महाभारत · अध्याय 1.259
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.259.1
मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान् ।
उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति ॥ १.२५९.१ ॥
मन्दपालाने कौरव्याबद्दल आणि आपल्या पुत्रांबद्दल चिंता केली. सूर्याला हाक मारून बोलूनही त्याला शांती मिळाली नाही.
1.259.2
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत् ।
कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः ॥ १.२५९.२ ॥
पुत्रांसाठी संतप्त होऊन विलाप करीत तो असे म्हणाला— "शरणात असलेले माझे लहान पुत्र कसे समर्थ होतील?"
1.259.3
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति ।
असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः ॥ १.२५९.३ ॥
अग्नी वाढत असता आणि वारा वेगाने वाहत असता, माझे पुत्र सुटका करून घेण्यास असमर्थ होतील.
1.259.4
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी ।
भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती ॥ १.२५९.४ ॥
त्यांची तपस्विनी आई रक्षण करण्यास कशी असमर्थ होईल? पुत्रांचे रक्षण न दिसल्याने ती शोकाने पीडित होईल.
1.259.5
कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान् ।
सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती ॥ १.२५९.५ ॥
उडण्यास असमर्थ, पडलेल्या माझ्या पुत्रांसाठी ती अनेक प्रकारे संतप्त होऊन आक्रोश करीत धावेल.
1.259.6
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे ।
स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी ॥ १.२५९.६ ॥
जरितारीचा पुत्र कसा, माझा सारिसृक्क कसा, स्तंबमित्र कसा, द्रोण कसा, आणि ती तपस्विनी कशी?
1.259.7
लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने ।
लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत ॥ १.२५९.७ ॥
हे भारता, वनात विलाप करणाऱ्या त्या ऋषी मन्दपालाला त्यांच्या पत्नीने जणू मत्सराने हे उत्तर दिले.
1.259.8
न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि ।
तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम् ॥ १.२५९.८ ॥
तू ज्या ऋषींबद्दल बोललास, त्यांच्यासाठी तुला तुझ्या पुत्रांची काळजी नाही. ते तेजस्वी आणि पराक्रमी आहेत; अग्नीची त्यांना भीती नाही.
1.259.9
त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ ।
श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना ॥ १.२५९.९ ॥
तू अग्नीने वेढलेल्या तुझ्या पुत्रांबद्दल बोललास, माझ्या सान्निध्यात तू स्वतः होतास — हे महात्मा अग्नीनेही ऐकले असे मी ऐकले आहे.
1.259.10
पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति ।
न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम् ॥ १.२५९.१० ॥
ते ऋषी ते शब्द बोलून ते खोटे करणार नाहीत. नातेवाईकाच्या कर्तव्यात त्यांच्यामुळे तुझे मन स्वस्थ होणार नाही.
1.259.11
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे ।
ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत् ॥ १.२५९.११ ॥
माझ्या त्याच शत्रूचा विचार करून तू संतप्त होतोस. निश्चितच माझ्याप्रती तुझे प्रेम पूर्वीसारखे राहिलेले नाही.
1.259.12
नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने ।
पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन ॥ १.२५९.१२ ॥
खरोखर, पक्षपाती माणसाने कारणाशिवाय मित्राशी अन्याय करणे योग्य नाही. पीडित असूनही मी कोणत्याही प्रकारे त्याच्याकडे पाहू शकत नाही.
1.259.13
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे ।
चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता ॥ १.२५९.१३ ॥
तू जा, ज्यासाठी तू शोक करतोस तेथे. मीही एकटी फिरेन, जशी पुरुषावर अवलंबून असलेली स्त्री फिरते.
1.259.14
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे ।
अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम ॥ १.२५९.१४ ॥
तू समजतोस तसा मी या जगात असा फिरत नाही. संततीसाठीच मी फिरतो, आणि तेही माझ्यासाठी दुःखदायक झाले आहे.
1.259.15
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः ।
अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १.२५९.१५ ॥
भूतकाळाचा त्याग करून भविष्यकाळाच्या हेतूवर जो अवलंबून राहतो, तो मंदबुद्धी; जग त्याचा अवमान करते. तुला जसे हवे तसे कर.
1.259.16
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान् ।
आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम ॥ १.२५९.१६ ॥
हा प्रज्वलित अग्नी, वृक्षांना चाटत, माझ्या उद्विग्न हृदयात अशुभ संताप निर्माण करत आहे.
1.259.17
भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत् ।
सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा ॥ १.२५९.१७ ॥
पतीचे बोल ऐकून ती विलाप करत दुःखी झाली; आणि पतिपरायणा ती पुन्हा पतीचे सांत्वन करू लागली.
1.259.18
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः ।
जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी ॥ १.२५९.१८ ॥
त्या ठिकाणाहून अग्नी पुढे गेल्यावर जरिता पुन्हा आपल्या पिलांसह निघून गेली; पुत्रांची इच्छा करणारी जरिता.
1.259.19
सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः ।
रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान् ॥ १.२५९.१९ ॥
वनात तिने त्या सर्वांना सुखरूप, अग्नीतून मुक्त झालेले, रडणारे, निरोगी पुत्र म्हणून पाहिले.
1.259.20
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः ।
न श्रद्धेयं ततस्तेषांर्शनं वै पुनःपुनः ॥ १.२५९.२० ॥
त्यांना पाहून ती पुन्हा पुन्हा अश्रू ढाळू लागली. तेव्हा त्यांचे ते दर्शन पुन्हा पुन्हा विश्वास ठेवण्यायोग्य नव्हते.
1.259.21
इति मत्वाऽब्रवीद्वाकजरिता पुत्रगृद्धिनी ।
एकाकशश्च पुत्रांस्तन्त्र्शमानान्वपद्यत ॥ १.२५९.२१ ॥
असा विचार करून पुत्रांची इच्छा करणारी जरिता बोलली; तहानलेल्या पुत्रांना एकेक करून तिने आलिंगन दिले.
1.259.22
जरिता तु परिष्वज्युत्रस्नेहाच्चुचुम्ब ह ॥ १.२५९.२२ ॥
जरिताने पुत्रस्नेहाने त्यांना आलिंगन देऊन चुंबन घेतले.
1.259.23
ततोऽभ्यगच्छत्सहसमन्दपालोऽपि भारत ।
अथ ते सर्व एवैनं भ्यनन्दंस्तदा सुताः ॥ १.२५९.२३ ॥
नंतर, हे भारता, मंदपालही सोबत आला. तेव्हा सर्व पुत्रांनी त्याचे स्वागत केले.
1.259.24
गुरुत्वान्मन्दपालस्तपसश्च विशेषतः ।
अभिवादामहे सर्वे तपक्षाः प्रसादतः ॥ १.२५९.२४ ॥
मंदपाल वडील असल्यामुळे, आणि विशेषतः तपामुळे, त्याच्या कृपेने आम्ही सर्व तपस्वी त्याला वंदन करतो.
1.259.25
एवमुक्तवतां तेषां तनन्द्य महातपाः ।
परिष्वज्य ततो मू उपाघ्राय च बलकान्।
पुत्रान्स्वयं समाहूयतः प्रोवाच गौतमः ॥ १.२५९.२५ ॥
ते असे बोलल्यावर महातपस्वी गौतम आनंदित झाला, त्याने त्यांना आलिंगन दिले, मस्तक हुंगून बालकांचे चुंबन घेतले; मग स्वतः पुत्रांना बोलावून तो म्हणाला.
1.259.26
लालप्यमानमेकैकंरितां च पुनःपुनः ।
न चैवोचुस्तदा किंतमृषिं साध्वसाधु वा ॥ १.२५९.२६ ॥
प्रत्येकाला पुन्हा पुन्हा विलाप करत बोलावले तरी, तेव्हा त्यांनी त्या ऋषीविषयी चांगले किंवा वाईट काहीही सांगितले नाही.
1.259.27
ज्येष्ठः सुतस्ते कत कतमस्तस्य चानुजः ।
मध्यमः कतमश्चैव यान्कतमश्च ते ॥ १.२५९.२७ ॥
तुझा ज्येष्ठ पुत्र कोण? त्याचा धाकटा भाऊ कोण? मधला कोण? आणि कोण कोण, ते कोण?
1.259.28
एवं ब्रुवन्तं दुःखाकं मा न प्रतिभाषसे ।
कृतवानस्मि हव्यानैव शान्तिमितो लभे।
एवमुक्त्वा तु तां मन्दपालस्तदाऽस्पृशत् ॥ १.२५९.२८ ॥
दुःखाने असे बोलणाऱ्या मला तू उत्तर का देत नाहीस? मी हविर्द्रव्ये अर्पण केली आहेत; येथूनच मला शांती मिळते. असे म्हणून मंदपालाने तेव्हा तिला स्पर्श केला.
1.259.29
किं नु ज्येष्ठेन ते किमनन्तरजेन ते ।
किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः ॥ १.२५९.२९ ॥
ज्येष्ठाने तुला काय, पुढल्याने तुला काय? मधल्याने काय, किंवा धाकट्याने काय?
1.259.30
यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा ।
तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम् ॥ १.२५९.३० ॥
तू पूर्वी मला पूर्णपणे सोडून गेलास; त्याच विलाप करणाऱ्या मला नव्हे, तर त्या तरुण, गोड हसणाऱ्या स्त्रीकडेच जा.
1.259.31
न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात् ।
सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम् ॥ १.२५९.३१ ॥
स्त्रियांना परलोकात पुरुषाहून वेगळे काही नसते; जगात सवतीमत्सरावाचून दुसरे काहीही धननाशाचे कारण नाही.
1.259.32
वैराग्निदीपनं चैव भृशुद्वेगकारि च ।
सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता ॥ १.२५९.३२ ॥
ती वैराग्नी पेटविणारी आणि मोठी अस्वस्थता निर्माण करणारी आहे; तरी ती सुव्रता, कल्याणी आणि सर्व प्राण्यांमध्ये प्रसिद्ध आहे.
1.259.33
अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठं पर्यशङ्कत ।
विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम् ॥ १.२५९.३३ ॥
अरुंधतीने महात्मा वसिष्ठांवर संशय घेतला; ते सदैव अत्यंत शुद्ध स्वभावाचे आणि प्रिय व हितकार्यात रत असत.
1.259.34
सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम् ।
अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा।
लक्ष्याऽलक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति ॥ १.२५९.३४ ॥
सप्तर्षींच्या मध्ये उभ्या असलेल्या त्या वीर मुनींचा तिने अपमान केला; त्यांच्याविषयीच्या दुर्भावनेने ती धुराने तांबूस झालेल्या प्रभेची, दिसणारी व न दिसणारी, असामान्य रूपाची होऊन जणू एखादे चिन्ह पाहत आहे.
1.259.35
अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह ।
इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते ॥ १.२५९.३५ ॥
संततीसाठी तूही येथे मला प्राप्त केलेस; अशा प्रकारे तुझी इच्छा पूर्ण झाली. तीही आज तशीच आहे.
1.259.36
न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन ।
न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती ॥ १.२५९.३६ ॥
'ही माझी भार्या आहे' असा विश्वास पुरुषाने कोणत्याही प्रकारे ठेवू नये; कारण पुत्रवती सती स्त्री आपल्या कर्तव्याचा विचार करीत नाही.
1.259.37
ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते ।
स च तानात्मजान्सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः ॥ १.२५९.३७ ॥
तेव्हा त्याचे सर्व पुत्र त्याची नीट सेवा करीत; आणि तोही आपल्या सर्व पुत्रांना धीर देण्यास तत्पर असे.