महाभारत · अध्याय 1.167
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.167.1
सा तानेवापतत्तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः ।
अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान्प्रति ॥ १.१६७.१ ॥
ती त्या राक्षसाची बहीण त्वरेने त्यांच्याकडेच धावत आली; राक्षसी हिडिंबा पांडवांना उद्देशून बोलत होती.
1.167.2
अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् ।
अभिपूज्य ततः सर्वान्भीमसेनमभाषत ॥ १.१६७.२ ॥
नंतर कुंतीला, धर्मराजाला आणि पांडुपुत्राला वंदन करून, मग सर्वांचा सन्मान करून तिने भीमसेनाशी संवाद साधला.
1.167.3
अहं ते दर्शादेव मन्मथस्य वशं गता ।
क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानिरुन्धती ॥ १.१६७.३ ॥
तुला पाहताक्षणीच मी मन्मथाच्या वशात गेले; भावाचे क्रूर शब्द सोडून, न थांबवता येणारी मी आता तुझीच झाले आहे.
1.167.4
राक्षसे रौद्रसङ्काशे तवापश्यं विचेष्टितम् ।
अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम् ॥ १.१६७.४ ॥
भयंकर राक्षसासारखे तुझे पराक्रम मी पाहिले; मला तुझी सेवा करायची आहे, तुझ्या शरीराची शुश्रूषा करायची आहे.
1.167.5
स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् ।
हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम् ॥ १.१६७.५ ॥
राक्षस वैर लक्षात ठेवतात; मोहिनी मायेचा आश्रय घेतात. हिडिंबे, तुझ्या भावाने चाललेल्या या वाटेने तू जा.
1.167.6
क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः ।
शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव ॥ १.१६७.६ ॥
पुरुषव्याघ्रा भीमा, रागावलास तरी स्त्रीचा वध करू नकोस. पांडवा, शरीररक्षणापेक्षा धर्माचे रक्षण कर.
1.167.7
वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम् ।
रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥ १.१६७.७ ॥
वधाच्या हेतूने येणाऱ्या त्या महाबलाला तू ठार मारलेस. त्या राक्षसाची बहीण क्रुद्ध होऊन आमचे काय करील?
1.167.8
हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.१६७.८ ॥
मग हिडिंबा कुंतीला वंदन करून, हात जोडून कौंतेय युधिष्ठिराला हे वचन म्हणाली.
1.167.9
आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम् ।
तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे ॥ १.१६७.९ ॥
आर्ये, स्त्रियांना मदनामुळे होणारे दुःख किती असते हे तुला माहीत आहे. हे शुभे, भीमसेनासाठी तेच दुःख आता माझ्यावर आले आहे.
1.167.10
सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया ।
सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः ॥ १.१६७.१० ॥
काळाची वाट पाहत मी ते परम दुःख सोसले. तोच काळ आता आला आहे; तो माझ्या सुखाचा उदय ठरेल.
1.167.11
मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा ।
वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे ॥ १.१६७.११ ॥
हे शुभे, मी मित्र, स्वधर्म आणि स्वजन यांचा त्याग करून या पुरुषव्याघ्राला वरले आहे; हा तुझा पुत्र आणि माझा पती आहे.
1.167.12
वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी ।
प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १.१६७.१२ ॥
या वीराने आणि तुझ्याकडूनही यशस्विनी अशी मी नाकारली गेले तर जगणार नाही; हे सत्य मी तुला सांगते.
1.167.13
यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि ।
मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा ॥ १.१६७.१३ ॥
हे सुंदर वर्णाच्या स्त्रिये, माझ्यावर कृपा करणे तुला योग्य आहे; मला मूर्ख मानून, किंवा भक्त अथवा अनुगत मानून ती कृपा तू माझ्यावर कर.
1.167.14
भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह ।
समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम्।
पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे ॥ १.१६७.१४ ॥
हे महाभागे, या पतीबरोबर तुझ्या पुत्रालाही जोड. देवरूप असलेल्याला यथेच्छ घेऊन जाईन; हे शुभे, पुन्हा त्याला परत आणीन; माझ्यावर विश्वास ठेव.
1.167.15
अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात् ।
ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया ॥ १.१६७.१५ ॥
मी योग्य वेळी, भावाआधीच, त्यांना मिळवीन. मग तो रात्री भीमसेनाला मारण्याच्या इच्छेने त्यांच्यावर झेपावला.
1.167.16
यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति ।
तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता ॥ १.१६७.१६ ॥
तो जसा पराक्रमाने पुढे जाऊन शत्रूला सामोरा जातो, तसेच पांडवाजवळ पोहोचून काममोहित झालेली ती (अधिकाधिक जवळ गेली).
1.167.17
न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी ।
ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी ॥ १.१६७.१७ ॥
हे आर्ये, मी यातुधानी नाही, रात्री फिरणारीही नाही. हे राणी, मी राक्षसाची बहीण ईशा आहे; सालकटंकटी.
1.167.18
पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी ।
सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम् ॥ १.१६७.१८ ॥
तुझ्या पुत्राशी जोडलेली, देववर्णाची तरुणी मी, वृकोदराला पुढे ठेवून तुम्हा सर्वांची सेवा करीन.
1.167.19
अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम् ।
वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः ॥ १.१६७.१९ ॥
निष्काळजींमध्ये मी सावध राहून, वारंवार सेवा करत, दासीप्रमाणे, हे नरश्रेष्ठांनो, तुम्हाला संकटातून तारीन.
1.167.20
पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव ।
यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् ॥ १.१६७.२० ॥
पुण्यवंतांच्या विमानाप्रमाणे मी तुम्हाला माझ्या पाठीवर वाहीन. तुम्ही कृपा करा, भीमसेनाने मला स्वीकारावे.
1.167.21
एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति ।
भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः ॥ १.१६७.२१ ॥
असे बोलताना, कामक्रियेबाबत असे नाकारली गेलेली ती म्हणाली: 'निःसंशय मी पृथ्वीवरील दुष्कर्मींच्या लोकांत जाईन.'
1.167.22
अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा ।
आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित् ॥ १.१६७.२२ ॥
मी मनात ध्यान करून सर्व काही नेहमी जाणीन. संकटातून तरून जाण्यात, कोणाकडूनही माझे प्राण जाऊ न देता मी प्राण टिकवीन.
1.167.23
सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता ।
आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः ॥ १.१६७.२३ ॥
धर्म पाहून सर्व गोष्टी सामावून घेऊन जो कर्तव्य करतो, आणि संकटांत जो धर्म धारण करतो, तोच धर्मज्ञांत श्रेष्ठ.
1.167.24
व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते ।
पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम् ॥ १.१६७.२४ ॥
धर्मिष्ठांसाठी संकटच धर्माचे दुःख असे म्हटले जाते. पुण्याने प्राण टिकतात; प्राणधारणच पुण्य आहे.
1.167.25
येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते ।
महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि ॥ १.१६७.२५ ॥
कोणत्याही प्रकारे धर्माचरण केले तरी त्यात निंदा नाही. येथे महात्म्या, कामाने पीडित स्त्रीचे आणि माझेही रक्षण कर.
1.167.26
धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः ।
तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः ॥ १.१६७.२६ ॥
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांमध्ये साधू दया करतात. तोच धर्म होय, असे धर्मप्रिय मुनी म्हणतात.
1.167.27
दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम् ।
तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम् ॥ १.१६७.२७ ॥
दिव्य ज्ञानाने मी भूत आणि भविष्य जाणतो. म्हणून तुम्हाला श्रेयस्कर असे सांगतो — जवळचे उत्तम सरोवर.
1.167.28
अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ ।
श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम् ॥ १.१६७.२८ ॥
आज सरोवरावर पोहोचून स्नान करा आणि वृक्षाखाली विश्रांती घ्या. उद्या पहाटे जगत्पती, महान सत्त्व, प्रकट होईल.
1.167.29
व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ ।
धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते ॥ १.१६७.२९ ॥
कमलनयन व्यासांना पाहून तुम्ही शोक सोडाल. धृतराष्ट्राच्या पुत्रांमुळे झालेला वनवास आणि वारणावतातील दाह (आठवेल).
1.167.30
त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।
आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति ॥ १.१६७.३० ॥
विदुराकडून तुम्हाला संरक्षण मिळेल, हे ज्ञानचक्षूने मला ठाऊक आहे. शालिहोत्राच्या आश्रमात तो तुमच्या निवासाची व्यवस्था करील.
1.167.31
वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः ।
पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः ॥ १.१६७.३१ ॥
पाऊस, वारा आणि ऊन सहन करणारा हा पवित्र वृक्ष आहे. पाणी प्यायल्याबरोबर भूक आणि तहान नाहीशी होते.
1.167.32
तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः ।
कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह ॥ १.१६७.३२ ॥
शालिहोत्राने तपःसामर्थ्याने एक सरोवर आणि एक वृक्ष निर्माण केला. कादंब, सारस, हंस, कुररी पक्षी कुररांसह आहेत.
1.167.33
रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम् ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत् ॥ १.१६७.३३ ॥
ते गंधर्वस्वरांमिश्रित मधुर गीत गात आहेत. तिचे ते बोलणे ऐकून कुंती म्हणाली.
1.167.34
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वधर्मविशारदम् ।
त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत ॥ १.१६७.३४ ॥
महाप्राज्ञ, सर्वधर्मनिपुण युधिष्ठिरा! तू धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. हे भारता, मी सांगते ते ऐक.
1.167.35
राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै ।
भावेन दुष्टा भीमं वै किं करिष्यति राक्षसी ॥ १.१६७.३५ ॥
ही राक्षसी शब्दांनी धर्म चांगला सांगते, पण भावनेने दुष्ट आहे. ती राक्षसी भीमाचे काय करणार?
1.167.36
भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थं यदीच्छसि ।
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः ॥ १.१६७.३६ ॥
जर तुला अपत्यासाठी इच्छा असेल, तर या वीर पांडवाची (भीमाची) सेवा कर. हिडिंबे, तू म्हणतेस तसेच आहे, यात संशय नाही.
1.167.37
स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे ।
नित्यं कृताह्निका स्नाता कृतशौचा सुरूपिणी ॥ १.१६७.३७ ॥
हे सुमध्यमे, मी सांगतो त्याप्रमाणे तू धर्मात स्थिर राहिले पाहिजेस. नेहमी नित्यकर्म करून, स्नान करून, शुचिर्भूत होऊन, सुंदर रूपात राहावे.
1.167.38
स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् ।
भीमसेनं भजेथास्त्वमुदिते वै दिवाकरे ॥ १.१६७.३८ ॥
हे भद्रे, स्नान करून, नित्यकर्म आटोपून, मंगल अलंकार धारण करून, सूर्योदय झाल्यावर तू भीमसेनाची सेवा करावीस.
1.167.39
अहस्सु विहरानेन यथाकामं मनोजवा ।
अयं त्वानयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि ॥ १.१६७.३९ ॥
हे मनोजवे, दिवसा हिच्यासोबत इच्छेनुसार विहार कर. हा भीमसेन नेहमी रात्री तुझ्याकडे आणला जाईल.
1.167.40
प्राक्सन्ध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः ।
एवं रमस्व भीमेन यावद्गर्भस्य वेदनम् ॥ १.१६७.४० ॥
संध्येपूर्वी त्याला सोडावे आणि नेहमी त्याचे रक्षण करावे. अशा प्रकारे भीमासोबत रमत राहा, गर्भाची प्रसूतिवेदना येईपर्यंत.
1.167.41
एष ते समयो भद्रे शुश्रूषा चाप्रमत्तया ।
नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया ॥ १.१६७.४१ ॥
हे भद्रे, हीच तुझी अट आहे: सावधपणे सेवा करून, नेहमी अनुकूल राहून, तू शुभ कर्म करावे.