મહાભારત · અધ્યાય 1.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.42.1
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् ।
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत् ॥ १.४२.१ ॥
હે તાત, આ સાહસ હોય કે દુષ્કૃત્ય, તમને પ્રિય હોય કે અપ્રિય, તમે કહેલું વચન ખોટું નહીં થાય.
1.42.2
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते ।
नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन् ॥ १.४२.२ ॥
આ બીજી રીતે નહીં થાય, હે તાત, આ જ હું તમને કહું છું. હું આ રીતે જૂઠું નથી બોલતો; મજાકમાં પણ કેવી રીતે શાપ આપું?
1.42.3
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा ।
नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥ १.४२.३ ॥
હે પુત્ર, હું જાણું છું કે તારો પ્રભાવ ઉગ્ર છે અને તારી વાણી સત્ય છે. તેં પહેલાં ક્યારેય જૂઠું કહ્યું નથી; તેથી આ ખોટું નહીં થાય.
1.42.4
पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु ।
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः
गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥ १.४२.४ ॥
પુત્ર પુખ્ત હોય તો પણ પિતાએ તેને સદા સલાહ આપવી જોઈએ, જેથી તે ગુણવાન બને અને મહાન યશ પામે. હે સૌમ્ય, હું તરત આનો ઉપાય કરવા ઝડપથી જાઉં છું.
1.42.5
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा ।
वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥ १.४२.५ ॥
તું હજી બાળક છે; તોપણ સદા તપથી પોષાયેલો છે. પ્રભાવશાળી મહાત્માઓનો ક્રોધ અતિશય વધે તો પછી શું કહેવું?
1.42.6
उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया ।
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर।
पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥ १.४२.६ ॥
આ લોક નાશ પામી શકે; તેનો ઉપાય એક ક્ષણમાં છે. હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારું પુત્રત્વ, બાલ્યાવસ્થા અને સાહસ જોઈને હું તમને જે કહેવું જોઈએ તે કહું છું.
1.42.7
स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन् ।
चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि ॥ १.४२.७ ॥
તું શમમાં તત્પર થઈ, વનનો આહાર લેતો, આ ક્રોધ છોડીને વિચર; આ રીતે તું ધર્મનો ત્યાગ નહીં કરે.
1.42.8
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् ।
ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ॥ १.४२.८ ॥
ક્રોધ યતિઓના દુઃખથી સંચિત ધર્મને હરી લે છે; તેથી ધર્મહીનોને ઇષ્ટ ગતિ મળતી નથી.
1.42.9
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥ १.४२.९ ॥
શમ જ યતિઓ અને ક્ષમાવાનોને સિદ્ધિ આપનારો છે; આ લોક ક્ષમાવાનોનો છે, અને પરલોક પણ ક્ષમાવાનોનો.
1.42.10
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।
क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान् ॥ १.४२.१० ॥
તેથી તું સદા ક્ષમાશીલ અને જિતેન્દ્રિય થઈ વિચર; ક્ષમાથી તું બ્રહ્માની સમીપ લોકો પ્રાપ્ત કરીશ.
1.42.11
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै ।
तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै ॥ १.४२.११ ॥
પણ હું શમનો આશ્રય લઈને આજે જે શક્ય છે તે કરીશ, વત્સ; રાજા પાસે દૂત મોકલીશ.
1.42.12
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना ।
ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा ॥ १.४२.१२ ॥
મારા અપરિપક્વ બુદ્ધિના બાળક પુત્રે તને શાપ આપ્યો છે; રાજન, તારા તરફથી મારું આ અપમાન જોઈને તેણે ક્રોધથી આ કર્યું.
1.42.13
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः ।
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः ॥ १.४२.१३ ॥
આ રીતે શિષ્યને આદેશ આપીને, સુવ્રત એ મહાતપસ્વીએ, કરુણાથી ભરેલા થઈને, રાજા પરીક્ષિત પાસે તેને મોકલ્યો.
1.42.14
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् ॥ १.४२.१४ ॥
કુશળ-પ્રશ્ન અને કાર્યવૃત્તાંત કહીને, શીલવાન અને સમાહિત ગૌરમુખ નામક શિષ્યને મોકલ્યો.
1.42.15
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् ।
विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः ॥ १.४२.१५ ॥
તે તરત કુરુવંશને વધારનાર નરેન્દ્ર પાસે જઈને, દ્વારપાલો દ્વારા પહેલાં સૂચિત થઈને, રાજાના ભવનમાં પ્રવેશ્યો.
1.42.16
पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा ।
आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः ॥ १.४२.१६ ॥
રાજા દ્વારા સન્માનિત દ્વિજ ગૌરમુખે, થાકેલા હોવા છતાં, ત્યારે રાજાને સર્વ કંઈ સંપૂર્ણપણે કહી સંભળાવ્યું.
1.42.17
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ ।
शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव ॥ १.४२.१७ ॥
મંત્રીઓની હાજરીમાં કહેવાયેલાં શમીકનાં ભયંકર વચન જેમ કહેવાયાં હતાં તેમ (કહ્યાં); હે રાજેન્દ્ર, શમીક નામના ઋષિ તમારા રાજ્યમાં રહે છે.
1.42.18
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ।
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः ॥ १.४२.१८ ॥
તે ઋષિ પરમ ધર્માત્મા, સંયમી, શાંત અને મહાતપસ્વી છે; હે નરવ્યાઘ્ર, તેના (ગળા પર) તમારા વડે સર્પ પ્રાણથી વિયોજિત કરાયો.
1.42.19
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च ।
क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥ १.४२.१९ ॥
મૌનવ્રતમાં લીન એવા તેમના ખભા પર ધનુષ્યના છેડાથી તે લટકાવાયું. તમે તે કર્મ સહન કર્યું; પરંતુ તેમના પુત્રથી તે સહન ન થયું.
1.42.20
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै ।
तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति ॥ १.४२.२० ॥
હે રાજેન્દ્ર, તમારા પિતાને ખબર વગર આજે તેમના દ્વારા તમે શાપિત થયા છો. સાત રાત્રિમાં તક્ષક તમારું મૃત્યુ બનશે.
1.42.21
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् ।
तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥ १.४२.२१ ॥
"ત્યાં રક્ષણની વ્યવસ્થા કરો" એમ તેણે વારંવાર કહ્યું. તેને બદલવાનું કોઈનાથી પણ શક્ય નથી.
1.42.22
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् ।
ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना ॥ १.४२.२२ ॥
ક્રોધથી ભરેલા પુત્રને તેઓ રોકી શકતા નથી. તેથી, હે રાજા, તમારા હિતની ઇચ્છા રાખીને તેમણે મને મોકલ્યો.
1.42.23
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः ।
पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः ॥ १.४२.२३ ॥
આ ભયંકર વચન સાંભળીને કુરુવંશનો આનંદ એવો તે રાજા, પોતે કરેલા તે પાપથી અત્યંત સંતપ્ત થયો — તે મહાતપસ્વી રાજા.
1.42.24
तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा ।
भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः ॥ १.४२.२४ ॥
વનમાં તે મુનિશ્રેષ્ઠના મૌનવ્રતની વાત સાંભળીને, ત્યારે તે રાજા ફરી શોકથી સંતપ્ત મનવાળો થયો.
1.42.25
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च ।
पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः ॥ १.४२.२५ ॥
શમીકનો કરુણામય સ્વભાવ સમજીને અને મુનિ પ્રત્યે કરેલા તે અપરાધને યાદ કરીને રાજા ફરી સંતપ્ત થયો.
1.42.26
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत ।
अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥ १.४२.२६ ॥
રાજાએ મૃત્યુની વાત સાંભળીને પણ એટલો સંતાપ ન કર્યો; પણ અમર જેવા એ રાજાએ પોતે કરેલા તે કર્મ માટે શોક કર્યો.
1.42.27
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा ।
भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै ॥ १.४२.२७ ॥
ત્યારે રાજાએ ગૌરમુખને મોકલ્યો અને કહ્યું, 'ભગવાન ફરી મારા પર કૃપા કરે.'
1.42.28
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा ।
समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः ॥ १.४२.२८ ॥
રાજાના વચન સાંભળીને મુનિ ગૌરમુખે ત્યારે રજા લઈને ઝડપથી પોતાના ગુરુના આશ્રમ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
1.42.29
तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः ॥ १.४२.२९ ॥
ગૌરમુખ ગયા પછી તરત જ ઉદ્વિગ્ન મનના રાજાએ મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો.
1.42.30
संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित् ।
प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥ १.४२.३० ॥
મંત્રીઓ સાથે વિચારીને મંત્રતત્ત્વના જ્ઞાતા તે રાજાએ એક સ્તંભવાળો, સુરક્ષિત મહેલ બંધાવ્યો.
1.42.31
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च ।
ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत् ॥ १.४२.३१ ॥
ત્યાં તેણે રક્ષણની વ્યવસ્થા કરી; વૈદ્યો અને ઔષધો રાખ્યા; અને મંત્રસિદ્ધ બ્રાહ્મણોને ચારેય બાજુ નિયુક્ત કર્યા.
1.42.32
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः ।
मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः ॥ १.४२.३२ ॥
ત્યાં રહીને તેણે સર્વ રાજકાર્યો કર્યાં; ધર્મજ્ઞ તે રાજા મંત્રીઓ સાથે ચારેય બાજુ સુરક્ષિત હતો.
1.42.33
न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम् ।
वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ॥ १.४२.३३ ॥
કોઈ પણ ઉપર ચઢીને તે શ્રેષ્ઠ રાજા સુધી પહોંચી શકતું નહોતું; ત્યાં પ્રવેશ પર પવન પણ રોકાતો હતો.
1.42.34
प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः ।
काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् ॥ १.४२.३४ ॥
તે સાતમો દિવસ આવતાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, વિદ્વાન કાશ્યપ તે રાજાની ચિકિત્સા કરવા આવ્યા.
1.42.35
श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् ॥ १.४२.३५ ॥
તે શ્રેષ્ઠ રાજાને સર્પોમાં શ્રેષ્ઠ તક્ષક યમલોકમાં લઈ જશે એવું તેણે સાંભળ્યું હતું.
1.42.36
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् ।
तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन् ॥ १.४२.३६ ॥
સર્પરાજ તેને ડંખશે તો હું તેને વિષજ્વરથી મુક્ત કરીશ; તેમાં મારો લાભ અને ધર્મ બંને થશે એમ વિચારતા.
1.42.37
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि ।
गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः ॥ १.४२.३७ ॥
નાગરાજ તક્ષકે માર્ગ પર એકાગ્રચિત્તે જતા કાશ્યપને જોયો; તે વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરી ચૂક્યો હતો.
1.42.38
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति ॥ १.४२.३८ ॥
નાગરાજે મુનિશ્રેષ્ઠ કાશ્યપને કહ્યું: "તમે ઉતાવળે ક્યાં જાઓ છો, અને કયું કાર્ય કરવા ઇચ્છો છો?"
1.42.39
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति ॥ १.४२.३९ ॥
કુરુકુળમાં જન્મેલા, શત્રુઓનું દમન કરનારા રાજા પરીક્ષિતને સર્પશ્રેષ્ઠ તક્ષક આજે જ પોતાના તેજથી બાળી નાખશે.
1.42.40
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम् ।
पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्। ॥ १.४२.४० ॥
નાગરાજે ડંખ મારેલા તે રાજાને, જે અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, પાંડવોના કુળના સ્થાપક અને અમિત બળવાન હતા.
1.42.41
विज्ञातविषविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः ।
अस्मद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विषनाशने ॥ १.४२.४१ ॥
હું વિષવિદ્યા જાણનાર બ્રાહ્મણ છું, જગતમાં પૂજિત છું. મારા ગુરુની કૃપાદૃષ્ટિથી હું વિષનાશમાં સમર્થ છું.
1.42.42
अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।
निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् ॥ १.४२.४२ ॥
હું જ તે તક્ષક છું, હે બ્રાહ્મણ! તે રાજાને હું બાળી નાખીશ. પાછો ફર; મારા ડંખેલાને તું સાજો કરી શકીશ નહીં.
1.42.43
अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम् ।
करिष्यामीति मे बुद्धिर्विद्याबलसमन्विता ॥ १.४२.४३ ॥
હું તે રાજા પાસે જઈને, તમારા દ્વારા ડંખાયેલાને જ્વરમુક્ત કરીશ; મારી બુદ્ધિ વિદ્યાના બળથી યુક્ત છે.