Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.180

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.180.1

गङ्गाद्वारं प्रति महान्बभूवर्षिर्महातपाः ।
भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः ॥ १.१८०.१ ॥

गंगाद्वार की ओर एक महान तपस्वी ऋषि थे, भरद्वाज, अत्यंत बुद्धिमान और सदा कठोर व्रत का पालन करने वाले।

1.180.2

सोऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वमेवागतां सतीम् ।
ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीमाप्लुतामृषिः ॥ १.१८०.२ ॥

वह गंगा में स्नान करने गए, जहाँ पहले से आई हुई वहाँ ऋषि ने घृताची नामक अप्सरा को स्नान करते देखा।

1.180.3

तस्या वायुर्नदीतीरे वसनं व्यहरत्तदा ।
अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा तामृषिश्चकमे तदा ॥ १.१८०.३ ॥

नदी के तट पर उसका वस्त्र तब वायु ने उड़ा दिया; वस्त्र खिंचा हुआ देखकर ऋषि ने तब उसकी कामना की।

1.180.4

तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः ।
चिरस्य रेतश्चस्कन्द तदृषिर्द्रोण आदधे ॥ १.१८०.४ ॥

उसमें आसक्त मन वाले, बचपन से ब्रह्मचारी ऋषि का वीर्य बहुत देर बाद गिर गया; उसे ऋषि ने द्रोण (पात्र) में रख दिया।

1.180.5

ततः समभवद्द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः ।
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ १.१८०.५ ॥

तब उस बुद्धिमान के द्वारा द्रोण नामक बालक उत्पन्न हुआ; उसने वेदों और वेदांगों को पूर्णतः अध्ययन किया।

1.180.6

भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः ।
तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत्सुतः ॥ १.१८०.६ ॥

भरद्वाज के मित्र पृषत नामक एक राजा थे; उनके भी उस समय द्रुपद नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।

1.180.7

स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः ।
चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥ १.१८०.७ ॥

वह नित्य आश्रम जाकर द्रोण के साथ खेलता और अध्ययन करता था, क्षत्रियों में श्रेष्ठ पार्षत (द्रुपद) ने ऐसा ही किया।

1.180.8

ततस्तु पृषतेऽतीते स राजा द्रुपदोऽभवत् ।
द्रोणोऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥ १.१८०.८ ॥

फिर पृषत के मरने पर वह राजा द्रुपद हुआ। द्रोण ने भी सुना कि राम (परशुराम) सब कुछ धन दान करना चाहते हैं।

1.180.9

वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतोऽब्रवीत् ।
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजोत्तम ॥ १.१८०.९ ॥

वन की ओर जाते हुए राम से भरद्वाज के पुत्र ने कहा — "हे द्विजोत्तम, मुझे धन की कामना से आया हुआ द्रोण जानिए।"

1.180.10

शरीरमात्रमेवाद्य मया समवशेषितम् ।
अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्नेकतमं वृणु ॥ १.१८०.१० ॥

आज मेरे पास केवल शरीर ही शेष रह गया है। हे ब्रह्मन्, अस्त्र या शरीर — इनमें से एक को चुन लो।

1.180.11

अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारमेव च ।
प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुमर्हति मे भवान् ॥ १.१८०.११ ॥

सभी अस्त्र, उनका संहार और सभी का प्रयोग — आप मुझे देने के योग्य हैं।

1.180.12

तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः ।
प्रतिगृह्य तदा द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा ॥ १.१८०.१२ ॥

"ऐसा ही हो" कहकर भृगु के वंशज (राम) ने उसे दे दिया। तब द्रोण ने उसे ग्रहण कर उसी समय कृतकृत्य हो गए।

1.180.13

संप्रहृष्टमना द्रोणो रामात्परमसम्मतम् ।
ब्रह्मास्त्रं समनुज्ञाप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत् ॥ १.१८०.१३ ॥

प्रसन्न मन वाले द्रोण ने परशुराम से अत्यंत सम्मानित ब्रह्मास्त्र की अनुमति पाकर मनुष्यों में श्रेष्ठ हो गए।

1.180.14

ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति ॥ १.१८०.१४ ॥

फिर पराक्रमी भारद्वाज द्रोण ने द्रुपद के पास जाकर उस पुरुषश्रेष्ठ ने कहा, "मुझे अपना मित्र समझो।"

1.180.15

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा ।
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते ॥ १.१८०.१५ ॥

जो श्रोत्रिय नहीं वह श्रोत्रिय का, जो रथी नहीं वह रथी का, जो राजा नहीं वह राजा का मित्र नहीं होता; फिर राजा का मित्र बनना कैसे चाहा जाता है?

1.180.16

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् ।
जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.१८०.१६ ॥

बुद्धिमान द्रोण ने मन में निश्चय करके पांचाल-नरेश के प्रति कौरव-प्रमुखों के नगर नागसाह्वय (हस्तिनापुर) की ओर प्रस्थान किया।

1.180.17

तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च ।
प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते ॥ १.१८०.१७ ॥

भीष्म ने आए हुए उस बुद्धिमान द्रोण को पौत्रों को लेकर, तथा विविध धन लेकर, शिष्य समर्पित किए।

1.180.18

द्रोणः शिष्यांस्ततः पार्थानिदं वचनमब्रवीत् ।
समानीय तु ताञ्शिष्यान्द्रुपदस्यासुखाय वै ॥ १.१८०.१८ ॥

तब द्रोण ने पार्थ-पुत्रों, शिष्यों को एकत्र करके यह वचन कहा, द्रुपद को दुख पहुँचाने के लिए ही।

1.180.19

आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि यद्वर्तते मम ।
कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः।
सोऽर्जुनप्रमुखैरुक्तस्तथाऽस्त्विति गुरुस्तदा ॥ १.१८०.१९ ॥

आचार्य का जो वेतन मेरे हृदय में है, वह कुछ है। हे निष्पापो, शस्त्रविद्या में निपुण होकर तुम्हें वह देना चाहिए; सच कहो।" अर्जुन आदि के इस प्रकार कहने पर गुरु ने तब कहा, "ऐसा ही हो।

1.180.20

यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्चयाः ।
ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः ॥ १.१८०.२० ॥

जब सभी पाण्डव शस्त्रविद्या में निपुण और दृढ़निश्चयी हो गए, तब द्रोण ने वेतन के लिए फिर यह वचन कहा।

1.180.21

पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः ।
तस्मादाकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् ॥ १.१८०.२१ ॥

छत्रवती में पार्षत द्रुपद नाम का नरेश है। उससे वह राज्य छीनकर मुझे शीघ्र दे दिया जाए।

1.180.22

धार्तराष्ट्राश्च ते भीताः पाञ्चालान्पाण्डवादयः ।
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पुनर्द्रोणेन चोदिताः ॥ १.१८०.२२ ॥

धृतराष्ट्र के पुत्र भयभीत थे और पाण्डव आदि पांचालों से; फिर धृतराष्ट्र-पुत्रों के साथ मिलकर द्रोण से प्रेरित होकर।

1.180.23

यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः ।
निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथा ते क्षत्रियर्षभाः ॥ १.१८०.२३ ॥

यज्ञसेन (द्रुपद) से भिड़कर कर्ण, दुर्योधन आदि पराजित हुए और क्षत्रियों में श्रेष्ठ वे लौट गए।

1.180.24

ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि ।
द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा ॥ १.१८०.२४ ॥

तब पाँचों पाण्डु-पुत्रों ने युद्ध में द्रुपद को जीतकर, उसे उसके मन्त्री सहित बाँधकर द्रोण को दिखाया।

1.180.25

महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् ।
महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवानर्जुनस्तदा ॥ १.१८०.२५ ॥

इंद्र के समान दुर्धर्ष, जैसे इंद्र दानव को जीतते हैं, वैसे ही इंद्रपुत्र अर्जुन ने उस समय पांचाल को जीत लिया।

1.180.26

तद्दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्य महौजसः ।
व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः। ॥ १.१८०.२६ ॥

महाबलशाली फाल्गुन का वह महापराक्रम देखकर यज्ञसेन के सभी बंधु-बांधव विस्मित हो गए।

1.180.27

प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप ।
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति ॥ १.१८०.२७ ॥

हे नराधिप, मैं तुमसे फिर से मित्रता की याचना करता हूँ। जो राजा नहीं है, वह हमारे जैसे राजा का मित्र होने के योग्य नहीं है।

1.180.28

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह ।
राजाऽसि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे ॥ १.१८०.२८ ॥

इसलिए, हे यज्ञसेन, तुम्हारे साथ राज्य में प्रयत्न किया जाए। तुम गंगा के दक्षिण तट के राजा हो, और मैं उत्तर तट पर।

1.180.29

एवमुक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता ।
उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठं द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम् ॥ १.१८०.२९ ॥

बुद्धिमान भारद्वाज द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर पांचाल नरेश ने अस्त्रविदों में श्रेष्ठ, ब्राह्मणों में उत्तम द्रोण से कहा।

1.180.30

एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते ।
सख्यं तदेव भवतु शश्वद्यदभिमन्यसे ॥ १.१८०.३० ॥

ऐसा ही हो। तुम्हारा कल्याण हो, हे महामति भारद्वाज। जैसी मित्रता तुम चाहते हो, वही सदा बनी रहे।

1.180.31

एवमन्योन्यमुक्त्वा तौ कृत्वा सख्यमनुत्तमम् ।
जग्मतुर्द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतमरिन्दमौ ॥ १.१८०.३१ ॥

इस प्रकार एक-दूसरे से कहकर, परम मित्रता स्थापित कर, शत्रुओं को दमन करने वाले वे दोनों, द्रोण और पांचाल नरेश, जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।

1.180.32

असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस्य तु ।
नापैति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत् ॥ १.१८०.३२ ॥

राजा के हृदय से वह महान अपमान एक क्षण के लिए भी नहीं जाता था; वह उदास मन वाला होकर दुबला हो गया।