महाभारत · अध्याय 1.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.45.1
एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः ।
चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १.४५.१ ॥
याच वेळी महातपस्वी जरत्कारु संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत होते; जिथे संध्याकाळ त्यांना आणेल तेच त्यांचे घर होते.
1.45.2
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः ।
तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह ॥ १.४५.२ ॥
आत्मसंयम नसलेल्यांना कठीण असलेले व्रत पाळत, तो महातेजस्वी पुण्य तीर्थांत स्नान करत फिरत होता.
1.45.3
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः ।
सं ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान् ॥ १.४५.३ ॥
केवळ वायू सेवन करून, निराहारी राहून, दिवसेंदिवस क्षीण होत असलेल्या त्या मुनींनी एका खड्ड्यात तोंड खाली करून लोंबकळणारे पितर पाहिले.
1.45.4
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान् ।
तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम् ॥ १.४५.४ ॥
एकच धागा उरलेल्या वीरण गवताच्या दांड्याला ते धरून होते; त्या धाग्याला बिळात राहणारा उंदीर हळूहळू कुरतडत होता.
1.45.5
निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः ।
उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत ॥ १.४५.५ ॥
खड्ड्यात निराहारी, कृश आणि दीन झालेल्या, स्वतःचे रक्षण इच्छिणाऱ्या त्या दीन पितरांजवळ जाऊन तेही दीन रूपात त्यांच्याशी बोलले.
1.45.6
के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरमस्तम्बमाश्रिताः ।
दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना ॥ १.४५.६ ॥
बिळात राहणाऱ्या उंदराने मुळे कुरतडून दुर्बल केलेल्या वीरण गवताच्या दांड्याला धरून लोंबकळणारे तुम्ही कोण आहात?
1.45.7
वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम् ।
तद्भप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः ॥ १.४५.७ ॥
वीरणस्तंबात येथे उरलेले एकमेव मूळही हा उंदीर हळूहळू आपल्या तीक्ष्ण दातांनी कुरतडत आहे.
1.45.8
छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव ।
ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ते व्यक्तमधोमुखाः ॥ १.४५.८ ॥
थोडेच उरल्यामुळे हेही लवकरच तुटेल. मग तुम्ही सर्वजण या खड्ड्यात डोके खाली करून पडाल.
1.45.9
अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान् ।
कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः ॥ १.४५.९ ॥
येथे तुम्हांला डोके खाली करून कठीण संकटात पडलेले पाहून मला दुःख झाले आहे. तुमचे कोणते प्रिय कार्य मी करू?
1.45.10
तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ वा पुनः ।
अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम् ॥ १.४५.१० ॥
माझ्या या तपाच्या चौथ्या भागाने, किंवा तिसऱ्या भागाने, किंवा अर्ध्याने तरी या संकटातून पार होता येईल का? विलंब न करता सांगा.
1.45.11
अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम ।
भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम् ॥ १.४५.११ ॥
किंवा माझ्या संपूर्ण तपाने तुम्ही सर्वजण येथून पार व्हा. अशा प्रकारे तुमच्या इच्छेनुसार व्यवस्था केली जावो.
1.45.12
कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि ।
न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम् ॥ १.४५.१२ ॥
तू कोठला ब्रह्मचारी आहेस, जो येथे आम्हाला वाचवू इच्छितोस? हे विप्रश्रेष्ठा, तपाने हे संकट दूर करता येणार नाही.
1.45.13
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर ।
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ ॥ १.४५.१३ ॥
हे तात, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तपाचे फल आमच्यासाठी आहे. हे ब्राह्मणा, संतानाच्या पूर्ण क्षयामुळे आम्ही अशुद्ध नरकात पडत आहोत.
1.45.14
सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः ।
लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै ॥ १.४५.१४ ॥
संतानच परम धर्म आहे, असे पितामहांनी सांगितले. हे तात, इथे आम्ही लोंबकळत आहोत; आम्हाला ज्ञान सुचत नाही.
1.45.15
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम् ।
वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान ॥ १.४५.१५ ॥
जगात प्रसिद्ध पराक्रम असलेले तुम्हाला आम्ही ओळखत नाही; तुम्ही वृद्ध, महाभाग्यवान आहात, दयनीय आणि अतिदुःखी अशा आम्हाला पाहता.
1.45.16
शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज ।
यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः ॥ १.४५.१६ ॥
करुणेमुळेच तो शोक करतो. हे द्विजा, ऐका: आम्ही यायावर नावाचे ऋषी आहोत, कठोर व्रते पाळणारे.
1.45.17
लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने ।
प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै ॥ १.४५.१७ ॥
हे मुनी, संतानाच्या पूर्ण क्षयामुळे आम्ही पुण्यलोकातून येथे पतित झालो आहोत. आमचे कठोर तप नष्ट झाले; आमचा वंशतंतू खरोखर उरला नाही.
1.45.18
अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा ।
मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः ॥ १.४५.१८ ॥
आज आमचा वंशतंतू एकच उरला आहे; तोही नसल्यासारखा. मंदभाग्य, अल्पभाग्य असलेल्यांचा एकच आश्रय तप आहे.
1.45.19
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ।
नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः ॥ १.४५.१९ ॥
जरत्कारु नावाने प्रसिद्ध असलेले ते वेद-वेदांगांचे पारंगत, संयमी, महात्मा, दृढव्रती आणि अत्यंत महान तपस्वी होते.
1.45.20
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम् ।
न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन ॥ १.४५.२० ॥
त्यांच्या तपाच्या लोभामुळेच आम्हांला हे कष्ट भोगावे लागत आहेत. त्यांना पत्नी, पुत्र किंवा कोणी बांधव नाही.
1.45.21
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत् ।
स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया ॥ १.४५.२१ ॥
म्हणून आम्ही चेतना हरपून, अनाथांप्रमाणे या खड्ड्यात लोंबकळत आहोत. तुम्ही त्यांना पाहिल्यास, आमचे रक्षक होण्यास सांगा.
1.45.22
पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः ।
साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः ॥ १.४५.२२ ॥
तुमचे पितर दीन होऊन, डोके खाली करून त्या खड्ड्यात लोंबकळत आहेत. 'चांगल्या रीतीने पत्नी स्वीकारा आणि संतती निर्माण करा' असे त्यांना सांगा, हे भद्र.
1.45.23
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन ।
यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम् ॥ १.४५.२३ ॥
आमच्या कुलाचा धागा शिल्लक राहिला आहे फक्त त्याच्यात, हे तपोधना. हे ब्रह्मन्, वीरण-गवताच्या गुच्छाला आधार घेतलेला तुम्ही जो पाहत आहात तोच तो.
1.45.24
एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः ।
यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः ॥ १.४५.२४ ॥
हाच आमच्या कुलाचा स्तंभ आहे, स्वतःच्या कुलाची वृद्धी करणारा. हे ब्रह्मन्, येथे त्याची मुळे आणि वेली तुम्ही पाहत आहात—
1.45.25
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः ।
यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम् ॥ १.४५.२५ ॥
हे वत्सा, कालाने आमचे हे तंतू पूर्णपणे खाल्ले गेले आहेत. हे ब्राह्मणा, तू जे हे मूळ पाहतोस ते अर्धे खाल्लेले आहे.
1.45.26
यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः ।
यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः ॥ १.४५.२६ ॥
ज्या खड्ड्यात आम्ही लटकत आहोत तिथे एकजण तपात स्थित आहे. हे ब्राह्मणा, तू जो यमाचा उंदीर पाहतोस, हा काळ महाबलवान आहे.
1.45.27
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन् ।
जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम् ॥ १.४५.२७ ॥
तो तपात रत असलेल्याला हळूहळू कुरतडून क्षीण करतो. तपाचा लोभ असलेल्या जरत्कारूला, मंदबुद्धी आणि अचेतन असलेल्याला.
1.45.28
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम ।
छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः ॥ १.४५.२८ ॥
हे सत्तमा, त्याचे ते तप आम्हाला तारणार नाही; मूळ तुटलेल्या, पतित झालेल्या आणि काळाने ज्यांचे चित्त आहत झाले आहे अशा आम्हाला.
1.45.29
अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा ।
अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः ॥ १.४५.२९ ॥
खाली पडलेल्या आम्हाला पाहा, जसे दुष्कर्मी पडतात. इथे आम्ही पडल्यावर सर्व बांधवांसह.
1.45.30
छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः ।
तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत् ॥ १.४५.३० ॥
काळाने तुटलेला तोही इथेच नरकाला जाईल. त्यानंतर तप किंवा यज्ञ, किंवा इतर कोणतेही महान पावन कर्म.
1.45.31
तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम् ।
स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन ॥ १.४५.३१ ॥
हे तात, ते सर्व संततीच्या समान नाही; हेच सज्जनांचे मत आहे. हे तपोधना, ते पाहून जरत्कारूला सांग.
1.45.32
यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः ।
यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा ॥ १.४५.३२ ॥
येथे तू जे पाहिले ते सर्व पूर्णपणे सांगावे. त्याने पत्नी स्वीकारून पुत्र कसे उत्पन्न करावेत ते.
1.45.33
वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया ।
बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा ॥ १.४५.३३ ॥
अथवा हे ब्राह्मणा, तू त्याला सांगावेस: त्याने आमच्यासाठी रक्षक असल्याप्रमाणे असावे; येथील बांधवांच्या हितासाठी आणि स्वतःच्या कुलासाठीही तसेच.
1.45.34
कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम ।
श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति ॥ १.४५.३४ ॥
हे सज्जनश्रेष्ठा, बांधवाप्रमाणे आमच्यासाठी तू शोक करतोस, तू कोण आहेस? येथे उभे असलेले आपण कोण आहात, हे आम्हा सर्वांना ऐकायचे आहे.