महाभारत · अध्याय 1.254
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.254.1
तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः ।
दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः ॥ १.२५४.१ ॥
अशाप्रकारे पर्वतखंड कोसळल्याने खांडववासी दानव, राक्षस, नाग, तरक्षु आणि अस्वलांच्या वनातील रहिवासी भयभीत झाले.
1.254.2
द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा ।
मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा ॥ १.२५४.२ ॥
मदांध हत्ती, वाघ, सिंह, केसरी सिंह, हरिण, म्हैस आणि शेकडो पक्षीही.
1.254.3
समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः ।
तं दावं समुदैक्षन्त कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ ॥ १.२५४.३ ॥
अत्यंत उद्विग्न होऊन इतर प्राणिजातीही पळू लागल; त्या वणव्याकडे त्यांनी पाहिले; शस्त्र उगारलेले दोन कृष्णही ते पाहत राहिले.
1.254.4
उत्पातनादशब्देन त्रासिता इव चाभवन् ।
ते वनं प्रसमीक्ष्याथ दह्यमानमनेकधा ॥ १.२५४.४ ॥
त्या भयंकर गर्जना आणि गोंधळाने ते जणू त्रस्त झाले; मग अनेक प्रकारे जळणाऱ्या वनाकडे त्यांनी नीट पाहिले.
1.254.5
कृष्णमभ्युद्यतास्त्रं च नादं मुमुचुरुल्बणम् ।
तेन नादेन रौद्रेण नादेन च विभावसोः ॥ १.२५४.५ ॥
शस्त्र उगारलेल्या कृष्णाला पाहून त्यांनी भयानक आरोळी फोडली; त्या भयंकर नादाने आणि अग्नीच्या नादानेही.
1.254.6
ररास गगनं कृत्स्नमुत्पातजलदैरिव ।
ततः कृष्णो महाबाहुः स्वतेजोभास्वरं महत् ॥ १.२५४.६ ॥
तेव्हा अशुभ मेघांनी जणू सारे आकाश गर्जले; मग महाबाहू कृष्ण आपल्या तेजाने तळपणाऱ्या महान रूपात.
1.254.7
चक्रं व्यसृजदत्युग्रं तेषां नाशाय केशवः ।
तेनार्ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः ॥ १.२५४.७ ॥
केशवाने त्यांच्या नाशासाठी अत्यंत उग्र चक्र फेकले. त्यामुळे पीडित झालेले क्षुद्र जाती, दानव आणि निशाचर व्याकूळ झाले.
1.254.8
निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात् ।
तत्रादृश्यन्त ते दैत्याः कृष्णचक्रविदारिताः ॥ १.२५४.८ ॥
शेकडो तुकडे झालेले ते सर्व क्षणार्धात अग्नीत पडले. तेथे कृष्णाच्या चक्राने विदीर्ण झालेले ते दैत्य दिसले.
1.254.9
वसारुधिरसंपृक्ताः सन्ध्यायामिव तोयदाः ।
पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चैव सहस्रशः ॥ १.२५४.९ ॥
चरबी आणि रक्ताने माखलेले, संध्याकाळच्या ढगांसारखे; पिशाच, पक्षी, नाग आणि पशू हजारोंच्या संख्येने.
1.254.10
निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत ।
क्षिप्तं क्षिप्तं पुनश्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः ॥ १.२५४.१० ॥
हे भारता, तेथे वार्ष्णेय (कृष्ण) कालासारखा प्रहार करीत फिरला. शत्रुघातक कृष्णाचे चक्र पुन्हा पुन्हा फेकले गेले.
1.254.11
छित्त्वानेकानि सत्वानि पाणिमेति पुनः पुनः ।
तथा तु निघ्नतस्तस्य पिशाचोरगराक्षसान् ॥ १.२५४.११ ॥
अनेक प्राणी छेडवून ते चक्र पुन्हा पुन्हा हातात परत आले. असा प्रहार करीत त्याने पिशाच, नाग आणि राक्षस (मारले).
1.254.12
बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा ।
समेतानां च सर्वेषां दानवानां च सर्वशः ॥ १.२५४.१२ ॥
तेव्हा सर्वभूतांच्या आत्म्याचे (कृष्णाचे) रूप अत्यंत उग्र झाले. तेथे जमलेल्या सर्व दानवांना सर्व बाजूंनी (ते उग्र झाले).
1.254.13
विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे ।
तयोर्बलात्परित्रातुं तं च दावं यदा सुराः ॥ १.२५४.१३ ॥
देवांनी त्या दावाग्नीला त्यांच्या बलाने वाचवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा कृष्ण आणि पांडव यांच्या युद्धात कोणीही विजयी झाला नाही.
1.254.14
नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाऽभूवन्पराङ्मुखाः ।
शतक्रतुस्तु संप्रेक्ष्य विमुखानमरांस्तथा ॥ १.२५४.१४ ॥
ते ते शमवू न शकल्याने पराङ्मुख झाले. शतक्रतू इंद्राने देवांना पराङ्मुख झालेले पाहिले.
1.254.15
बभूव मुदितो राजन्प्रशंसन्केशवार्जुनौ ।
निवृत्तेष्वथ देवेषु वागुवाचाशरीरिणी ॥ १.२५४.१५ ॥
हे राजा! देव परतल्यावर इंद्र केशव आणि अर्जुन यांची प्रशंसा करत आनंदित झाला. तेव्हा एक अशरीरी वाणी बोलली.
1.254.16
शतक्रतुं समाभाष्य महागम्भीरनिःस्वना ।
न ते सखा सन्निहितस्तक्षको भुजगोत्तमः ॥ १.२५४.१६ ॥
अत्यंत गंभीर स्वराने शतक्रतू इंद्राला संबोधून ती वाणी म्हणाली: 'तुझा मित्र श्रेष्ठ नाग तक्षक येथे उपस्थित नाही.'
1.254.17
दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ ।
न च शक्यौ युधा जेतुं कथंचिदपि वासव ॥ १.२५४.१७ ॥
खांडव दहनाच्या वेळी तो कुरुक्षेत्राला गेला आहे. हे वासवा! या दोघांना युद्धात कोणत्याही प्रकारे जिंकता येत नाही.
1.254.18
वासुदेवार्जुनावेतौ निबोध वचनान्मम ।
नरनारायणावेतौ पूर्वदेवौ दिवि श्रुतौ ॥ १.२५४.१८ ॥
वासुदेव आणि अर्जुन यांना माझ्या शब्दांवरून ओळख. हे दोघे नर आणि नारायण आहेत, स्वर्गात ऐकले गेलेले पूर्वदेव.
1.254.19
भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ ।
नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुमजितौ युधि ॥ १.२५४.१९ ॥
यांचे वीर्य आणि पराक्रम आपणासही ठाऊक आहे. युद्धात हे दुर्धर्ष आहेत, अजिंक्य आहेत, यांना जिंकणे शक्य नाही.
1.254.20
अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ ।
पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः ॥ १.२५४.२० ॥
सर्व लोकांत हे दोघे प्राचीन ऋषींमध्ये श्रेष्ठ आहेत, आणि सर्व सुर-असुरांकडून अत्यंत पूजनीय आहेत.
1.254.21
यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरपन्नगैः ।
तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव ॥ १.२५४.२१ ॥
यक्ष, राक्षस, गंधर्व, मानव, किन्नर आणि नाग यांच्याकडून (पूजनीय असल्याने), हे वासवा, आपण येथून देवांसह निघून जाणे योग्य आहे.
1.254.22
दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम् ।
इति वाक्यमुपश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः ॥ १.२५४.२२ ॥
खाण्डववनाचा नाश हे दैवाचेच विधान आहे, हेही पाहा. हे वचन ऐकून अमरेश्वर म्हणाले, "हे सत्य आहे."
1.254.23
क्रोधामर्षौ समुत्सृज्य संप्रतस्थे दिवं तदा ।
तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः ॥ १.२५४.२३ ॥
तेव्हा क्रोध आणि असहिष्णुता सोडून ते स्वर्गाच्या दिशेने निघाले. त्या महात्म्याला निघालेले पाहून स्वर्गवासी...
1.254.24
सहिताः सेनया राजन्ननुजग्मुः पुरन्दरम् ।
देवराजं तदा यान्तं सह देवैरवेक्ष्य तु ॥ १.२५४.२४ ॥
हे राजा, तेव्हा देवांनी आपल्या सेनेसह पुरंदराचे अनुसरण केले. देवराज देवांसह निघालेले पाहून...
1.254.25
वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः ।
देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ केशवार्जुनौ ॥ १.२५४.२५ ॥
हे राजा, देवराज निघून गेल्यावर वीर वासुदेव आणि अर्जुन यांनी सिंहनाद केला; केशव आणि अर्जुन आनंदित झाले.
1.254.26
निर्विशङ्कं वनं वीरौ दाहयामासतुस्तदा ।
स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वाऽर्जुनः सुरान् ॥ १.२५४.२६ ॥
दोन्ही वीरांनी निर्भयपणे तेव्हा ते वन जाळले; वारा ढग विखुरतो तसे अर्जुनाने देवांना नष्ट केले.
1.254.27
व्यधमच्छरसङ्घातैर्देहिनः खाण्डवालयान् ।
न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः ॥ १.२५४.२७ ॥
त्याने बाणांच्या समूहांनी खाण्डवातील देहधारी प्राण्यांना विखुरले; त्यामुळे कोणताही प्राणी तेथून बाहेर पडू शकला नाही.
1.254.28
संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना ।
नाशक्नुवंश्च भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम् ॥ १.२५४.२८ ॥
सव्यसाची अर्जुनाच्या बाणांनी छिन्न होत असताना, महान प्राणीही रणात अर्जुनाला सामोरे जाऊ शकले नाहीत.
1.254.29
निरीक्षितुममोघास्त्रं योद्धुं चापि कुतो रणे ।
शतं चैकेन विव्याध शतेनैकं पतत्रिणाम् ॥ १.२५४.२९ ॥
अमोघ अस्त्र पाहणेही कठीण, तर रणात लढणे कसे शक्य? त्याने एकाने शंभराला आणि शंभराने एका पक्ष्याला भेदले.
1.254.30
व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात्कालहता इव ।
न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च ॥ १.२५४.३० ॥
प्राणहीन होऊन ते अग्नीत पडले, जणू साक्षात काळाने मारल्यासारखे; खडकांवर आणि विषम ठिकाणीही त्यांना आश्रय मिळाला नाही.
1.254.31
पितृदेवनिवासेषु सन्तापश्चाप्यजायत ।
भूतसङ्घाश्च बहवो दीनाश्चक्रुर्महास्वनम् ॥ १.२५४.३१ ॥
पितर आणि देवांच्या निवासस्थानांतही संताप उत्पन्न झाला; अनेक दीन प्राणिसमूहांनी मोठा आक्रोश केला.
1.254.32
रुरुदुर्वारणाश्चैव तथा मृगतरक्षवः ।
तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः ॥ १.२५४.३२ ॥
हत्तीही रडले; हरिण आणि तरक्षुही तसेच; त्या आवाजाने गंगेत आणि समुद्रात संचार करणारे मासे भयभीत झाले.
1.254.33
विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः ।
न त्वर्जुनं महाबाहो नापि कृष्णं जनार्दनम् ॥ १.२५४.३३ ॥
तेथील विद्याधरांचे समूह आणि वनवासीही; पण हे महाबाहो, त्यांना अर्जुनाला किंवा जनार्दन कृष्णालाही पाहता आले नाही.
1.254.34
निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः ।
एकायनगता येऽपि निष्पेतुस्तत्र केचन ॥ १.२५४.३४ ॥
कोणालाही त्यांच्याकडे पाहणेही शक्य झाले नाही, तर युद्ध करणे तर दूरच; एकाच मार्गाने गेलेल्यांपैकी काही तेथून बाहेर पडले.
1.254.35
राक्षसा दानवा नागा जघ्ने चक्रेण तान्हरिः ।
ते तु भिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद्गतासवः ॥ १.२५४.३५ ॥
हरीने चक्राने राक्षस, दानव आणि नागांना मारले; चक्राच्या वेगाने त्यांची डोकी आणि देह फुटून ते प्राणहीन झाले.
1.254.36
पेतुरन्ये महाकायाः प्रदीप्ते वसुरेतसि ।
समांसरुधिरौधैश्च वसाभिश्चापि तर्पितः ॥ १.२५४.३६ ॥
इतर महाकाय प्राणी प्रज्वलित वसुरेतस् (अग्नी) मध्ये पडले; मांस आणि रक्ताच्या प्रवाहांनी आणि चरबीने तो अग्नी तृप्त झाला.
1.254.37
उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत ।
दीप्ताक्षो दीप्तजिह्वश्च संप्रदीप्तमहाननः ॥ १.२५४.३७ ॥
तो आकाशात वर गेला आणि धूररहित झाला; त्याचे डोळे पेटले होते, जीभ ज्वालांनी भरली होती आणि मोठे तोंड पूर्णपणे भडकले होते.
1.254.38
दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन्प्राणभृतां वसाम् ।
तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः ॥ १.२५४.३८ ॥
त्याचे केस वरच्या दिशेने पेटलेले होते, डोळे पिंगट होते; प्राण्यांची चरबी पिणारा, कृष्ण आणि अर्जुनाने दिलेले ते अमृत मिळवून तो अग्नी (असा झाला).
1.254.39
बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः ।
तथाऽसुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात् ॥ १.२५४.३९ ॥
तो आनंदित व तृप्त झाला, परम समाधान पावला; तसेच तक्षकाच्या निवासातून मय नावाचा असुर (बाहेर आला).
1.254.40
विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः ।
तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः ॥ १.२५४.४० ॥
अचानक पळत असलेल्या त्याला मधुसूदनाने पाहिले; वायू ज्याचा सारथी आहे, जाळू इच्छिणारा अग्नी त्याला प्रार्थना करू लागला.
1.254.41
शरीरवाञ्जटी भूत्वा नदन्निव बलाहकः ।
विज्ञाय दानवेन्द्राणां मयं वै शिल्पिनां वरम् ॥ १.२५४.४१ ॥
शरीर धारण करून, जटाधारी होऊन, मेघासारखा गर्जना करत; दानवराजांमध्ये शिल्पिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या मयाला ओळखून.
1.254.42
जिघांसुर्वासुदेवस्तं चक्रमुद्यम्य धिष्ठितः ।
स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षन्तं च पावकम् ॥ १.२५४.४२ ॥
त्याला मारण्याच्या इच्छेने वासुदेव चक्र उचलून उभा राहिला; त्याने उचललेले चक्र आणि जाळण्यास सिद्ध अग्नी पाहिला.
1.254.43
अभिधावार्जुनेत्येवं मयस्त्राहीति चाब्रवीत् ।
तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः ॥ १.२५४.४३ ॥
'अर्जुना, धाव, मयाचे रक्षण कर!' असे तो म्हणाला. त्याची भीतीने केलेली हाक ऐकून धनंजय म्हणाला, 'भिऊ नकोस.'
1.254.44
प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत ।
तं न भेतव्यमित्याह मयं पार्थो दयापरः ॥ १.२५४.४४ ॥
हे भारता, पार्थाने मयाला उत्तर दिले, जणू त्याला जीवदान देत आहे. दयाळू पार्थ मयाला म्हणाला, 'तू भिण्याचे कारण नाही.'
1.254.45
तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम् ।
न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च ॥ १.२५४.४५ ॥
पार्थाने अभय दिल्यावर नमुचीचा भाऊ मयाला दाशार्ह (कृष्ण) मारण्याची इच्छा धरली नाही; पावक (अग्नी)नेही त्याला जाळले नाही.
1.254.46
तद्वनं पावको धीमान्दिनानि दश पञ्च च ।
ददाह कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः पाकशासनात् ॥ १.२५४.४६ ॥
शहाण्या पावकाने त्या वनाला पंधरा दिवस जाळले. पाकशासनाने (इंद्राने) रक्षिलेल्या कृष्ण व पार्थांमुळे.
1.254.47
तस्मिन्वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च ।
अश्वसेनं मयं चैव चतुरः शार्ङ्गकांस्तथा ॥ १.२५४.४७ ॥
त्या वनाला जळत असताना षडग्नीने अश्वसेन, मय आणि चार शार्ङ्गकांना जाळले नाही.