महाभारत · अध्याय 1.171
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.171.1
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः ।
अत ऊर्ध्वं द्विजश्रेष्ठ किमकुर्वत पाण्डवाः ॥ १.१७१.१ ॥
एकचक्रेस गेलेले ते कुन्तीपुत्र महारथी, हे द्विजश्रेष्ठा, त्यानंतर पाण्डवांनी काय केले?
1.171.2
एकचक्रां गतास्ते तु कन्तीपुत्रा महारथाः ।
ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १.१७१.२ ॥
एकचक्रेस गेलेले ते कुन्तीपुत्र महारथी ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी फार काळ राहिले नाहीत.
1.171.3
रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च ।
पार्थिवानपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च ॥ १.१७१.३ ॥
सुंदर विविध वने, पृथ्वीवरील प्रदेश, नद्या आणि सरोवरे पाहत (ते पुढे गेले).
1.171.4
चेरुर्भैश्रं तदा ते तु सर्व एव विशांपते ।
युधिष्ठिरं च कुन्तीं च चिन्तयन्त उपासते ॥ १.१७१.४ ॥
तेव्हा ते सर्व भिक्षेसाठी फिरले, हे प्रजाधिपा; युधिष्ठिर आणि कुन्ती यांचे चिंतन करत त्यांची सेवा करत राहिले.
1.171.5
भैक्षं चरन्तस्तु तदा जटिला ब्रह्मचारिणः ।
बभूवुर्नागराणां च गुणैः संप्रियदर्शनाः ॥ १.१७१.५ ॥
तेव्हा भिक्षा मागत फिरणारे जटाधारी ब्रह्मचारी आपल्या गुणांनी नागरिकांना अत्यंत प्रियदर्शन वाटू लागले.
1.171.6
दर्शनीया द्विजाः शुभ्रा देवगर्भोपमाः शुभाः ।
भैक्षानर्हाश्च राज्यार्हाः सुकुमारास्तपस्विनः ॥ १.१७१.६ ॥
हे द्विज पाहण्यायोग्य, तेजस्वी, देवगर्भांसारखे शुभ आहेत; भिक्षेस पात्र नाहीत, राज्यास पात्र आहेत; सुकुमार आणि तपस्वी आहेत.
1.171.7
नैते यथार्थतो विप्राः सुकुमारास्तपस्विनः ।
चरन्ति भूमौ प्रच्छन्नाः कस्माच्चित्कारणादिह ॥ १.१७१.७ ॥
हे खरोखर ब्राह्मण नाहीत; सुकुमार तपस्वी कोणत्यातरी कारणाने येथे लपून पृथ्वीवर फिरत आहेत.
1.171.8
सर्वलक्षणसंपन्ना भैक्षं नार्हन्ति नित्यशः ।
कार्यार्थिनश्चरन्तीति तर्कयन्त इति ब्रुवन् ॥ १.१७१.८ ॥
सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असलेले हे नित्य भिक्षेस पात्र नाहीत; कोणत्यातरी कार्यासाठी फिरत आहेत, असा तर्क करीत ते बोलले.
1.171.9
बन्धूनामागमान्नित्यमुपचारैस्तु नागराः ।
भाजनानि च पूर्णानि भक्ष्यभोज्यैरकारयन् ॥ १.१७१.९ ॥
नातेवाइकांच्या आगमनाने नागरिक नित्य आदरसत्काराने वागत; आणि भक्ष्य-भोज्यांनी भरलेली भांडी तयार करवून घेत.
1.171.10
मौनव्रतेन संयुक्ता भैश्रं गृह्णन्ति पाण्डवाः ।
माता चिरगतान्ज्ञात्वा शोचन्ती पाण्डवान्प्रति ॥ १.१७१.१० ॥
मौनव्रताने युक्त पांडव भिक्षा घेतात; माता ते फार पूर्वीच गेले आहेत हे जाणून पांडवांसाठी शोक करते.
1.171.11
दुःखाश्रुपूर्णनयना लिखन्त्यास्ते महीतलम् ।
भिक्षित्वा द्विजगेहेषु चिन्तयन्तश्च मातरम् ॥ १.१७१.११ ॥
दुःखाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ते जमीन खरडतात; द्विजांच्या घरी भिक्षा मागून मातेचा विचार करीत.
1.171.12
त्वरमाणा निवर्तन्ते मातृगौरवयन्त्रिताः ।
मात्रे निवेदयन्ति स्म कुन्त्यै भैक्षं दिवानिशम् ॥ १.१७१.१२ ॥
मातेविषयीच्या आदराने बद्ध होऊन ते त्वरेने परततात; दिवसरात्र भिक्षेची वार्ता कुंतीला सांगतात.
1.171.13
सर्वं संपूर्णभैक्षान्नं मातृदत्तं पृथक्पृथक् ।
विभज्याभुञ्जतेष्टं ते यथाभागं पृथक्पृथक् ॥ १.१७१.१३ ॥
आईने दिलेले संपूर्ण भिक्षान्न त्यांनी वेगवेगळे वाटून, हवे तसे, प्रत्येकाच्या वाट्याप्रमाणे वेगवेगळे खाल्ले.
1.171.14
अर्धं स्म भुञ्जते पञ्च सह मात्रा परन्तपाः ।
अर्धं सर्वस्य भैक्षस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः ॥ १.१७१.१४ ॥
शत्रूंना तापवणारे पाच जण आईसह अर्धे खात; महाबली भीम सर्व भिक्षान्नाचा अर्धा भाग खात असे.
1.171.15
स नाशितश्च भवति कल्याणान्नभुजिः पुरा ।
स वैवर्ण्यं च कार्श्यं च जगामातृप्तिकारितम् ॥ १.१७१.१५ ॥
पूर्वी चांगले अन्न खाणारा तो आता क्षीण झाला; अतृप्तीमुळे त्याचा रंग फिका पडला आणि शरीर कृश झाले.
1.171.16
आज्यबिन्दुर्यथा वह्नौ महति ज्वलिते भवेत् ।
तथार्धभागं भीमस्य भिक्षान्नस्य नरोत्तम ॥ १.१७१.१६ ॥
मोठ्या पेटलेल्या अग्नीत तुपाच्या एका थेंबासारखा, हे नरोत्तमा, भीमाचा भिक्षान्नाचा अर्धा भाग होता.
1.171.17
तथैव वसतां तत्र तेषां राजन्महात्मनाम् ।
अतिचक्राम सुमहान्कालोऽथ भरतर्षभ ॥ १.१७१.१७ ॥
असेच तेथे राहणाऱ्या त्या महात्म्यांचा खूप काळ निघून गेला, हे राजा, हे भरतश्रेष्ठा.
1.171.18
भीमोऽपि क्रीडयित्वाथ मिथो ब्राह्मणबन्धुषु ।
कुम्भकारेण संबन्धाल्लेभे पात्रं महत्तरम् ॥ १.१७१.१८ ॥
भीमानेही ब्राह्मण नातेवाईकांमध्ये खेळून झाल्यावर, कुंभाराच्या संबंधामुळे एक मोठे भांडे मिळवले.
1.171.19
कुम्भकारोऽददात्पात्रं महत्कृत्वातिमात्रकम् ।
प्रहसन्भीमसेनाय विस्मितस्तस्य कर्मणा ॥ १.१७१.१९ ॥
कुंभाराने अतिशय मोठे पात्र बनवून दिले; भीमसेनाकडे पाहून हसत आणि त्याच्या कृत्याने चकित होऊन.
1.171.20
तस्याद्भुतं कर्म कुर्वन्मृद्भारं महदाददे ।
मृद्भारैः शतसाहस्रैः कुम्भकारमतोषयत् ॥ १.१७१.२० ॥
त्याचे अद्भुत कर्म करत त्याने मोठा मातीचा भार उचलला; लाखो मातीच्या भारांनी त्याने कुंभाराला संतुष्ट केले.
1.171.21
चक्रे चक्रे च मृद्भाण्डान्सततं भैक्षमाचरन् ।
तदादायागतं दृष्ट्वा हसन्ति प्रहसन्ति च ॥ १.१७१.२१ ॥
प्रत्येक कुंभाराच्या चाकाजवळ मातीची भांडी भिक्षेने मागत तो सतत फिरत असे; ती घेऊन परत येताना पाहून लोक हसत, मोठ्याने हसत.
1.171.22
भक्ष्यभोज्यानि विविधान्यादाय प्रक्षिपन्ति च ।
एवमेव सदा भुक्त्वा मात्रे वदति वै रहः।
न चाशितोऽस्मि भवति कल्याणान्नभृतः पुरा ॥ १.१७१.२२ ॥
विविध भक्ष्य-भोज्य पदार्थ आणून लोक त्यात टाकत. अशा प्रकारे सदा जेवून तो एकांतात आईला म्हणे: "पूर्वी चांगले अन्न आणणाऱ्या माणसानेही मला तृप्ती झाली नव्हती."
1.171.23
ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते पुरषर्षभाः ।
संगत्य भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह ॥ १.१७१.२३ ॥
मग एके दिवशी ते पुरुषश्रेष्ठ भिक्षेसाठी गेले; आणि भीमसेन पृथेसह तेथे राहिला.
1.171.24
अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने ।
भृशमुत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत ॥ १.१७१.२४ ॥
मग ब्राह्मणाच्या घरात दुःखातून उद्भवलेला मोठा आणि भयंकर आक्रोश अत्यंत उसळला; हे भारता, तो कुंतीने ऐकला.
1.171.25
रोरुयमाणांस्तान्दृष्ट्वा परिदेवयतश्च सा ।
कारुण्यात्साधुभावाच्च कुन्ती राजन्न चक्षमे ॥ १.१७१.२५ ॥
त्यांना रडताना आणि विलाप करताना पाहून कुंती, हे राजा, करुणेमुळे आणि सद्भावामुळे ते सहन करू शकली नाही.
1.171.26
मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा तदा ।
उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितमिदं वचः ॥ १.१७१.२६ ॥
दुःखाने हृदय जणू मथले जात असलेली कल्याणी पृथा तेव्हा कृपेने भरलेले हे शब्द भीमाला म्हणाली.
1.171.27
वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने ।
अज्ञाता धार्तराष्ट्रस्य सत्कृतां वीतमन्यवः ॥ १.१७१.२७ ॥
पुत्रा, आपण ब्राह्मणाच्या घरात अत्यंत सुखाने राहत आहोत; धृतराष्ट्राच्या पुत्राला अज्ञात राहून, सन्मानित होऊन, क्रोधरहित.
1.171.28
सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम् ।
कदा प्रियं करिष्यामि यत्कुर्युरुषिताः सुखम् ॥ १.१७१.२८ ॥
पुत्रा, या ब्राह्मणासाठी मी काय करावे याचा मी सदैव विचार करते; केव्हा त्याचे प्रिय करीन, जेणेकरून सुखाने राहिलेल्या आमच्यासाठी त्यानेही काही करावे.
1.171.29
एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति ।
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्यादभ्यधिकं ततः ॥ १.१७१.२९ ॥
हे वत्सा, माणसाचे कर्तव्य इतकेच आहे की त्याने केलेले उपकार नष्ट होऊ नयेत; दुसरा त्याच्यासाठी जितके करतो त्याहून अधिक त्याने करावे.
1.171.30
तदिदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखमापतितं ध्रुवम् ।
न तत्र यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत् ॥ १.१७१.३० ॥
म्हणून या ब्राह्मणावर हे दुःख निश्चितच कोसळले आहे; त्यात आपण साहाय्य केले नाही तर ते पुण्यकर्म होणार नाही.
1.171.31
ज्ञायतामस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम् ।
विदित्वा व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ १.१७१.३१ ॥
याचे दुःख काय आहे आणि ते कोठून उद्भवले आहे, हे जाणून घेतले जावे. जाणल्यानंतर, ते अत्यंत कठीण असले तरीही मी ते करीन.
1.171.32
एवं तौ कथयन्तौ च भूयः सुश्रुवतुः स्वनम् ।
आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशांपते ॥ १.१७१.३२ ॥
असे बोलत असताना त्या दोघांनी पुन्हा, हे प्रजापते, पत्नीसह असलेल्या त्या ब्राह्मणाचा दुःखातून उठलेला आवाज ऐकला.
1.171.33
अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
विवेश त्वरिता कुन्ती बद्धवत्सेव सौरभी ॥ १.१७१.३३ ॥
मग त्या महात्म्या ब्राह्मणाच्या अंतःपुरात कुंती त्वरेने शिरली, बांधलेल्या वासरासाठी धावणाऱ्या गाईप्रमाणे.
1.171.34
ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च ।
दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम् ॥ १.१७१.३४ ॥
मग तिथे तिने त्या ब्राह्मणाला पत्नी, पुत्र आणि कन्येसह एकत्र पाहिले; त्याचे मुख विकृत झाले होते.
1.171.35
धिगिदं जीवितं लोके गतसारमनर्थकम् ।
दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च ॥ १.१७१.३५ ॥
या जगात या जीवनाला धिक्कार असो! सारहीन, निरर्थक, दुःखाचे मूळ, परावलंबी, अत्यंत अप्रियाचा वाटेकरी.
1.171.36
जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः ।
जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः ॥ १.१७१.३६ ॥
जीवनात परम दुःख आहे, जीवनात परम ज्वर आहे. जीवनात असणाऱ्याला द्वंद्वांचे आगमन निश्चित आहे.
1.171.37
आत्मा ह्येको हि धर्मार्थौ कामं चैव निषेवते ।
एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमनन्तकम् ॥ १.१७१.३७ ॥
आत्मा एकटाच धर्म, अर्थ आणि काम यांचा उपभोग घेतो; यांपासून वियोगही परम, अनंत दुःख आहे.
1.171.38
आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन ।
अर्थप्राप्तौ तु नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते ॥ १.१७१.३८ ॥
काही लोक परम मोक्षाबद्दल सांगतात, पण तो कोणत्याही प्रकारे नाही; धनप्राप्तीत तर संपूर्ण नरकच उत्पन्न होतो.
1.171.39
अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम् ।
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम् ॥ १.१७१.३९ ॥
धनाची इच्छा हे परम दुःख आहे; धनप्राप्ती झाल्यावर त्याहूनही अधिक; आणि धनांवर स्नेह जडलेल्याला त्यांच्या वियोगात आणखी मोठे दुःख.
1.171.40
यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैरिष्टैर्भवन्त्युत ।
तावन्तोऽस्य निख्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ १.१७१.४० ॥
ज्याचे प्रिय धनांशी जितके संबंध असतात, तितकेच शोकाचे बाण त्याच्या हृदयात रुततात.
1.171.41
तदिदं जीवितं प्राप्य अल्पकालं महाभयम् ।
त्यागो हि न मया प्राप्तो भार्यया सहितेन च ॥ १.१७१.४१ ॥
म्हणून हे जीवन अल्पकालासाठी मिळालेले महाभय आहे; हे मिळवूनही, पत्नीसह राहूनही मी त्याग प्राप्त केलेला नाही.
1.171.42
न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः ।
पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयमनामयम् ॥ १.१७१.४२ ॥
ज्याद्वारे मी या आपदांपासून मुक्त होईन असा उपाय मला दिसत नाही; पुत्र व पत्नीसह रोगरहित होऊन पळून जाता येईल असेही दिसत नाही.
1.171.43
यतितं वै मया पूर्वं वेत्थ ब्राह्मणि तत्तथा ।
क्षेमं यतस्ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम् ॥ १.१७१.४३ ॥
हे ब्राह्मणी, मी पूर्वी प्रयत्न केला होता; ते तुला माहीत आहे. कल्याणासाठी जिथून जायचे, हे माझे बोलणे तू ऐकले नाहीस.
1.171.44
इह जाता विवृद्धाऽस्मि पिता माता ममेति वै ।
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयाऽसकृत् ॥ १.१७१.४४ ॥
इथेच जन्मले व वाढले, माझे आईवडील इथेच आहेत, असे तू म्हटलेस. हे दुर्बुद्धी, मी वारंवार विनवणी करूनही.
1.171.45
स्वर्गतोऽपि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव ।
बन्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः ॥ १.१७१.४५ ॥
तुझे वृद्ध वडील व आई फार पूर्वीच स्वर्गवासी झाले आहेत; तुझे नातेवाईकही आधीच गेले आहेत. तिथे राहण्यात काय आनंद?
1.171.46
न भोजनं विरुद्धं स्यान्न स्त्रीदेशो निबन्धनः ।
सुदूरमपि तं देशं व्रजेद्गरुडहंसवत् ॥ १.१७१.४६ ॥
अन्न विरुद्ध ठरत नाही, आणि पत्नीचा देशही बंधन नाही. गरुड व हंसाप्रमाणे अति दूरच्या त्या देशालाही जावे.
1.171.47
सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम ।
बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम ॥ १.१७१.४७ ॥
बंधूंची इच्छा करणारी तू माझे बोलणे न ऐकल्यामुळे, बंधूंचा नाश ओढवला आहे; तो मला अत्यंत दुःख देणारा आहे.
1.171.48
अथवा मद्विनाशो यं न हि शक्ष्यामि कंचन ।
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत् ॥ १.१७१.४८ ॥
किंवा माझा नाश झाला तरी मी कोणत्याही बंधूचा त्याग करू शकणार नाही. जिवंत असताना क्रूराप्रमाणे मी स्वतः एखाद्या बंधूचा त्याग करू शकत नाही.
1.171.49
सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम ।
सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम् ॥ १.१७१.४९ ॥
माझी धर्मसहचारिणी, संयमी, सदैव माझ्यासाठी मातेसमान, सखी, देवांनी नेमलेली, सदैव परम गती.
1.171.50
पित्रा मात्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम् ।
वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च ॥ १.१७१.५० ॥
पिता आणि माता यांनी सदैव दिलेली, गृहस्थ जीवनातील भागिनी; यथान्यायाने वरून मंत्रपूर्वक विवाहलेली.
1.171.51
कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीमपि ।
त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम् ॥ १.१७१.५१ ॥
कुलीन, शीलसंपन्न, अपत्यांची जननी अशी तू, माझ्या जीवनासाठीही, साध्वी आणि अपकार न करणारी.
1.171.52
परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम् ।
कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम् ॥ १.१७१.५२ ॥
सदैव अनुव्रता भार्येला मी सोडू शकणार नाही; मग स्वतःच्या कन्येला मी कसा सोडू शकेन?
1.171.53
बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ।
भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना ॥ १.१७१.५३ ॥
बालिका, अजून वयात न आलेली, स्त्रीलक्षणे न दिसणारी; पतीसाठी महात्मा विधात्याने ठेवलेली अमानत.
1.171.54
यया दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह ।
स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥ १.१७१.५४ ॥
जिच्या द्वारे मी पितरांसह दौहित्रांनी मिळणाऱ्या लोकांची आशा करतो; स्वतः जन्म दिलेल्या त्या बालिकेला मी कसा त्यागण्याचे धैर्य करू?
1.171.55
मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः ।
कन्यायां केचिदपरे मम तुल्यावुभौ स्मृतौ ॥ १.१७१.५५ ॥
काहीजण म्हणतात की वडिलांचे प्रेम पुत्रावर अधिक असते, तर काहीजण कन्येवर; माझ्यासाठी तर दोघेही सारखेच मानले आहेत.
1.171.56
यस्यां लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम् ।
अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे ॥ १.१७१.५६ ॥
जिच्यामध्ये लोक, संतती आणि सुख सदैव स्थिर आहेत, त्या निष्पाप बालिकेला मी कसे सोडू शकेन?
1.171.57
कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्यहं स्वयम् ।
प्रार्थयेयं परां प्रीतिं यस्मिन्स्वर्गफलानि च ॥ १.१७१.५७ ॥
मी स्वतः पुत्राला कसे सोडू शकेन? ज्याच्यावर मी परम प्रेम इच्छितो आणि ज्याच्यात स्वर्गफळेही आहेत, त्याला.
1.171.58
यस्य जातस्य पितरो मुखं दृष्ट्वा दिवं गताः ।
अहं मुक्तः पितृऋणाद्यस्य जातस्य तेजसा ॥ १.१७१.५८ ॥
ज्याचे जन्मलेले मुख पाहून पितर स्वर्गाला गेले, आणि ज्याच्या तेजाने मी पितृऋणातून मुक्त झालो.
1.171.59
दयितं मे कथं बालमहं त्यक्तुमिहोत्सहे ।
तमहं ज्येष्ठपुत्रं मे कुलनिर्हारकं विभुम् ॥ १.१७१.५९ ॥
माझ्या प्रिय बालकाला येथे मी कसे सोडू शकेन? माझ्या त्या ज्येष्ठ पुत्राला, कुलाचा उद्धार करणाऱ्या समर्थाला मी कसे.
1.171.60
मम पिण्डोदकनिधिं कथं त्यक्ष्यामि पुत्रकम् ।
त्यागोऽयं मम संप्राप्तो ममन्वा मे सुतस्य वा ॥ १.१७१.६० ॥
माझ्या पिंड-उदकाचा निधी असलेल्या या लहान पुत्राला मी कसे सोडू? हा त्याग माझ्यासमोर आला आहे, किंवा माझ्या पुत्रासाठी.
1.171.61
तव वा तव पुत्र्या वा अत्र वासस्य तत्फलम् ।
न शृणोषि वचो मह्यं तत्फलं भुङ्क्ष्व भामिनि ॥ १.१७१.६१ ॥
येथे राहण्याचे फळ तुझे किंवा तुझ्या कन्येचे आहे. तू माझे बोलणे ऐकत नाहीस; म्हणून हे भामिनी, त्याचे फळ भोग.
1.171.62
अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तुं सुतं मम ।
एकं त्यक्तुं न शक्नोति भवतीं च सुतामपि ॥ १.१७१.६२ ॥
किंवा, मी स्वतः मरण्यास समर्थ नाही; माझा पुत्रही तसाच. एकालाही सोडणे शक्य नाही—तुला आणि कन्येलाही नाही.
1.171.63
अथ मद्रक्षणार्थं वा न हि शक्ष्यामि कंचन ।
परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत् ॥ १.१७१.६३ ॥
किंवा, माझ्या रक्षणासाठीही मी कुणाला सोडू शकत नाही. जिवंत असताना क्रूर माणसासारखे माझ्या बांधवाला मी सोडू शकत नाही.
1.171.64
आत्मानमपि चोत्सृज्य गते प्रेतवशं मयि ।
त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम् ॥ १.१७१.६४ ॥
मी स्वतःलाही सोडून मृत्यूच्या अधीन गेलो, तर हे सर्व माझ्याकडून स्पष्टपणे सोडले गेलेले ठरतील; ते येथे जगू शकणार नाहीत.
1.171.65
एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः ।
आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना ॥ १.१७१.६५ ॥
यांपैकी कुणालाही सोडणे ही क्रूरता आहे; ती ज्ञानी लोक निंदतात. मी स्वतःचा त्याग केला तर हे माझ्याविना मरतील.
1.171.66
स कृच्छ्रामहमापन्नो न शक्तस्तर्तुमापदम् ।
अहो धिक्कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः।
सर्वैः सह मृतं श्रेयो न च मे जीवितुं क्षमम् ॥ १.१७१.६६ ॥
मी या संकटात सापडलो आहे; या आपत्तीतून पार होऊ शकत नाही. अरेरे, धिक्कार! आज बांधवांसह मी कोणती गती पावेन! सर्वांसह मरणच श्रेयस्कर आहे; माझे जगणे योग्य नाही.