ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 1.162
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.162.1
अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनः ।
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान् ॥ १.१६२.१ ॥
ਫਿਰ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਏ।
1.162.2
निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः ।
जातुषं तद्गृहं दग्धममात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.२ ॥
ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਲਾਖ ਦਾ ਘਰ ਸੜਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪੁਰੋਚਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੜਿਆ ਵੇਖਿਆ।
1.162.3
नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा ।
पाण्डवानां विनाशायेत्येवं ते चुक्रुशुर्जनाः ॥ १.१६२.३ ॥
'ਇਹ ਯਕੀਨਨ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਰਚਿਆ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
1.162.4
विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः ।
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येतत्प्रतिषिद्धवान् ॥ १.१६२.४ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ।
1.162.5
नूनं शान्तनवोऽपीह न धर्मनुवर्तते ।
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः ॥ १.१६२.५ ॥
ਯਕੀਨਨ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਭੀਸ਼ਮ) ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਦਰੋਣ, ਵਿਦੁਰ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵ ਵੀ (ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ)।
1.162.6
नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः ।
श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो ॥ १.१६२.६ ॥
ਹਾਏ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਹਾਏ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਧਨ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
1.162.7
साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान् ।
नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम् ॥ १.१६२.७ ॥
ਸਾਧੂਆਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾਂ ਅਤੇ ਸਤਿਅਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੈਵ ਹੀ ਹੈ।
1.162.8
ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने ।
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि ॥ १.१६२.८ ॥
ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੇ ਹਾਂ: ਤੇਰੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ; ਤੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
1.162.9
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम् ।
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम् ॥ १.१६२.९ ॥
ਫਿਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ (ਲੱਗੀ) ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
1.162.10
इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी ।
पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः ॥ १.१६२.१० ॥
"ਇੱਥੇ ਵੇਖੋ! ਇਹ ਕੁੰਤੀ ਸੜ ਕੇ ਪਈ ਹੈ; ਤਪਸਵਣੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੱਤੀ ਹੈ — ਹਾਏ!" ਨਗਰਵਾਸੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
1.162.11
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम् ।
पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम् ॥ १.१६२.११ ॥
ਘਰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸੇ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੁਰੰਗ ਪੁੱਟੀ ਸੀ; ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
1.162.12
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः ।
पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम् ॥ १.१६२.१२ ॥
ਫਿਰ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ: "ਪਾਂਡਵ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪੁਰੋਚਨ ਵੀ।"
1.162.13
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम् ।
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः ॥ १.१६२.१३ ॥
ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
1.162.14
अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः ।
अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा ॥ १.१६२.१४ ॥
ਅੰਦਰੋਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
1.162.15
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः ।
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः ॥ १.१६२.१५ ॥
ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਮਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀਰ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ, ਸੜ ਗਏ।
1.162.16
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम् ।
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम् ॥ १.१६२.१६ ॥
ਆਦਮੀ ਛੇਤੀ ਵਾਰਣਾਵਤ ਨਗਰ ਜਾਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕੁੰਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ।
1.162.17
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि ।
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च ॥ १.१६२.१७ ॥
ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਰੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਕੁਲ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣ।
1.162.18
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः ॥ १.१६२.१८ ॥
ਕੁਲ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੜ ਗਏ।
1.162.19
एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम् ।
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः ॥ १.१६२.१९ ॥
ਏਦਾਂ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
1.162.20
समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः ।
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः ॥ १.१६२.२० ॥
ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਿਆ।
1.162.21
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः ।
उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ १.१६२.२१ ॥
ਇੱਕੋ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ, ਬੇਆਨੰਦ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਪਗੜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਉਦਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ (ਉਹ ਗਏ)।
1.162.22
एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः ।
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १.१६२.२२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾ ਕੇ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਉਦਕ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
1.162.23
रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः ।
हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे ॥ १.१६२.२३ ॥
ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਬਹੁਤ ਰੋਏ; ਹੋਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹਾਏ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ! ਹਾਏ ਭੀਮ!"।
1.162.24
हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे ।
कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः ॥ १.१६२.२४ ॥
"ਹਾਏ ਫਾਲਗੁਨ!" ਕਹਿ ਕੇ ਹੋਰ ਰੋਏ, ਅਤੇ ਕੁਝ "ਹਾਏ ਜੁੜਵਾਂ!" ਕਹਿ ਕੇ; ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਉਦਕ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
1.162.25
अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान् ।
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः ॥ १.१६२.२५ ॥
ਹੋਰ ਨਗਰਵਾਸੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੋਗ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
1.162.26
विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम् ।
तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः ॥ १.१६२.२६ ॥
ਵਿਦੁਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕੁਟਿਲ ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਮਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1.162.27
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः ।
लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः ॥ १.१६२.२७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦੁਰ, ਦੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
1.162.28
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति ।
सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत् ॥ १.१६२.२८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, 'ਪਾਰਥ (ਪਾਂਡਵ) ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ? ਪਾਂਡਵ ਪੁੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹਨ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
1.162.29
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान् ।
सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च ॥ १.१६२.२९ ॥
ਤਦ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ, ਪਾਂਡੂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੋਇਆ।
1.162.30
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ ।
हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता ॥ १.१६२.३० ॥
ਹਾਇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹਾਇ ਭੀਮ! ਹਾਇ ਧਨੰਜਯ! ਹਾਇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਓ! ਹਾਇ ਪ੍ਰਿਥਾ! ਤੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕੋ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਚਲੀ ਗਈ!
1.162.31
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः ।
न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ ॥ १.१६२.३१ ॥
ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੁਮਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਏ ਹਨ। ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।
1.162.32
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम् ।
परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः ॥ १.१६२.३२ ॥
ਵੇਗਵਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
1.162.33
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः ।
धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः ॥ १.१६२.३३ ॥
ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲਟ ਹੈ। ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਨ।
1.162.34
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः ।
सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः ॥ १.१६२.३४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਧਨੰਜਯ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਤਿਵ੍ਰਤ, ਧਰਮਦੱਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ।
1.162.35
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः ।
आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः ॥ १.१६२.३५ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ?
1.162.36
मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः ।
पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः ॥ १.१६२.३६ ॥
ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਕੌਰਵ ਕਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਪਾਲਿਆ ਰੁੱਖ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗੇ।
1.162.37
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः ।
यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः ॥ १.१६२.३७ ॥
ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣਗੇ; ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਯਸ਼ ਕਮਾਇਆ ਸੀ।
1.162.38
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३८ ॥
ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਬਨਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੀ।
1.162.39
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम् ।
यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी ॥ १.१६२.३९ ॥
ਕਾਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ; ਵਿਅਰਥ ਮੌਤ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ! ਬਨਵਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੀ।
1.162.40
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु ।
अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या ॥ १.१६२.४० ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਕੁੰਤੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਗਈ; ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ।
1.162.41
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४१ ॥
ਅੱਜ ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ। ਭੀਮ ਮਰ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
1.162.42
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः ।
अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते ॥ १.१६२.४२ ॥
ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਦਾ ਫਟਦਾ ਹੈ।
1.162.43
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा ।
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे ॥ १.१६२.४३ ॥
ਚੌੜੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਜਵਾਨ ਭੀਮ ਮਰ ਗਿਆ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
1.162.44
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः ।
प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः ॥ १.१६२.४४ ॥
ਅਤਿ ਦਾਨੀ ਤੇ ਯੋਧਾ, ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੱਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਾ ਖੁੰਝਣ ਵਾਲਾ, ਰੱਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ।
1.162.45
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान् ।
अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ १.१६२.४५ ॥
ਦੂਰ ਤੱਕ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਚੱਲ, ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੈ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਰੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
1.162.46
येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः ।
ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम् ॥ १.१६२.४६ ॥
ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੇ ਪੂਰਬੀ, ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੌਰਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
1.162.47
यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान् ।
पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः ॥ १.१६२.४७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਵੀਰਜਵਾਨ ਪਾਂਡੂ ਸੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਉਹ ਜਿਸ਼ਨੂ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾ ਗਿਆ?
1.162.48
कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ ।
मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ ॥ १.१६२.४८ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਬਲਦ ਵਰਗੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਧਰਮ (ਮੌਤ) ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ?
1.162.49
वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम् ।
हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम् ॥ १.१६२.४९ ॥
ਪੁੱਤਰੋ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਇਸ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਹਾਏ ਨੂੰਹੇ, ਵਾਰਸ਼ਣੇਯੀ! ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਰੱਖ ਕੇ।
1.162.50
वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि ।
एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः ॥ १.१६२.५० ॥
ਵਾਰਣਾਵਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਗਨ ਸਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ?
1.162.51
संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे ।
ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः ॥ १.१६२.५१ ॥
'ਕਿਸ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਰਾਪੇ ਗਏ?' ਹੇ ਪ੍ਰਿਥਾ! ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾ। ਮੇਰੇ ਹੀ ਨਾਥ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਨਾਥ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਹੇ ਪਾਂਡਵੋ!
1.162.52
हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम ।
मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः ॥ १.१६२.५२ ॥
ਹਾਏ ਪਾਂਡਵੋ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਬੱਚਿਓ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਹਾਥੀਓ! ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਉੱਚਿਓ! ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਓ!
1.162.53
मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः ।
कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः ॥ १.१६२.५३ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਕੌਂਤੇਯਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?
1.162.54
अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः ।
क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून् ॥ १.१६२.५४ ॥
ਹੇ ਮੇਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਵੇਖਾਂਗਾ?
1.162.55
हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ ।
मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत ॥ १.१६२.५५ ॥
ਹਾਏ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਹਾਏ ਭੀਮ, ਹਾਏ ਹਾਏ ਫਾਲਗੁਣ, ਹਾਏ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਓ! ਨਾ ਜਾਓ, ਵਾਪਸ ਮੁੜੋ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।
1.162.56
श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः ।
देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत ॥ १.१६२.५६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਵਿਰਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
1.162.57
मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते ।
न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया ॥ १.१६२.५७ ॥
ਹੇ ਨਰਵਿਆਘਰ, ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ; ਹੇ ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀਮਾਨ, ਸੋਗ ਛੱਡ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨਹੀਂ; ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।
1.162.58
एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत ।
क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम् ॥ १.१६२.५८ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾ ਛੱਡ। ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
1.162.59
क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः ।
मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप ॥ १.१६२.५९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
1.162.60
कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः ।
कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः ॥ १.१६२.६० ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ? ਸਾਡੇ ਕਾਰਨ ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਪੱਖ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ?
1.162.61
कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात् ।
जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः ॥ १.१६२.६१ ॥
ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕੁਰੂ ਉਸ ਮਹਾਂ-ਭੈ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ? ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਉਬਾਰਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਬਚਾਏ ਗਏ।
1.162.62
एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम् ।
आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे ॥ १.१६२.६२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
1.162.63
धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः ॥ १.१६२.६३ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
1.162.64
तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम् ।
तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः ॥ १.१६२.६४ ॥
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ।
1.162.65
ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते ।
पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.१६२.६५ ॥
ਫਿਰ ਲਾਖ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿਥਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ।
1.162.66
ततः खनकमाहूय सुरङ्गं वै बिलं तदा ।
सुगूढं कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा ॥ १.१६२.६६ ॥
ਫਿਰ ਖੋਦਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਸੁਰੰਗ ਪੁਟਵਾ ਕੇ, ਉਦੋਂ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਤੀ ਨਾਲ (ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ)।
1.162.67
निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
ततस्तु नावमारोप्य सहपुत्रां पृथामहम् ॥ १.१६२.६७ ॥
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਗਾਓ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੂੰ ਬੇੜੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਮੈਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।
1.162.68
दत्त्वाऽभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहमदाहयम् ।
तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः ॥ १.१६२.६८ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਸਾੜਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਪਾਂਡਵ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
1.162.69
निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परन्तपाः ।
अग्निहादान्महाघोरान्मया तस्मादुपायतः ॥ १.१६२.६९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਂਡਵ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾੜ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਉਪਾਇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ।
1.162.70
मा स्म शोकमिमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः ।
प्रच्छन्ना विचिरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः ॥ १.१६२.७० ॥
ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਪਾਂਡਵ ਜੀਵਿਤ ਹੀ ਹਨ। ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਫੇਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲੁਕ ਕੇ ਵਿਚਰਨਗੇ।
1.162.71
तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः ।
विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रमिवोदितम् ॥ १.१६२.७१ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਹੋਏ ਨਿਰਮਲ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ।
1.162.72
न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनञ्जयः ।
भीमसेनश्च दुर्धर्षौ माद्रीपुत्रौ च तौ यमौ ॥ १.१६२.७२ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਭਰਾ ਧਨੰਜਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਭੀਮਸੇਨ ਤੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
1.162.73
ततः संहृष्टसर्वाङ्गो भीष्मो विदुरमब्रवीत् ।
दिष्ट्यादिष्ट्येति संहृष्टः पूजयानो महामतिम् ॥ १.१६२.७३ ॥
ਫਿਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋਏ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। 'ਭਾਗ, ਭਾਗ!' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਿਆਂ।
1.162.74
युक्तं चैवानुरूपं च कृतं तात शुभं त्वया ।
वयं विमोक्षिता दुःखात्पाण्डुपक्षो न नाशितः ॥ १.१६२.७४ ॥
'ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਯੋਗ, ਢੁਕਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਪੱਖ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।'
1.162.75
एवमुक्त्वा विवेशाथ पुरं जनशताकुलम् ।
कुरुभिः सहितो राजन्नागरैश्च पितामहः ॥ १.१६२.७५ ॥
ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
1.162.76
अथाम्बिकेयः सामात्यः सकर्णः सहसौबलः ।
सात्मजः पार्थनाशस्य स्मरंस्तथ्यं जर्ष च ॥ १.१६२.७६ ॥
ਫਿਰ ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ), ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਰਨ ਸਮੇਤ, ਸੌਬਲ (ਸ਼ਕੁਨੀ) ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ, ਪਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
1.162.77
भीष्मश्च राजन्दुर्धर्षो विदुरश्च महामतिः ।
जहृषाते स्मरन्तौ तौ जातुषाग्नेर्विमोचनम् ॥ १.१६२.७७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੁਰਧਰਸ਼ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਵਿਦੁਰ ਦੋਵੇਂ ਲਾਖ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
1.162.78
सत्यशीलगुणाचारै रागैर्जानपदोद्भवैः ।
द्रोणादयश्च धर्मैस्तु तेषां तान्मोचितान्विदुः ॥ १.१६२.७८ ॥
ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਅ, ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਆਚਾਰ, ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਦੇ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ, ਉਹਨਾਂ (ਪਾਂਡਵਾਂ) ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਜਾਣਿਆ।
1.162.79
शौर्यलावण्यमाहात्म्यै रूपैः प्राणबलैरपि ।
स्वस्थान्पार्थानमन्यन्त पौरजानपदास्तथा ॥ १.१६२.७९ ॥
ਸ਼ੌਰਯ, ਲਾਵਣਯ, ਮਹਿਮਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਬਲ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਗਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕ ਪਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
1.162.80
अन्ये जनाः प्राकृताश्च स्त्रियश्च बहुलास्तदा ।
शङ्कमाना वदन्ति स्म दग्धा जीवन्ति वा न वा ॥ १.१६२.८० ॥
ਹੋਰ ਆਮ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ — "ਉਹ ਸੜ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜੀਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?"