, 'पार्थ (पांडव) किती दूर गेले असतील? पांडवपुत्र एकत्र आहेत.' असा विचार करत तो चिंतेत मग्न झाला.
1.162.29
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान् ।
सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च ॥ १.१६२.२९ ॥
तेव्हा अत्यंत व्यथित झालेला भीष्म, पांडुराजाचे पुत्र मातेसह मृत झाले हे ऐकून विलाप करू लागला आणि रडला.
1.162.30
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ ।
हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता ॥ १.१६२.३० ॥
अरे युधिष्ठिरा! अरे भीमा! अरे धनंजया! अरे यमळ बंधूंनो! अरे पृथे! तू पुत्रांसह एकाच रात्री स्वर्गाला गेलीस!
1.162.31
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः ।
न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ ॥ १.१६२.३१ ॥
मातेसह तुझे सर्व कुमार तेथेच पडलेले आहेत. भीमसेन आणि धनंजय हे निश्चितच सहन करू शकले नसते.
1.162.32
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम् ।
परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः ॥ १.१६२.३२ ॥
वेगवान मन असलेले ते दोघे मंदर पर्वतालाही फोडू शकतात. पृथा आणि पांडवांसह त्यांचा मृत्यू मला दिसत नाही.
1.162.33
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः ।
धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः ॥ १.१६२.३३ ॥
ते खरोखरच मृत्यू पावले असतील, तर ते सर्वथा विपरीत आहे. धर्मराज युधिष्ठिर तर ब्राह्मणांनीच नेमलेला होता.
1.162.34
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः ।
सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः ॥ १.१६२.३४ ॥
पृथ्वीवर तो धनंजय रथिकांत श्रेष्ठ होईल. सत्यव्रत, धर्मदत्त, सत्यवादी, शुभलक्षणी असा तो असेल.
1.162.35
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः ।
आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः ॥ १.१६२.३५ ॥
इतरांना स्वतःसारखे मानून वागणारा पांडुपुत्र युधिष्ठिर कालाच्या वशात कसा गेला?
1.162.36
मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः ।
पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः ॥ १.१६२.३६ ॥
मातेसह कौरव कालाच्या वशात कसा गेला? जसे दीर्घकाल जपलेले झाड फळांच्या काळी पडते.
1.162.37
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः ।
यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः ॥ १.१६२.३७ ॥
वाऱ्याच्या वेगाने मोडून पडावे तसा राजा युधिष्ठिरही खचला असेल; युवराजपदी अभिषिक्त होऊन ज्याने पित्याचे यश मिळवले तो तो.
1.162.38
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३८ ॥
स्वतःच्या आणि पित्याच्या सत्यधर्मपरायणतेमुळे, आणि वनवासामुळे ती माता दुःखाची भागीदार झाली.
1.162.39
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम् ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३९ ॥
काळासह बुडालेला; निरर्थक मृत्यूला धिक्कार! वनवासामुळे ती माता दुःखाची भागीदार झाली.
1.162.40
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु ।
अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या ॥ १.१६२.४० ॥
पुत्राच्या लालसेने कुंती मृत पतीच्या मागे गेली नाही; कुलात अल्प काळ जन्मूनही पतीचे प्रेम मिळवणारी ती.
1.162.41
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४१ ॥
आज ती पुत्रांसह जळाली असेल; अपूर्ण मनोरथ असलेली ती. भीम मेला, हे ऐकूनही माझे मन विश्वास ठेवत नाही.
1.162.42
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः ।
अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते ॥ १.१६२.४२ ॥
हे विचार करत असताना माझे मन अनेक प्रकारे व्यथित आहे; शरीर हादरून हृदय विदीर्ण होत आहे.
1.162.43
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४३ ॥
रुंद खांदे, सुंदर बाहू, मेरुशिखरासारखा तरुण भीम मेला असे ऐकूनही माझे मन त्यावर विश्वास ठेवत नाही.
1.162.44
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ।
प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः ॥ १.१६२.४४ ॥
अत्यंत त्यागी आणि योद्धा, जलदहस्त, दृढ शस्त्रधारी, निश्चयी, लक्ष्यभेदी आणि रथसंचालनात निपुण.
1.162.45
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् ।
अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ १.१६२.४५ ॥
दूरवर बाण सोडणारा, अविचल, महापराक्रमी, महान अस्त्रधारी, निर्भय मनाचा, नरश्रेष्ठ, सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ.
1.162.46
येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः ।
ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम् ॥ १.१६२.४६ ॥
ज्या वीराने पूर्वेकडील, सौवीर आणि दक्षिणेकडील लोकांना जिंकले, आणि ज्या शूराने तिन्ही लोकांत आपले पौरुष प्रसिद्ध केले.
1.162.47
यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान् ।
पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः ॥ १.१६२.४७ ॥
ज्याच्या जन्मामुळे कुंती आणि वीर्यवान पांडू शोकरहित झाले, इंद्रासमान तो जिष्णू कालवशं कसा गेला?
1.162.48
कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ ।
मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ ॥ १.१६२.४८ ॥
ते दोघे, वृषभासारखे खांदे असलेले, सिंहाच्या पराक्रमाने चालणारे, शत्रुनाशक यमज बंधू, मानवी धर्म (मृत्यू) कसे पावले?
1.162.49
वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् ।
हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम् ॥ १.१६२.४९ ॥
मुलांनो, अत्यंत व्याकुळ अशा मला, वृद्धाला सोडून तुम्ही कुठे गेलात? अरेरे सून, वार्ष्णेयी! माझ्या हृदयात शोक ठेवून.
1.162.50
वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि ।
एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः ॥ १.१६२.५० ॥
वारणावत प्रवासात वाटेत कोणते शकुन होते? अशा प्रकारे पृथेचे पुत्र जगात अल्पायुषी होतील काय?
1.162.51
संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे ।
ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः ॥ १.१६२.५१ ॥
'कोणाच्या शापाने तुम्ही शापित झालात?' हे पृथे! माझ्या मुलांना मला दाखव. माझेच नाथ, मलाच नाथ मानणारे, माझे डोळे, हे पांडवांनो!
1.162.52
हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम ।
मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः ॥ १.१६२.५२ ॥
अरेरे पांडवांनो, हे माझ्या मुलांनो! अरेरे माझ्या सिंहशावकांनो! अरेरे माझ्या गजांनो! अरेरे माझ्या उन्नतांनो! अरेरे माझ्या आनंद वाढवणाऱ्यांनो!
1.162.53
मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः ।
कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः ॥ १.१६२.५३ ॥
तुमच्याशिवाय माझ्यासाठी सर्व लोक अंधाराने झाकलेले आहेत. उगवत्या सूर्यासारख्या तेजस्वी कौंतेयांना मी कधी पाहीन?
1.162.54
अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः ।
क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून् ॥ १.१६२.५४ ॥
हे माझ्या आनंदांनो, महाबाहू अशा तुम्हाला न पाहता, पुत्रांप्रमाणे असलेल्या मला आता आश्रय कुठे? मी कुठे जाऊ? माझ्या मुलांना कुठून पाहीन?
1.162.55
हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ ।
मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत ॥ १.१६२.५५ ॥
अरेरे युधिष्ठिरा, अरेरे भीमा, अरेरे अरेरे फाल्गुना, अरेरे दोन्ही यमळांनो! जाऊ नका, परत या; माझ्यावरील कोप सोडा.
1.162.56
श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः ।
देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत ॥ १.१६२.५६ ॥
त्याचा तो विलाप ऐकून आणि तिलोदक शिंपडताना पाहून, देश आणि काळ नीट ओळखून विदुराने उत्तर दिले.
1.162.57
मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते ।
न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया ॥ १.१६२.५७ ॥
हे नरव्याघ्रा, शोक करू नकोस; हे महाधृतिमाना, शोक सोड. त्यांना मृत्यू नाही; योग्य वेळी मी ते केले आहे.
1.162.58
एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत ।
क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम् ॥ १.१६२.५८ ॥
हे भारता, त्यांच्यासाठी हे उदक सोडू नकोस. कौरव ऐकत असताना विदुराने भीष्माला हे म्हटले.
1.162.59
क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः ।
मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप ॥ १.१६२.५९ ॥
हे नृपा, अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या स्वरात, हळूहळू विदुराजवळ जाऊन संगमावर विदुराला हे म्हणाला.
1.162.60
कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः ।
कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः ॥ १.१६२.६० ॥
हे तात, पांडूचे महाबली पुत्र कसे जिवंत आहेत? आमच्यामुळे पांडूचा पक्ष का पाडला गेला नाही?
1.162.61
कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात् ।
जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः ॥ १.१६२.६१ ॥
माझ्या नेतृत्वाखालील सर्व कौरव त्या महाभयातून कसे मुक्त झाले? गरुडाने मातेला उद्धरावे तसे तुम्ही उद्धृत झालात.
1.162.62
एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् ।
आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे ॥ १.१६२.६२ ॥
असे विचारले असता, हे कौरव्या, कौरव ऐकत असताना, त्या धर्मात्म्याने अद्भुत कर्म करणाऱ्या भीष्मांना सांगितले.
1.162.63
धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः ॥ १.१६२.६३ ॥
धृतराष्ट्र आणि राजा दुर्योधन यांचा पांडुपुत्रांच्या नाशाबाबतचा निर्णय पक्का झाला होता.
1.162.64
तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् ।
तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः ॥ १.१६२.६४ ॥
तेथे मीही त्या पाप्याचा निश्चय जाणून, त्याला मारण्याची इच्छा असूनही, त्यांच्याच संमतीने राहिलो.
1.162.65
ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते ।
पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.१६२.६५ ॥
नंतर लाक्षागृहात जाऊन, या आगीला पेटवले असता, धृतराष्ट्रपुत्राच्या आज्ञेने, पृथा आणि तिच्या पुत्रांसह.
1.162.66
ततः खनकमाहूय सुरङ्गं वै बिलं तदा ।
सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा ॥ १.१६२.६६ ॥
नंतर खोदणाऱ्याला बोलावून, तेव्हा अत्यंत गुप्त भुयार खणवून, तेव्हा पांडुपुत्र कुंतीसह (त्यातून निसटले).
1.162.67
निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम् ॥ १.१६२.६७ ॥
मी आधीच त्यांना बाहेर काढले होते. शोकात मन लावू नकोस. मग पुत्रांसह पृथेला नावेत बसवून मीच त्यांना नेले.
1.162.68
दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम् ।
तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः ॥ १.१६२.६८ ॥
पुत्रांसह असलेल्या कुंतीला अभय देऊन मी घर जाळविले. म्हणून तुला दुःख होऊ नये; पांडव त्या पापातून मुक्त झाले आहेत.
1.162.69
निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः ।
अग्निहादान्महाघोरान्मया तस्मादुपायतः ॥ १.१६२.६९ ॥
हे राजा! मातेसह शत्रूंना तापविणारे पांडव त्या अत्यंत भयानक अग्निदाहातून माझ्या उपायाने बाहेर पडले.
1.162.70
मा स्म शोकमिमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः ।
प्रच्छन्ना विचिरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः ॥ १.१६२.७० ॥
या शोकात पडू नकोस; पांडव जिवंतच आहेत. काळचक्राचा फेरा पूर्ण होईपर्यंत ते गुप्तपणे संचार करतील.
1.162.71
तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः ।
विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रमिवोदितम् ॥ १.१६२.७१ ॥
त्या काळी पृथ्वीवरील मानव युधिष्ठिराला पाहतील, कृष्णपक्षाच्या अखेरीस उगवलेल्या निर्मळ चंद्रासारखा.
1.162.72
न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः ।
भीमसेनश्च दुर्धर्षौ माद्रीपुत्रौ च तौ यमौ ॥ १.१६२.७२ ॥
ज्याचा भाऊ धनंजय आहे, आणि दुर्धर्ष भीमसेन व माद्रीचे ते दोन यमज पुत्र आहेत, त्याचा नाश मला दिसत नाही.
1.162.73
ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिम् ॥ १.१६२.७३ ॥
तेव्हा आनंदाने सर्वांग रोमांचित झालेले भीष्म विदुराला म्हणाले. 'सुदैव, सुदैव!' असे म्हणत आनंदित होऊन त्या महामतीचा सन्मान करीत.
1.162.74
युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया ।
वयं विमोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः ॥ १.१६२.७४ ॥
'प्रिया, तू जे केलेस ते योग्य, अनुरूप आणि शुभ आहे. आम्ही दुःखातून मुक्त झालो, पांडूचा पक्ष नष्ट झाला नाही.'
1.162.75
एवमुक्त्वा विवेशाथ पुरं जनशताकुलम् ।
कुरुभिः सहितो राजन्नागरैश्च पितामहः ॥ १.१६२.७५ ॥
असे बोलून, हे राजा, पितामह भीष्म कौरवांसह आणि नागरिकांसह शेकडो लोकांनी भरलेल्या त्या नगरात प्रवेशले.
1.162.76
अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसौबलः ।
सात्मजः पार्थनाशस्य स्मरंस्तथ्यं जर्ष च ॥ १.१६२.७६ ॥
तेव्हा अंबिकेचा पुत्र (धृतराष्ट्र), अमात्यांसह, कर्णासह, सौबल (शकुनी)सह, आपल्या पुत्रासह, पार्थांच्या नाशाचे सत्य आठवून आनंदित झाला.
1.162.77
भीष्मश्च राजन्दुर्धर्षो विदुरश्च महामतिः ।
जहृषाते स्मरन्तौ तौ जातुषाग्नेर्विमोचनम् ॥ १.१६२.७७ ॥
हे राजा, दुर्धर्ष भीष्म आणि महामती विदुर दोघेही लाक्षागृहातील अग्नीतून झालेल्या सुटकेची आठवण करून आनंदित झाले.
1.162.78
सत्यशीलगुणाचारै रागैर्जानपदोद्भवैः ।
द्रोणादयश्च धर्मैस्तु तेषां तान्मोचितान्विदुः ॥ १.१६२.७८ ॥
सत्यशील, गुण व आचार, जनपदातील लोकांचा अनुराग आणि द्रोण आदींचा धर्म यांमुळे ते (पांडव) मुक्त झाले असल्याचे त्यांनी जाणले.
1.162.79
शौर्यलावण्यमाहात्म्यै रूपैः प्राणबलैरपि ।
स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा ॥ १.१६२.७९ ॥
शौर्य, लावण्य, महात्म्य, रूप आणि प्राणबल यांमुळेही नगरवासी व जनपदवासी पार्थांना सुस्थित मानू लागले.
1.162.80
अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा ।
शङ्कमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा न वा ॥ १.१६२.८० ॥
इतर सामान्य लोक आणि पुष्कळ स्त्रिया तेव्हा शंका घेत म्हणू लागल्या — "ते जळाले की जिवंत आहेत किंवा नाहीत?"