महाभारत · अध्याय 1.191
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.191.1
किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत् ॥ १.१९१.१ ॥
दिव्य आश्रमात राहत असताना विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात कोणत्या कारणामुळे वैर निर्माण झाले? ते सर्व आम्हाला सांगा.
1.191.2
इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते ।
पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे ॥ १.१९१.२ ॥
हे पार्था, वसिष्ठांविषयीची ही प्राचीन कथा सर्व लोकांमध्ये सांगितली जाते. ती माझ्याकडून यथावत ऐक.
1.191.3
कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ ।
गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसंभवः ॥ १.१९१.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, कान्यकुब्जात गाधी नावाचा एक महान राजा होता. जगात प्रसिद्ध असलेला तो कुशिकाचा आत्मज होता.
1.191.4
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः ।
विश्वामित्र इति ख्यतो बभूव रिपुमर्दनः ॥ १.१९१.४ ॥
त्या धर्मात्म्याचा पुत्र विश्वामित्र या नावाने प्रसिद्ध झाला. समृद्ध सैन्य व वाहने असलेला तो शत्रूंचा मर्दन करणारा होता.
1.191.5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ॥ १.१९१.५ ॥
तो मंत्र्यांसह घनदाट अरण्यात शिकारीसाठी फिरत असे. रमणीय मरुप्रदेशांत तो हरिण व रानडुकरांना बाणांनी विद्ध करीत असे.
1.191.6
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः ।
आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥ १.१९१.६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, श्रमांनी थकलेला व तहानलेला तो हरणांचा शोध घेत वसिष्ठांच्या आश्रमाकडे आला.
1.191.7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः ।
विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥ १.१९१.७ ॥
त्याला आलेला पाहून श्रेष्ठभाग ऋषी वसिष्ठांनी नरश्रेष्ठ विश्वामित्रांचे आदराने स्वागत केले.
1.191.8
पाद्यार्घ्याचमनीचैस्तं स्वागतेन च भारत ।
तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा ॥ १.१९१.८ ॥
हे भारता, पाद्य, अर्घ्य आणि आचमनीय जल व स्वागताच्या शब्दांनी त्याचा सत्कार केला; तसेच तेव्हा वन्य हविषाने त्याचे आतिथ्यही केले.
1.191.9
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः ॥ १.१९१.९ ॥
मग महात्मा वसिष्ठांच्या कामधेनूला 'इच्छा पूर्ण कर' असे सांगितले असता तिने इच्छा दुधाप्रमाणे दोहल्या.
1.191.10
बाष्पाढ्यस्योदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः ।
निष्ठानानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ १.१९१.१० ॥
वाफ घालणाऱ्या भाताचे ढीग पर्वतांसारखे झाले; तयार पदार्थ, कढी-आमटी आणि दह्याचे ओहोळही तसेच झाले.
1.191.11
कूपांश्च घृतसंपूर्णान्गौड्यान्नानि सहस्रशः ।
इक्षून्मधूनि लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान् ॥ १.१९१.११ ॥
तुपाने भरलेल्या विहिरी, गुळापासून केलेले हजारो पदार्थ, ऊस, मध, लाह्या, मैरेय आणि उत्तम आसव.
1.191.12
ग्राम्यारण्याश्चौषधीश्च दुदुहे पय एव च ।
षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम् ॥ १.१९१.१२ ॥
ग्राम्य आणि आरण्य औषधी आणि दूधही तिने दोहले; अमृतासारखे षड्रस आणि अनुत्तम रसायनही दोहले.
1.191.13
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च ।
लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुना ॥ १.१९१.१३ ॥
भोजनीय, पेय, विविध भक्ष्य पदार्थ, अमृतासमान लेह्य पदार्थ आणि चोष्य पदार्थही, हे अर्जुना.
1.191.14
रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च ।
तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितश्च महिपतिः ॥ १.१९१.१४ ॥
अतिमौल्यवान रत्ने आणि विविध वस्त्रेही. सर्वपूर्ण अशा त्या इष्ट वस्तूंनी राजा सन्मानित झाला.
1.191.15
सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं तदा ।
षडुन्नतां सुपार्श्वोरुं पृथुपञ्चसमावृताम् ॥ १.१९१.१५ ॥
अमात्य आणि सैन्यासह तो राजा तेव्हा अत्यंत संतुष्ट झाला. सहा उंच अवयव, सुंदर कुशी व मांड्या असलेली, पाच विशाल अवयवांनी वेढलेली ती (गाय).
1.191.16
मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् ।
सुवालघिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् ॥ १.१९१.१६ ॥
बेडकासारखे डोळे असलेली, सुंदर आकाराची, भरलेल्या कासेची, निर्दोष, सुंदर शेपटी असलेली, टोकदार कान असलेली, सुंदर शिंगे असलेली, मनाला मोहवणारी.
1.191.17
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्यताम् ।
अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दनः ॥ १.१९१.१७ ॥
पुष्ट, लांब मान आणि डोके असलेल्या तिला पाहून तो चकित झाला. गाधिपुत्र त्या राजाने नंदिनीचे अभिनंदन करून.
1.191.18
अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषिं तदा ।
अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः ॥ १.१९१.१८ ॥
तेव्हा अत्यंत संतुष्ट झालेल्या त्या राजाने त्या ऋषींना म्हटले, "हे ब्राह्मणा, शंभर कोटी गायींच्या बदल्यात, किंवा माझ्या राज्याच्या बदल्यात पुन्हा (हिला मला द्या)."
1.191.19
नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ।
देवतातिथिपित्रर्थं याज्यार्थं च पयस्विनी ॥ १.१९१.१९ ॥
हे महामुने, नंदिनीला द्या आणि राज्याचा उपभोग घ्या. देव, अतिथी, पितर आणि यज्ञासाठी ही दुधाळ गाय आहे.
1.191.20
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ ।
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः।
क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः ॥ १.१९१.२० ॥
हे निष्पाप, ही नंदिनी राज्याच्या मोबदल्यातही देता येणार नाही. हे भगवन्, हे रत्न आहे आणि राजा रत्न हरण करणारा आहे. मी क्षत्रिय आहे आणि आपण तप व स्वाध्याय हेच साधन असलेले ब्राह्मण आहात.
1.191.21
ब्राह्णेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु ।
अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम् ॥ १.१९१.२१ ॥
शांत आणि आत्मसंयमी ब्राह्मणांमध्ये सामर्थ्य कोठून असेल? अर्बुद गायींच्या मोबदल्यातही तू मला हवे ते देत नाहीस.
1.191.22
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् ।
बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः ॥ १.१९१.२२ ॥
मी माझा स्वधर्म सोडणार नाही; बळाने गाय नेईन. तू बलवान राजा आहेस आणि बाहुबलाने युक्त क्षत्रिय आहेस.
1.191.23
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय ।
एवमुक्तस्तथा पार्थ विश्वामित्रो बलादिव ॥ १.१९१.२३ ॥
तुला जसे हवे तसे लवकर कर; विचार करू नकोस. हे पार्था, असे सांगितल्यावर विश्वामित्र जणू बळाने (गाय नेण्यास) प्रवृत्त झाला.
1.191.24
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् ।
सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात्।
कशादण्डप्रणुदिता काल्यमाना इतस्ततः ॥ १.१९१.२४ ॥
हंस आणि चंद्रासारखी शुभ्र ती नंदिनी गाय त्याने बळाने हरण केली. तेव्हा विश्वामित्राच्या सैन्याकडून बळाने नेली जात असताना, चाबूक व काठ्यांनी हाकलली जाऊन ती इकडे-तिकडे ओढली गेली.
1.191.25
हंभायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी ।
आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी ॥ १.१९१.२५ ॥
वसिष्ठांची कल्याणी नंदिनी हंबरत त्यांच्याजवळ येऊन, हे पार्थ, भगवंतांकडे तोंड करून उभी राहिली.
1.191.26
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात्ततः ।
शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः ॥ १.१९१.२६ ॥
अतिशय मार खाऊनही ती आश्रमातून गेली नाही. हे भद्रे, तुझा आक्रोश मी वारंवार ऐकत आहे.
1.191.27
ह्रियसे त्वं बलाद्भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि ।
किं कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान्ब्राह्मणो ह्यहम्। ॥ १.१९१.२७ ॥
हे भद्रे नंदिनी, विश्वामित्र तुला बळजबरीने नेत आहेत. तिथे मी काय करावे? मी क्षमाशील ब्राह्मण आहे.
1.191.28
सा भयान्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ ।
विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत् ॥ १.१९१.२८ ॥
हे भरतर्षभ, त्या सैन्यांच्या भयाने, विश्वामित्राच्या भयाने व्याकुळ झालेली नंदिनी वसिष्ठांजवळ आली.
1.191.29
कशाग्रदण्डाभिहतां क्रोशन्तीं मामनाथवत् ।
विश्वामित्रबलैर्घोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे ॥ १.१९१.२९ ॥
चाबकाच्या टोकाने मारली जाणारी, अनाथासारखी ओरडणारी मला, हे भगवन्, विश्वामित्राचे भयंकर सैन्य मारत आहे; आपण का उपेक्षा करता?
1.191.30
एवं तस्यां तदा पार्थ धर्षितायां महामुनिः ।
न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रतः ॥ १.१९१.३० ॥
हे पार्थ, तिला अशा प्रकारे छळले जात असतानाही महामुनी विचलित झाले नाहीत; धैर्याने, व्रतनिष्ठेने ते ढळले नाहीत.
1.191.31
क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् ।
क्षमा मां भजते यस्माद्गम्यतां यदि रोचते ॥ १.१९१.३१ ॥
क्षत्रियांचे बल तेज आहे, ब्राह्मणांचे बल क्षमा आहे. क्षमा माझ्या ठायी आहे म्हणून, तुला इच्छा असेल तर तू जाऊ शकतेस.
1.191.32
किं नु त्यक्ताऽस्मि भगवन्यदेवं त्वं प्रभाषसे ।
अत्यक्ताऽहं त्वया ब्रह्मन्नेतुं शक्या न वै बलात् ॥ १.१९१.३२ ॥
हे भगवन्! तुम्ही असे बोलता म्हणजे मी त्यागली गेले काय? हे ब्रह्मन्, तुम्ही मला त्यागलेले नाही; बळाने मला नेता येणार नाही.
1.191.33
न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते ।
दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते हियते बलात् ॥ १.१९१.३३ ॥
हे कल्याणी! मी तुला त्यागत नाही; शक्य असेल तर थांब. घट्ट दोरीने बांधून तुझ्या या वासराला बळाने नेले जात आहे.
1.191.34
स्थीयतामिति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी ।
ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ रौद्रदर्शना ॥ १.१९१.३४ ॥
"थांब" असे वसिष्ठांचे शब्द ऐकून ती दुभती गाय मान व डोके उंच करून भयानक रूपाने तेजस्वी दिसू लागली.
1.191.35
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हंभारवघनस्वना ।
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः ॥ १.१९१.३५ ॥
क्रोधाने लाल डोळ्यांची ती गाय हंबरण्याच्या मेघगर्जनेने विश्वामित्रांच्या त्या सैन्याला सर्वत्र पळवून लावत होती.
1.191.36
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः ।
क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे ॥ १.१९१.३६ ॥
चाबकाच्या टोकाने आणि काठीने मारली जाऊन इकडे तिकडे हाकलली जाणारी ती क्रोधाने लाल डोळ्यांची गाय पुन्हा अधिक क्रोध धारण करली.
1.191.37
आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर्बभौ ।
अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर्वालधितो महत् ॥ १.१९१.३७ ॥
मध्याह्नीच्या सूर्याप्रमाणे क्रोधाने तेजस्वी देह असलेली ती आपल्या शेपटीतून वारंवार मोठ्या प्रमाणात निखाऱ्यांचा वर्षाव करत चमकली.
1.191.38
असृजत्पह्लवान्पुच्छात्प्रस्रवाद्द्राविडाञ्छकान् ।
योनिदेशाच्च यवानाञ्शकृतः शबरान्बहून् ॥ १.१९१.३८ ॥
तिने शेपटीतून पह्लवांना, स्तनांतून द्राविडांना व शकांना, योनिप्रदेशातून यवनांना आणि शेणातून अनेक शबरांना निर्माण केले.
1.191.39
मूत्रतश्चासृजत्कांश्चिच्छबरांश्चैव पार्श्वतः ।
पौण्ड्रान्किरातान्यवनान्सिंहलान्बर्बरान्खसान् ॥ १.१९१.३९ ॥
मूत्रातून तिने काही शबरांना आणि कुशींतून पौंड्र, किरात, यवन, सिंहल, बर्बर व खस यांना निर्माण केले.
1.191.40
चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान्हूणान्सकेरलान् ।
ससर्ज फेनतः सा गौर्म्लेच्छान्बहुविधानपि ॥ १.१९१.४० ॥
चिबुक, पुलिंद, चीन, हूण व केरळ यांना आणि फेसातून त्या गाईने अनेक प्रकारच्या म्लेच्छांनाही निर्माण केले.
1.191.41
तैर्विसृष्टैर्महासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा ।
नानावरणसंछन्नैर्नानायुधधरैस्तथा ॥ १.१९१.४१ ॥
तेव्हा त्यांनी सोडलेल्या प्रचंड सैन्यांनी, विविध म्लेच्छ-गणांनी, विविध चिलखतांनी झाकलेल्या आणि विविध शस्त्रे धारण करणाऱ्यांनी (रणभूमी भरली).
1.191.42
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यतः ।
एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर्वृतः ॥ १.१९१.४२ ॥
विश्वामित्र पाहत असतानाच संतप्त योद्ध्यांनी (भूमी) व्यापून टाकली; तेव्हा प्रत्येक योद्धा पाच किंवा सात जणांनी वेढलेला होता.
1.191.43
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बलं तदा ।
प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १.१९१.४३ ॥
तेव्हा महान अस्त्रवर्षावाने आघात झालेले सैन्य, विश्वामित्र पाहत असताना, सर्वत्र विखुरून भयभीत झाले.
1.191.44
तस्य तच्चतुरङ्गं वै बलं परमदुःसहम् ।
प्रभग्नं सर्वतो घोरं पयस्विन्या विनिर्जितम् ॥ १.१९१.४४ ॥
त्याचे ते चतुरंगी सैन्य, अत्यंत दुःसह, सर्वत्र भयंकरपणे विखुरले गेले; दुधाळ गाईने त्याचा पूर्ण पराभव केला.
1.191.45
न च प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित्तत्रास्य सैनिकाः ।
विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिष्ठैर्भरतर्षभ ॥ १.१९१.४५ ॥
तेथे त्याच्या सैनिकांपैकी कोणाचेही प्राण गेले नाहीत; हे भरतर्षभा, वसिष्ठाच्या संतप्त अनुयायांकडून.
1.191.46
सा गौस्तत्सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः ।
विश्वामित्रस्य तत्सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम् ॥ १.१९१.४६ ॥
त्या गाईने ते सर्व सैन्य दुरूनच पळवून लावले; विश्वामित्राचे ते सैन्य तीन योजने पर्यंत पळवले गेले.
1.191.47
क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत ।
विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी ॥ १.१९१.४७ ॥
आक्रोश करीत, भयाने व्याकुळ झालेल्या त्यांना कोणी त्राता सापडला नाही; तेव्हा विश्वामित्र पाहून क्रोधाने व्याप्त झाला, आकाश-पृथ्वी दुमदुमवीत.
1.191.48
ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे ।
घोररूपांश्च नाराचान्क्षुरान्भल्लान्महामुनिः ॥ १.१९१.४८ ॥
त्या महामुनींनी मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठावर बाणांचा वर्षाव केला; भयंकर रूपाचे नाराच, क्षुर आणि भल्ल बाण.
1.191.49
विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान्वैणवेन व्यमोचयत् ।
वसिष्ठस्य तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलमाहवे ॥ १.१९१.४९ ॥
विश्वामित्राने सोडलेली ती अस्त्रे वसिष्ठाने वेळूच्या काठीने निष्प्रभ केली. युद्धातील वसिष्ठाचे ते कौशल्य पाहून.
1.191.50
विश्वामित्रोऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः ।
दिव्यास्त्रवर्षं तस्मै स प्राहिणोन्मुनये रुषा ॥ १.१९१.५० ॥
विश्वामित्रानेही क्रोधाने पुन्हा शत्रूंचा संहार करणारे होऊन, त्या मुनीवर रोषाने दिव्य अस्त्रांचा वर्षाव केला.
1.191.51
आग्नेयं वारुणं चैन्द्रं याम्यं वायव्यमेव च ।
विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते ॥ १.१९१.५१ ॥
आग्नेय, वारुण, ऐन्द्र, याम्य आणि वायव्य ही अस्त्रेही, हे महाभाग, ब्रह्मपुत्र वसिष्ठावर त्यांनी सोडली.
1.191.52
अस्त्राणि सर्वतो ज्वालां विसृजन्ति प्रपेदिरे ।
युगान्तसमये घोराः पतङ्गस्येव रश्मयः ॥ १.१९१.५२ ॥
अस्त्रे चहूकडे ज्वाला फेकत धावली, युगान्तकाळी सूर्याच्या भयंकर किरणांसारखी.
1.191.53
वसिष्ठोऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया ।
यष्ट्या निवारयामास सर्वाण्यस्त्राणि स स्मयन् ॥ १.१९१.५३ ॥
महातेजस्वी वसिष्ठानेही ब्रह्मशक्तीने प्रेरित झालेल्या आपल्या काठीने हसत हसत सर्व अस्त्रे निवारली.
1.191.54
ततस्ते भस्मसाद्भूताः पतन्ति स्म महीतले ।
अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १.१९१.५४ ॥
तेव्हा ती अस्त्रे भस्म होऊन जमिनीवर पडली. दिव्य अस्त्रे निवारून वसिष्ठ हे शब्द बोलले.
1.191.55
निर्जितोऽसि महाराज दुरात्मन्गाधिनन्दन ।
यदि तेऽस्ति परं शौर्यं तद्दर्शय मयि स्थिते ॥ १.१९१.५५ ॥
हे महाराज, दुरात्मा गाधिपुत्रा, तू पराजित झाला आहेस. तुझ्याजवळ जर श्रेष्ठ पराक्रम असेल, तर मी उभा असताना तो दाखव.
1.191.56
विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिपः ।
नोवाच किंचिद्व्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः ॥ १.१९१.५६ ॥
वसिष्ठांनी असे म्हटल्यावरही नरपती विश्वामित्र लज्जेने भरलेले, ज्यांचे महाबल विखुरले गेले होते, काहीही बोलले नाहीत.
1.191.57
दृष्ट्वा तन्महदाश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा ।
विश्वामित्रः क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक्यमब्रवीत्।
धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ॥ १.१९१.५७ ॥
तेव्हा ब्रह्मतेजातून निर्माण झालेले ते महान आश्चर्य पाहून, क्षत्रिय स्वभावामुळे खिन्न झालेले विश्वामित्र म्हणाले: क्षत्रियबलाला धिक्कार असो; ब्रह्मतेजाचे बलच खरे बल आहे.
1.191.58
बलाबले विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ।
स राज्यं स्फीतमुत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् ॥ १.१९१.५८ ॥
बलाबलाचा विचार करून तपच परम बल आहे असा निश्चय करून, त्यांनी समृद्ध राज्य आणि ती तेजस्वी राजलक्ष्मी सोडून दिली.
1.191.59
भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ।
स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान्विष्टभ्य तेजसा ॥ १.१९१.५९ ॥
भोगांना पाठीमागे टाकून त्यांनी मन तपातच लावले; तपाने सिद्धी प्राप्त करून, आपल्या तेजाने लोक धारण करून,
1.191.60
तताप सर्वान्दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् ।
अपिबच्च ततः सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ॥ १.१९१.६० ॥
तेजस्वी ओजाने त्यांनी सर्वांना तापवले आणि ब्राह्मणत्व प्राप्त केले. मग कौशिकांनी इंद्रासोबत सोमरस प्राशन केला.
1.191.61
एवंवीर्यस्तु राजर्षिर्विप्रर्षिः संबभूव ह ॥ १.१९१.६१ ॥
अशा सामर्थ्याने तो राजर्षी ब्रह्मर्षी झाला.