महाभारत · अध्याय 1.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.43.1
यदि दष्टं मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम् ।
ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप ॥ १.४३.१ ॥
येथे माझ्याकडून दंश झालेल्याला जर तू काही उपचार करण्यास समर्थ असशील, तर हे काश्यपा, माझ्याकडून दंश झालेल्या या वृक्षाला जिवंत कर.
1.43.2
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च ।
न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम ॥ १.४३.२ ॥
तुझे जे परम मंत्रबल आहे ते दाखव, प्रयत्न कर. हे द्विजोत्तमा, तू पाहत असतानाच मी हा वटवृक्ष जाळून टाकीन.
1.43.3
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यद्येतदभिमन्यसे ।
अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम।
पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग ॥ १.४३.३ ॥
हे नागेंद्रा, तुला तसे वाटत असेल तर हा वृक्ष दंश. हे भुजंगमा, तुझ्याकडून दंश झालेल्या याला मी जिवंत करीन. हे पन्नगा, आज माझे मंत्रबल पाहा, वटवृक्षाला दंश कर.
1.43.4
एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना ।
अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः ॥ १.४३.४ ॥
महात्मा काश्यपाने असे सांगितल्यावर, नागेंद्र, श्रेष्ठ पन्नग, त्या वटवृक्षाजवळ जाऊन त्याला दंश केला.
1.43.5
स वृक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना ।
आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः ॥ १.४३.५ ॥
त्या महात्म्या पन्नगाने दंश केलेला तो वृक्ष, आशीविषाच्या विषाने युक्त होऊन सर्वत्र पेटला.
1.43.6
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् ।
कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैव वनस्पतिम् ॥ १.४३.६ ॥
तो वृक्ष जाळून झाल्यावर तो नाग पुन्हा काश्यपाला म्हणाला: 'हे द्विजश्रेष्ठा, प्रयत्न कर, या वनस्पतीला जिवंत कर.'
1.43.7
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा ।
भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥ १.४३.७ ॥
नंतर पन्नगेंद्राच्या तेजाने तो वृक्ष भस्म झाला. काश्यपाने सर्व भस्म एकत्र करून हे वचन सांगितले.
1.43.8
विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽद्य वनस्पतौ ।
अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम ॥ १.४३.८ ॥
हे पन्नगेंद्रा, आज या वृक्षावर माझे विद्याबल पहा. हे भुजंगा, तू पाहत असताना मी याला पुन्हा जिवंत करतो.
1.43.9
ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः ।
भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत् ॥ १.४३.९ ॥
नंतर तो भगवान, विद्वान, द्विजश्रेष्ठ काश्यप यांनी भस्माच्या राशीत रूपांतरित झालेल्या त्या वृक्षाला विद्येच्या बळाने पुन्हा जिवंत केले.
1.43.10
अङ्कुरं कृतवांस्तत्र ततः पर्णद्वयान्वितम् ।
पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः ॥ १.४३.१० ॥
तेथे त्यांनी दोन पानांसह एक अंकुर निर्माण केला; नंतर तो पळसाची फुले, फांद्या आणि शाखांनी युक्त झाला.
1.43.11
तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना ।
उवाच तक्षको ब्रह्मन्नैतदत्यद्भुतं त्वयि ॥ १.४३.११ ॥
महात्मा काश्यपाने पुन्हा जिवंत केलेला तो वृक्ष पाहून तक्षक म्हणाला, "हे ब्राह्मणा, हे तुझ्यासाठी अत्यंत अद्भुत नाही."
1.43.12
द्विजेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा ।
कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन ॥ १.४३.१२ ॥
हे द्विजेंद्रा, माझे विष किंवा माझ्यासारख्याचे विष प्रहार करील तर, हे तपोधना, कोणत्या प्रयोजनाची इच्छा धरून तू तेथे जात आहेस?
1.43.13
यत्तेऽभिलषितं प्राप्तं फलं तस्मान्नृपोत्तमात् ।
अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम् ॥ १.४३.१३ ॥
त्या उत्तम राजाकडून तुला जे फळ इच्छित होते, ते दुर्लभ असले तरी मीच तुला देईन.
1.43.14
विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे ।
घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत् ॥ १.४३.१४ ॥
हे विप्रा, ब्राह्मणाच्या शापाने ग्रस्त आणि आयुष्य क्षीण झालेला तो राजा असताना तुझ्या प्रयत्नाची सिद्धी संशयास्पद ठरेल.
1.43.15
ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
निरंशुरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत् ॥ १.४३.१५ ॥
तेव्हा त्रिलोकांत विख्यात असलेली तुझी तेजस्वी कीर्ति, किरणहीन सूर्याप्रमाणे येथून अंतर्धान पावेल.
1.43.16
धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे देहि भुजंगम ।
ततोऽहं विनिवर्तिष्ये स्वापतेयं प्रगृह्य वै ॥ १.४३.१६ ॥
धनाच्या इच्छेने मी तिथे जात आहे; हे सर्पा, ते मला दे. मग माझे धन घेऊन मी परत जाईन.
1.43.17
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् ।
अहमेव प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम ॥ १.४३.१७ ॥
राजाकडे तू जितके धन मागशील, त्याहून अधिक मीच तुला देईन; हे उत्तम द्विजा, परत फिर.
1.43.18
तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः ।
प्रदध्यौ सुमहातेजाराजानं प्रति बुद्धिमान् ॥ १.४३.१८ ॥
तक्षकाचे वचन ऐकून, अत्यंत तेजस्वी आणि बुद्धिमान अशा श्रेष्ठ द्विज काश्यपाने राजाविषयी विचार केला.
1.43.19
दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा ।
क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः ॥ १.४३.१९ ॥
दिव्य ज्ञान असलेले तेजस्वी काश्यप, त्या राजाचे आयुष्य क्षीण होत आहे हे जाणून, पांडवपुत्राकडून परत फिरले.
1.43.20
लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम् ।
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि ॥ १.४३.२० ॥
मुनिश्रेष्ठाने तक्षकाकडून हवे तितके धन मिळवले; त्या महात्मा काश्यपाने ठरलेल्या समयानुसार परत गेल्यावर…
1.43.21
जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम् ।
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम् ॥ १.४३.२१ ॥
तक्षक लवकर नागसाह्वय नगराकडे गेला. जाताना त्याने त्या भूपतीविषयी ऐकले…
1.43.22
मन्त्रैर्विषहरैर्दिव्यै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ।
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः ॥ १.४३.२२ ॥
दिव्य विषहर मंत्रांनी काळजीपूर्वक संरक्षित केलेल्या त्या राजाविषयी तक्षकाने तेव्हा विचार केला. तो राजा मायायोगाने…
1.43.23
मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति ।
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान् ॥ १.४३.२३ ॥
"मी त्याला कसे फसवावे? कोणता उपाय असू शकेल?" असा विचार करून त्याने तपस्व्याच्या रूपात सर्पांना पाठवले.
1.43.24
फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ।
गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया ॥ १.४३.२४ ॥
"फळे, पाने आणि पाणी घेऊन, तुम्ही सर्वजण शांतपणे एका हेतूने राजाकडे जा." तेव्हा नाग तक्षक (सर्पांना म्हणाला)…
1.43.25
फलपत्रोदकं नागाः प्रतिग्राहयितुं नृपम् ।
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजङ्गमाः ॥ १.४३.२५ ॥
राजाला फळे, पाने आणि पाणी देण्यासाठी, तक्षकाच्या आज्ञेनुसार त्या सर्पांनी तसेच केले.
1.43.26
उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानम्भः फलानि च ।
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ १.४३.२६ ॥
त्यांनी राजाला दर्भ, पाणी आणि फळे अर्पण केली; वीर्यवान त्या राजेंद्राने ते सर्व स्वीकारले.
1.43.27
कृत्वा तेषां च कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् ।
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु ॥ १.४३.२७ ॥
त्यांची कामे पूर्ण करून त्याने त्यांना सांगितले, 'आता जा.' तपस्व्यांचे रूप घेतलेले ते नाग निघून गेल्यावर,
1.43.28
अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः ।
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः ॥ १.४३.२८ ॥
त्या नराधिपाने आपल्या अमात्यांना आणि मित्रांना सांगितले, 'आपण सर्वांनी ही सर्व गोड फळे खावीत.'
1.43.29
तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया ।
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत ॥ १.४३.२९ ॥
'तपस्व्यांनी आणलेली ही फळे माझ्यासह.' तेव्हा राजाने आपल्या मंत्र्यांसह ती फळे घेण्याची इच्छा केली.
1.43.30
विधिना संप्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु ।
यस्मिन्नेव फले नागस्तमेवाभक्षयत्स्वयम् ॥ १.४३.३० ॥
त्या ऋषिवाक्याने, विधीने प्रेरित होऊन, ज्या फळात नाग होता तेच फळ राजाने स्वतः खाल्ले.
1.43.31
ततो भक्षयतस्तस्य फलात्कृमिरभूदणुः ।
ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रवर्णोऽथ शौनक ॥ १.४३.३१ ॥
नंतर तो ते फळ खात असताना त्यातून एक लहानसा कृमी निर्माण झाला; तो बुटका, काळ्या डोळ्यांचा आणि तांब्यासारख्या रंगाचा होता, हे शौनका.
1.43.32
स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत् ।
अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम् ॥ १.४३.३२ ॥
त्या श्रेष्ठ राजाने ते उचलून मंत्र्यांना असे सांगितले, 'सूर्य अस्ताला जात आहे; आज या विषाचे मला भय नाही.'
1.43.33
सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम् ।
तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत् ॥ १.४३.३३ ॥
तो मुनी सत्यवादी होवो; हा कृमी तक्षक नावाने मला दंश करो; तेव्हाच ते पूर्ण होईल.
1.43.34
ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः ।
एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्यह ॥ १.४३.३४ ॥
काळाने प्रेरित झालेले मंत्रीही त्याच्या मागे गेले. असे बोलून त्या राजेंद्राने ते गळ्यात ठेवले.
1.43.35
कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः ।
प्रहसन्नेव भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः ॥ १.४३.३५ ॥
मृत्यूच्या जवळ आलेला, चेतना गमावलेला तो राजा लगेच त्या कृमीकडे पाहून हसला; हसत असतानाच तक्षकाच्या वेटोळ्यांनी तो वेढला गेला.
1.43.36
तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम् ।
वेष्टयित्वा च भोगेन विनद्य च महास्वनम्।
अदशत्पृथिवीपालं तक्षकः पन्नगेश्वरः ॥ १.४३.३६ ॥
त्या फळातून बाहेर पडून, राजाला आधीच सांगितल्याप्रमाणे, त्याला वेटोळ्यांनी वेढून, मोठी गर्जना करून, नागेश्वर तक्षकाने त्या पृथ्वीपालकाला दंश केला.