महाभारत · अध्याय 1.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.42.1
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् ।
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत् ॥ १.४२.१ ॥
हे तात, हे साहस असो वा दुष्कृत्य असो, तुला प्रिय असो वा अप्रिय असो, तू उच्चारलेले वचन व्यर्थ होणार नाही.
1.42.2
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते ।
नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन् ॥ १.४२.२ ॥
हे तात, हे अन्यथा होणार नाही, हेच मी तुला सांगतो. मी असे खोटे बोलत नाही; गंमतीतही मी कसा शाप देईन?
1.42.3
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा ।
नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥ १.४२.३ ॥
हे पुत्रा, तुझा प्रभाव उग्र आहे आणि तुझे वचन सत्य आहे हे मला ठाऊक आहे. तू यापूर्वी कधी खोटे बोलला नाहीस; म्हणून हे व्यर्थ होणार नाही.
1.42.4
पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु ।
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः
गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम् ॥ १.४२.४ ॥
पुत्र वयस्क असला तरी पित्याने त्याला सदैव उपदेश करावा, यासाठी की तो गुणसंपन्न होऊन महान कीर्ती मिळवावी. हे सौम्या, हे लगेच दूर करण्यासाठी मी त्वरेने जात आहे.
1.42.5
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा ।
वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम् ॥ १.४२.५ ॥
तू अजून बालक आहेस, तरी सदैव तपाने पोषलेला आहेस. प्रभावशाली महात्म्यांचा क्रोध अतिशय वाढला तर मग काय बोलावे?
1.42.6
उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया ।
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर।
पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम् ॥ १.४२.६ ॥
हे लोक नष्ट होतील; याचा प्रतिकार क्षणात होतो. धर्म धारण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठा, तुझे पुत्रत्व, बालपण आणि साहस पाहून मी तुला जे सांगायचे ते सांगतो.
1.42.7
स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन् ।
चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि ॥ १.४२.७ ॥
तू शमात तत्पर होऊन, वन्य आहार घेत, हा क्रोध सोडून विचर; अशाने तू धर्माचा त्याग करणार नाहीस.
1.42.8
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् ।
ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते ॥ १.४२.८ ॥
क्रोध यतींनी दुःखाने जमवलेला धर्म हरण करतो; म्हणून धर्महीनांना इष्ट गती मिळत नाही.
1.42.9
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ॥ १.४२.९ ॥
शमच यतींना आणि क्षमावंतांना सिद्धी देणारा आहे; हे जग क्षमावंतांचे आहे, परलोकही क्षमावंतांचाच.
1.42.10
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।
क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान् ॥ १.४२.१० ॥
म्हणून तू सदैव क्षमाशील आणि जितेंद्रिय होऊन विचर; क्षमेने तू ब्रह्मदेवाच्या समीप लोक प्राप्त करशील.
1.42.11
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै ।
तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै ॥ १.४२.११ ॥
पण मी शमाचा आश्रय घेऊन आज जे शक्य आहे तेच करीन, वत्सा; राजाकडे दूत पाठवीन.
1.42.12
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना ।
ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा ॥ १.४२.१२ ॥
माझ्या अपरिपक्व बुद्धीच्या बालक पुत्राने तुला शाप दिला आहे; राजा, तुझ्याकडून माझा झालेला हा अपमान पाहून त्याने क्रोधाने असे केले.
1.42.13
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः ।
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः ॥ १.४२.१३ ॥
अशा प्रकारे शिष्याला आज्ञा देऊन, सुव्रत त्या महातपस्वीने, दयेने भरून, राजा परिक्षिताकडे त्याला पाठवले.
1.42.14
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम् ॥ १.४२.१४ ॥
कुशलप्रश्न आणि कार्याचा वृत्तांत सांगून, शीलवान आणि समाहित गौरमुख नावाच्या शिष्याला पाठवले.
1.42.15
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् ।
विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः ॥ १.४२.१५ ॥
तो लवकर कुरुवंश वाढवणाऱ्या नरेंद्राजवळ जाऊन, द्वारपालांनी आधी कळवल्यावर राजाच्या भवनात प्रवेशला.
1.42.16
पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा ।
आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः ॥ १.४२.१६ ॥
राजाकडून सन्मानित झालेल्या द्विज गौरमुखाने, थकलेला असूनही, तेव्हा राजाला सर्व काही पूर्णपणे सांगितले.
1.42.17
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ ।
शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव ॥ १.४२.१७ ॥
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत शमीकाचे भयंकर वचन जसे सांगितले होते तसेच (सांगितले); हे राजेंद्रा, शमीक नावाचा ऋषी तुमच्या राज्यात राहतो.
1.42.18
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ।
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः ॥ १.४२.१८ ॥
तो ऋषी परमधर्मात्मा, संयमी, शांत आणि महातपस्वी आहे; हे नरव्याघ्रा, त्याच्या (गळ्यावर) तुमच्याकडून सर्प प्राणांपासून वियोजित केला गेला.
1.42.19
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च ।
क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे ॥ १.४२.१९ ॥
मौनव्रतात असलेल्या त्यांच्या खांद्यावर धनुष्याच्या टोकाने ते लटकवण्यात आले. तुम्ही ते कर्म सहन केले; पण त्यांच्या पुत्राला ते सहन झाले नाही.
1.42.20
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै ।
तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति ॥ १.४२.२० ॥
हे राजेंद्रा, तुमच्या वडिलांना न कळता आज त्यांनी तुम्हाला शाप दिला आहे. सात रात्रींत तक्षक तुमचा मृत्यू होईल.
1.42.21
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् ।
तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत ॥ १.४२.२१ ॥
"तेथे रक्षणाची व्यवस्था करा" असे त्याने पुन्हा पुन्हा सांगितले. ते बदलणे कोणालाही शक्य नाही.
1.42.22
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् ।
ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना ॥ १.४२.२२ ॥
क्रोधाने भरलेल्या पुत्राला त्यांना आवरता येत नाही. म्हणून, हे राजा, तुमच्या हिताची इच्छा धरून त्यांनी मला पाठवले.
1.42.23
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः ।
पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः ॥ १.४२.२३ ॥
हे भयंकर वचन ऐकून कुरुवंशाचा आनंद असलेला तो राजा, आपण केलेल्या त्या पापामुळे अत्यंत संतप्त झाला — तो महातपस्वी राजा.
1.42.24
तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा ।
भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः ॥ १.४२.२४ ॥
अरण्यात त्या मुनिश्रेष्ठाचे मौनव्रत ऐकून, तेव्हा तो राजा पुन्हा शोकाने संतप्त मनाचा झाला.
1.42.25
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च ।
पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः ॥ १.४२.२५ ॥
शमीकाचा करुणामय स्वभाव जाणून आणि मुनींविषयी केलेला तो अपराध आठवून राजा पुन्हा संतप्त झाला.
1.42.26
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत ।
अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत् ॥ १.४२.२६ ॥
मृत्यूची वार्ता ऐकूनही राजा तितका संतप्त झाला नाही; परंतु अमरासारखा असलेला तो आपण केलेल्या त्या कर्मामुळे शोक करू लागला.
1.42.27
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा ।
भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै ॥ १.४२.२७ ॥
तेव्हा राजाने गौरमुखाला पाठवले आणि म्हणाला, 'भगवान पुन्हा माझ्यावर कृपा करोत.'
1.42.28
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा ।
समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः ॥ १.४२.२८ ॥
राजाचे बोल ऐकून गौरमुख मुनी तेव्हा निरोप घेऊन वेगाने आपल्या गुरूच्या आश्रमाकडे गेला.
1.42.29
तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः ॥ १.४२.२९ ॥
गौरमुख गेल्यावर लगेच उद्विग्न मनाच्या राजाने मंत्र्यांशी सल्लामसलत केली.
1.42.30
संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित् ।
प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम् ॥ १.४२.३० ॥
मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून मंत्रतत्त्व जाणणाऱ्या त्या राजाने एकाच खांबाचा, सुरक्षित असा राजवाडा बांधवला.
1.42.31
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च ।
ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत् ॥ १.४२.३१ ॥
तेथे त्याने संरक्षणाची व्यवस्था केली; वैद्य आणि औषधे ठेवली; आणि मंत्रसिद्ध ब्राह्मणांना सर्वत्र नेमले.
1.42.32
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः ।
मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः ॥ १.४२.३२ ॥
तेथे राहून त्याने सर्व राजकार्ये पार पाडली; धर्मज्ञ तो राजा मंत्र्यांसह सर्वत्र सुरक्षित होता.
1.42.33
न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम् ।
वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते ॥ १.४२.३३ ॥
कोणीही वर चढून त्या श्रेष्ठ राजापर्यंत पोहोचू शकत नसे; तेथे प्रवेशद्वारावर वाराही अडवला जात असे.
1.42.34
प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः ।
काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम् ॥ १.४२.३४ ॥
त्या सातव्या दिवशी श्रेष्ठ द्विज, विद्वान काश्यप त्या राजाची चिकित्सा करण्यासाठी आले.
1.42.35
श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम् ॥ १.४२.३५ ॥
त्या श्रेष्ठ राजाला सर्पश्रेष्ठ तक्षक यमसदनाला नेईल, असे त्याने ऐकले होते.
1.42.36
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् ।
तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन् ॥ १.४२.३६ ॥
पन्नगेंद्राने त्याला दंश केला तर मी त्याला विषज्वरातून मुक्त करीन; त्यात माझा लाभ आणि धर्म दोन्ही होतील, असा विचार करीत.
1.42.37
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि ।
गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः ॥ १.४२.३७ ॥
नागराज तक्षकाने मार्गावरून एकाग्रचित्ताने जाणाऱ्या काश्यपाला पाहिले; तो वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप घेतलेला होता.
1.42.38
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति ॥ १.४२.३८ ॥
नागराज मुनिश्रेष्ठ काश्यपाला म्हणाला: "तुम्ही घाईने कुठे चालला आहात, आणि कोणते कार्य करू इच्छिता?"
1.42.39
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति ॥ १.४२.३९ ॥
कुरुकुलात जन्मलेल्या, शत्रूंचे दमन करणाऱ्या राजा परीक्षिताला सर्पश्रेष्ठ तक्षक आजच आपल्या तेजाने जाळून टाकेल.
1.42.40
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम् ।
पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्। ॥ १.४२.४० ॥
नागराजाने दंशलेल्या त्या राजाला, जो अग्नीसमान तेजस्वी, पांडवांच्या कुलाचा संस्थापक आणि अमित पराक्रमी होता.
1.42.41
विज्ञातविषविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः ।
अस्मद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विषनाशने ॥ १.४२.४१ ॥
मी विषविद्या जाणणारा ब्राह्मण आहे, जगात पूजित आहे. माझ्या गुरूच्या कृपाकटाक्षाने विष नाहीसे करण्यास मी समर्थ आहे.
1.42.42
अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।
निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम् ॥ १.४२.४२ ॥
मीच तो तक्षक आहे, हे ब्राह्मणा! त्या राजाला मी जाळून टाकीन. परत फिर; माझ्या दंशलेल्याला तू उपचार करू शकणार नाहीस.
1.42.43
अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम् ।
करिष्यामीति मे बुद्धिर्विद्याबलसमन्विता ॥ १.४२.४३ ॥
मी त्या राजाकडे जाऊन, तुमच्याकडून दंश झालेल्याला ज्वरमुक्त करीन; माझी बुद्धी विद्येच्या बळाने युक्त आहे.