महाभारत · अध्याय 1.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.31.1
कोऽपराधो महेन्द्रस्य कः प्रमादश्च सूतज ।
तपसा वालखिल्यानां संभूतो गरुडः कथम् ॥ १.३१.१ ॥
हे सूतपुत्रा! महेंद्राचा अपराध काय होता आणि त्याचा प्रमाद काय होता? वालखिल्यांच्या तपाने गरुड कसा जन्मला?
1.31.2
कश्यपस्य द्विजातेश्च कथं वै पक्षिराट् सुतः ।
अधृष्टः सर्वभूतानामवध्यस्चाभवत्कथम् ॥ १.३१.२ ॥
ब्राह्मण कश्यपाचा पुत्र पक्षिराज कसा झाला? सर्व प्राण्यांना अजेय आणि अवध्य तो कसा झाला?
1.31.3
कथं च कामचारी स कामवीर्यश्च खेचरः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पुराणे यदि पठ्यते ॥ १.३१.३ ॥
तो इच्छेनुसार संचार करणारा, इच्छित सामर्थ्य असलेला आणि आकाशचारी कसा झाला? पुराणात हे वाचले जात असेल तर ते मला ऐकायचे आहे.
1.31.4
विषयोऽयं पुराणस्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
शृणु मे वदतः सर्वमेतत्संक्षेपतों द्विज ॥ १.३१.४ ॥
हे द्विजा! तू मला जे विचारत आहेस तो पुराणाचाच विषय आहे. मी सांगत आहे ते सर्व संक्षेपाने ऐक.
1.31.5
यजतः पुत्रकामस्य कश्यपस्य प्रजापतेः ।
साहाय्यमृषयो देवा गन्धर्वाश्च ददुः किल ॥ १.३१.५ ॥
पुत्रकामनेने यज्ञ करणाऱ्या प्रजापती कश्यपाला ऋषी, देव आणि गंधर्व यांनी साहाय्य केले.
1.31.6
तत्रेध्मानयने शक्रो नियुक्तः कश्यपेन ह ।
मुनयो वालखिल्याश्च ये चान्ये देवतागणाः ॥ १.३१.६ ॥
तेथे कश्यपाने समिधा आणण्याच्या कामी शक्र (इंद्र) नियुक्त केला होता; वालखिल्य मुनी आणि इतर देवगणही होते.
1.31.7
शक्रस्तु वीर्यसदृशमिध्यभारं गिरिप्रभम् ।
समुद्यम्यानयामास नातिकृच्छ्रादिव प्रभुः ॥ १.३१.७ ॥
परंतु शक्राने आपल्या सामर्थ्याला साजेसा, पर्वतासारखा इंधनाचा भार उचलून आणला; प्रभूसाठी ते फारसे कठीण न होता जणू.
1.31.8
अथापश्यदृषीन्ह्रस्वानङ्गुष्ठोदरवर्ष्मणः ।
पलाशवर्तिकामेकां वहतः संहतान्पथि ॥ १.३१.८ ॥
मग त्याला लहान ऋषी दिसले; त्यांचे शरीर अंगठा व पोटाएवढे लहान होते; वाटेत एकत्र येऊन ते एक पळसाची काडी वाहून नेत होते.
1.31.9
प्रलीनान्स्वेष्विवाङ्गेषु निराहारांस्तपोधनान् ।
क्लिश्यमानान्मन्दबलान्गोष्पदे संप्लुतोदके ॥ १.३१.९ ॥
ते जणू स्वतःच्या अवयवांतच आक्रसलेले होते; आहाराविना, तपच ज्यांचे धन आहे असे, कष्ट भोगणारे, दुर्बल, गाईच्या खुरातल्या पाण्यात बुडालेले.
1.31.10
तान्सर्वान्विस्मयाविष्टो वीर्योन्मत्तः पुरन्दरः ।
अपहास्याभ्यगाच्छीघ्रं लम्बयित्वाऽवमन्य च ॥ १.३१.१० ॥
त्या सर्वांना पाहून आश्चर्याने भरलेला, आपल्या सामर्थ्याने उन्मत्त झालेला पुरंदर उपहास करत लगेच त्यांच्याजवळ गेला, त्यांना लोंबकळवून तिरस्कार केला.
1.31.11
तेऽथ रोषसमाविष्टाः सुभृशं जातमन्यवः ।
आरेभिरे महत्कर्म तदा शक्रभयंकरम् ॥ १.३१.११ ॥
तेव्हा ते क्रोधाने अत्यंत भरले; त्यांच्यात संताप उसळला; इंद्राला भय वाटेल असे एक महान कर्म त्यांनी आरंभले.
1.31.12
जुहुवुस्ते सुतपसो विधिवज्जातवेदसम् ।
मन्त्रैरुच्चावचैर्विप्रा येन कामेन तच्छृणु ॥ १.३१.१२ ॥
त्या महातपस्वींनी विधिपूर्वक जातवेदस् (अग्नी) मध्ये आहुती दिल्या, उच्च-नीच अशा विविध मंत्रांसह. हे विप्रांनो, कोणत्या इच्छेने त्यांनी असे केले ते ऐका.
1.31.13
कामवीर्यः कामगमो देवराजभयप्रदः ।
इन्द्रोऽन्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः ॥ १.३१.१३ ॥
इच्छेने वीर्य लाभलेला, इच्छेनुसार गमन करणारा, देवराजाला भय देणारा, सर्व देवांमध्ये दुसरा इंद्र होवो—असे संयमव्रती (म्हणाले).
1.31.14
इन्द्राच्छतगुणः शौर्ये वीर्ये चैव मनोजवः ।
तपसो नः फलेनाद्य दारुणः संभवित्विति ॥ १.३१.१४ ॥
इंद्रापेक्षा शंभरपट शौर्य व वीर्य असलेला, मनासारखा वेगवान—आमच्या तपाच्या फलाने आज भयंकर उत्पन्न होवो (असे).
1.31.15
तद्बुद्ध्वा भृशसंतप्तो देवराजः शतक्रतुः ।
जगाम शरणं तत्र कश्यपं संशितव्रतम् ॥ १.३१.१५ ॥
हे जाणून अत्यंत व्याकुळ झालेला देवराज शतक्रतू इंद्र तेथे कठोरव्रती कश्यपाच्या शरणी गेला.
1.31.16
तच्छ्रुत्वा देवराजस्य कश्यपोऽथ प्रजापतिः ।
वालखिल्यानुपागम्य कर्मसिद्धिमपृच्छत ॥ १.३१.१६ ॥
देवराजाचे ते बोलणे ऐकून प्रजापती कश्यप वालखिल्यांजवळ जाऊन कर्मसिद्धीबद्दल विचारू लागले.
1.31.17
केन कामेन चारब्धं भवद्भिर्होमकर्म च ।
याथातथ्येन मे ब्रूत श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ १.३१.१७ ॥
तुम्ही कोणत्या कामनेने होमकर्म आरंभिले? यथार्थपणे मला सांगा; ऐकण्याची माझी उत्सुकता आहे.
1.31.18
अवज्ञाताः सुरेन्द्रेण मूढेनाकृतबुद्धिना ।
ऐश्वर्यमदमत्तेन सदाचारान्निरस्यता ॥ १.३१.१८ ॥
ऐश्वर्याच्या मदाने उन्मत्त, मूढ व अपरिपक्व बुद्धीच्या सुरेंद्राने आमचा अपमान केला, सदाचारापासून आम्हांला दूर लोटून.
1.31.19
तद्विघातार्थमारम्भो विधिवत्तस्य कश्यप ॥ १.३१.१९ ॥
हे कश्यपा, त्याला अडथळा करण्यासाठी त्याने विधिपूर्वक हा आरंभ केला आहे.
1.31.20
एवमस्त्विति तं चापि प्रत्यूचुः सत्यवादिनः ।
तान्कश्यप उवाचेदं सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ १.३१.२० ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून त्या सत्यवादींनी त्यालाही उत्तर दिले. तेव्हा प्रजापती कश्यप सांत्वनपूर्वक त्यांना म्हणाले.
1.31.21
अयमिन्द्रस्त्रिभुवने नियोगाद्ब्रह्मणः कृतः ।
इन्द्रार्थे च भवन्तोऽपि यत्नवन्तस्तपोधनाः ॥ १.३१.२१ ॥
त्रिभुवनात ब्रह्मदेवाच्या नियोगाने हा इंद्र स्थापित केला आहे. हे तपोधनांनो, तुम्हीही इंद्रासाठी प्रयत्न करा.
1.31.22
न मिथ्या ब्रह्मणो वाक्यं कर्तुमर्हथ सत्तमाः ।
भवतां हि न मिथ्याऽयं संकल्पो वै चिकीर्षितः ॥ १.३१.२२ ॥
हे सत्तमांनो, ब्रह्मदेवाचे वचन खोटे करणे तुम्हाला योग्य नाही. तुमचा हा संकल्पही खोटा नाही; तो खरोखरच पूर्ण करायचा आहे.
1.31.23
भवत्वेष पतत्रीणामिन्द्रोऽतिबलसत्त्ववान् ।
प्रसादः क्रियतामस्य देवराजस्य याचतः ॥ १.३१.२३ ॥
पक्ष्यांमध्ये अत्यंत बलवान आणि सत्त्ववान असा हा इंद्र होवो. याचना करणाऱ्या देवराजावर कृपा केली जावो.
1.31.24
एवमुक्ताः कश्यपेन वालखिल्यास्तपोधनाः ।
प्रत्यूचुरभिसंपूज्य मुनिश्रेष्ठं प्रजापतिम् ॥ १.३१.२४ ॥
कश्यपांनी असे सांगितल्यावर तपोधन वालखिल्यांनी मुनिश्रेष्ठ प्रजापतींचा सन्मान करून उत्तर दिले.
1.31.25
इन्द्रार्थोऽयं समारम्भः सर्वेषां नः प्रजापते ।
अपत्यार्थं समारम्भो भवतश्चायमीप्सितः ॥ १.३१.२५ ॥
हा आरंभ इंद्रासाठी आहे, हे प्रजापती, हा आमच्या सर्वांचा आरंभ आहे. आणि तुमचा हा आरंभ संततीसाठी इच्छित आहे.
1.31.26
तदिदं सफलं कर्म त्वयैव प्रतिगृह्यताम् ।
तथा चैवं विधत्स्वात्र यथा श्रेयोऽनुपश्यसि ॥ १.३१.२६ ॥
म्हणून हे कर्म सफल होवो, तुम्हीच ते स्वीकारा. यात जे कल्याणकारक दिसेल तसे करा.
1.31.27
एतस्मिन्नेव काले तु देवी दाक्षायणी शुभा ।
विनता नाम कल्याणी पुत्रकामा यशस्विनी ॥ १.३१.२७ ॥
त्याच वेळी दक्षवंशातील शुभा देवी विनता नावाची कल्याणी, पुत्रकामना करणारी आणि यशस्विनी.
1.31.28
तपस्तप्त्वा व्रतपरा स्नाता पुंसवने शुचिः ।
उपचक्राम भर्तारं तामुवाचाथ कश्यपः ॥ १.३१.२८ ॥
तप करून, व्रतात तत्पर होऊन, पुंसवनासाठी स्नान करून पवित्र होऊन ती पतीजवळ गेली; तेव्हा कश्यप तिला म्हणाले.
1.31.29
आरम्भः सफलो देवि भविता यस्त्वयेप्सितः ।
जनयिष्यसि पुत्रौ द्वौ वीरौ त्रिभुवनेश्वरौ ॥ १.३१.२९ ॥
हे देवी, तू इच्छिलेला आरंभ सफल होईल; त्रिभुवनाचे ईश्वर असे दोन वीर पुत्र तू प्रसवशील.
1.31.30
तपसा वालखिल्यानां मम संकल्पतस्तथा ।
भविष्यतो महाभागौ पुत्रौ त्रैलोक्यपूजितौ ॥ १.३१.३० ॥
वालखिल्यांच्या तपाने आणि माझ्या संकल्पाने तसेच त्रैलोक्यात पूजित असे दोन महाभाग्यवान पुत्र होतील.
1.31.31
उवाच चैनां भगवान्कश्यपः पुनरेव ह ।
धार्यतामप्रमादेन गर्भोऽयं सुमहोदयः ॥ १.३१.३१ ॥
भगवान कश्यप पुन्हा तिला म्हणाले: हा गर्भ सावधपणे धारण कर, याचा उदय अति महान आहे.
1.31.32
एकः सर्वपतत्रीणामिन्द्रत्वं कारयिष्यति ।
लोकसंभावितो वीरः कामरूपो विहङ्गमः ॥ १.३१.३२ ॥
हा एकटाच सर्व पक्ष्यांना इंद्रपद मिळवून देईल. लोकांत मान्य असलेला हा वीर इच्छारूपी विहंगम होईल.
1.31.33
शतक्रतुमथोवाच प्रीयमाणः प्रजापतिः ।
त्वत्सहायौ महावीर्यौ भ्रातरौ ते भविष्यतः ॥ १.३१.३३ ॥
नंतर प्रसन्न झालेले प्रजापती शतक्रतूला (इंद्राला) म्हणाले: तुझे सहाय्यक असे महापराक्रमी दोन भाऊ होतील.
1.31.34
नैताभ्यां भविता दोषः सकाशात्ते पुरंदर ।
व्येतु ते शक्र संतापस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥ १.३१.३४ ॥
यांच्यामुळे तुला कोणताही दोष लागणार नाही, हे पुरंदरा. हे शक्रा, तुझा संताप दूर होवो; तूच इंद्र राहशील.
1.31.35
न चाप्येवं त्वया भूयः क्षेप्तव्या ब्रह्मवादिनः ।
न चावमान्या दर्पात्ते वाग्वज्रा भृशकोपनाः ॥ १.३१.३५ ॥
आणि तू पुन्हा अशा ब्रह्मवादी ऋषींचा अपमान करू नयेस, गर्वाने त्यांची अवहेलना करू नयेस; त्यांचे शब्द वज्रासारखे असतात आणि ते अत्यंत क्रोधी असतात.
1.31.36
एवमुक्तो जगामेन्द्रो निर्विशङ्कस्त्रिविष्टपम् ।
विनता चापि सिद्धार्था बभूव मुदिता तथा ॥ १.३१.३६ ॥
असे सांगितल्यावर इंद्र निर्भयपणे स्वर्गाला गेला; विनताही आपला मनोरथ सिद्ध झाल्याने आनंदित झाली.
1.31.37
जनयामास पुत्रौ द्वावरुणं गरुडं तथा ।
विकलाङ्गोऽरुणस्तत्र भास्करस्य पुरःसरः ॥ १.३१.३७ ॥
तिने दोन पुत्रांना जन्म दिला—अरुण आणि गरुड. अरुण अवयवांनी विकल होता; तो सूर्याच्या पुढे चालणारा झाला.
1.31.38
पतत्त्रीणां च गरुडमिन्द्रत्वेनाभ्यषिञ्चत ।
तस्यैतत्कर्म सुमहच्छ्रूयतां भृगुनन्दन ॥ १.३१.३८ ॥
पक्ष्यांसाठी गरुडाला इंद्र म्हणून अभिषेक केला. हे भृगुनंदना, त्याचे हे महान कर्म ऐका.