Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.252

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.252.1

तौ रथाभ्यां रथश्रेष्ठौ दावस्योभयतः स्थितौ ।
दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत् ॥ १.२५२.१ ॥

वे दोनों श्रेष्ठ रथी अपने रथों पर दावाग्नि के दोनों ओर खड़े होकर सभी दिशाओं में प्राणियों का महान संहार करने लगे।

1.252.2

यत्र यत्र च दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः ।
पलायन्तः प्रवीरौ तौ तत्रतत्राभ्यधावताम् ॥ १.२५२.२ ॥

खाण्डव वन के जिन-जिन स्थानों पर प्राणी भागते हुए दिखते, वे दोनों वीर वहाँ-वहाँ उन पर दौड़ पड़ते थे।

1.252.3

छिद्रं न स्म प्रपश्यन्ति रथयोराशुचारिणोः ।
आविद्धावेव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ ॥ १.२५२.३ ॥

तेज़ी से चलने वाले उन दोनों रथों में वे छेद नहीं देख पाते थे; वे दोनों श्रेष्ठ रथी केवल आते-जाते ही दिखते थे।

1.252.4

खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः ।
उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तः समन्ततः ॥ १.२५२.४ ॥

जब खाण्डव वन जल रहा था, तब सहस्रों प्राणी भयानक चीखें करते हुए चारों ओर से ऊपर उठ पड़े।

1.252.5

दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथाऽपरे ।
स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च तथाऽपरे ॥ १.२५२.५ ॥

बहुत-से प्राणी एक ओर से जल गए थे, दूसरे बुरी तरह झुलस गए थे; कुछ की आँखें फूट गई थीं, कुछ छिन्न-भिन्न हो गए थे, और कुछ इधर-उधर भटक रहे थे।

1.252.6

समालिङ्ग्य सुतानन्ये पितॄन्भ्रातॄनथाऽपरे ।
त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तत्रैव निधनं गताः ॥ १.२५२.६ ॥

कुछ लोग पुत्रों को, कुछ पिताओं और भाइयों को गले लगाए रहे; स्नेह के कारण वे उन्हें छोड़ न सके और वहीं मृत्यु को प्राप्त हो गए।

1.252.7

सन्दष्टदशनाश्चान्ये समुत्पेतुरनेकशः ।
ततस्तेऽतीव घूर्णन्तः पुनरग्नौ प्रपेदिरे ॥ १.२५२.७ ॥

दूसरे दाँत भींचकर अनेक बार ऊपर उड़े। फिर वे अत्यन्त चक्कर खाते हुए पुनः आग में जा गिरे।

1.252.8

दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले ।
तत्रतत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः ॥ १.२५२.८ ॥

पंख, आँखें और पैर जले हुए, धरती पर तड़पते हुए, जगह-जगह देहधारी प्राणी नष्ट होते दिखाई देते थे।

1.252.9

जलाशयेषु तप्तेषु क्वाथ्यमानेषु वह्निना ।
गतसत्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः समन्ततः ॥ १.२५२.९ ॥

जलाशयों में, आग से तपकर उबलते हुए, सब ओर कछुए और मछलियाँ निष्प्राण दिखाई देती थीं।

1.252.10

शरीरैरपरे दीप्तैर्देहवन्त इवाग्नयः ।
अदृश्यन्त वने तत्र प्राणिनः प्राणिसंक्षये ॥ १.२५२.१० ॥

दूसरे प्राणी जलते शरीरों के साथ, मानो देहधारी अग्नियाँ हों, प्राणियों के विनाश में उस वन में दिखाई दिए।

1.252.11

कांश्चिदुत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः ।
पातयामास विहगान्प्रदीप्ते वसुरेतसि ॥ १.२५२.११ ॥

पार्थ (अर्जुन) ने उड़ते हुए कुछ पक्षियों को बाणों से टुकड़े-टुकड़े करके जलती हुई अग्नि में गिरा दिया।

1.252.12

ते शराचितसर्वाङ्गा निनदन्तो महारवान् ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य वेगेन निपेतुः खाण्डवे पुनः ॥ १.२५२.१२ ॥

वे, जिनके सारे अंग बाणों से भरे थे, बड़े स्वर से चिल्लाते हुए, वेग से ऊपर उड़कर, फिर खाण्डव वन में ही जा गिरे।

1.252.13

शरैरभ्याहतानां च सङ्घशः स्म वनौकसाम् ।
विरावः शुश्रुवे घोरः समुद्रस्येव मथ्यतः ॥ १.२५२.१३ ॥

बाणों से आहत वनवासियों की टोलियों का भयंकर चीत्कार वैसे सुनाई दिया जैसे समुद्र मथा जा रहा हो।

1.252.14

वह्नेश्चापि प्रदीप्तस्य खमुत्पेतुर्महार्चिषः ।
जनयामासुरुद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम् ॥ १.२५२.१४ ॥

जलती अग्नि की महाज्वालाएँ आकाश की ओर उठीं और स्वर्गवासियों में अत्यधिक व्याकुलता उत्पन्न कर दी।

1.252.15

तेनार्चिषा सुसन्तप्ता देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः।
शतक्रतुं सहस्राक्षं देवेशमसुरार्दनम् ॥ १.२५२.१५ ॥

उस ज्वाला से अत्यंत पीड़ित होकर महात्मा देवता ऋषियों को आगे कर सब स्वर्गवासी सहस्राक्ष, शतक्रतु, असुरों का संहार करने वाले देवेश्वर के पास गए।

1.252.16

किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते चित्रभानुना ।
कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाममरेश्वर ॥ १.२५२.१६ ॥

हे अमरेश्वर, ये सब मनुष्य अग्नि से क्यों जल रहे हैं? क्या लोकों का संहार तो नहीं आ पहुँचा?

1.252.17

तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयमेवान्ववेक्ष्य च ।
खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः ॥ १.२५२.१७ ॥

यह सुनकर वृत्रहन्ता, हरिवाहन इन्द्र ने स्वयं जाँच करके खाण्डववन को छुड़ाने के लिए प्रस्थान किया।

1.252.18

महता रथबृन्देन नानारूपेण वासवः ।
आकाशं समवाकीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः ॥ १.२५२.१८ ॥

विशाल रथों की सेना के साथ, नाना रूप धारण करके वासव, सुरेश्वर इन्द्र ने आकाश को ढक दिया और वर्षा करने लगे।

1.252.19

ततोऽक्षमात्रा व्यसृजन्धाराः शतसहस्रशः ।
चोदिता देवराजेन जलदाः खाण्डवं प्रति ॥ १.२५२.१९ ॥

तब इन्द्र से प्रेरित मेघों ने खाण्डव वन की ओर लाखों धाराएँ छोड़ीं, जो धुरी के छिद्र जितनी मोटी थीं।

1.252.20

असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः ।
ख एव समुशुष्यन्त नकाश्चित्पावकं गताः ॥ १.२५२.२० ॥

वे धाराएँ अग्नि तक पहुँचने से पहले ही अग्नि के तेज से आकाश में ही सूख गईं; कुछ तो अग्नि तक पहुँचीं भी नहीं।

1.252.21

ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशमर्चिष्मतस्तदा ।
पुनरेव महामेघैरम्भांसि व्यसृजद्बहु ॥ १.२५२.२१ ॥

तब नमुचि के हन्ता इन्द्र अग्नि पर अत्यन्त क्रुद्ध हुए और फिर से महामेघों से बहुत जल बरसाया।

1.252.22

अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम् ।
बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसमाकुलम् ॥ १.२५२.२२ ॥

उस घोर वन में ज्वालाओं की धाराएँ बँध गईं; वह धुएँ और विद्युत से भर गया और गर्जन से व्याप्त हो उठा।