महाभारत · अध्याय 1.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.47.1
वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा ।
सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता ॥ १.४७.१ ॥
तेव्हा वासुकी जरत्कारु ऋषींना म्हणाला: 'तुझ्याच नावाची ही कन्या माझी बहीण आहे; ती तपाने युक्त आहे.'
1.47.2
भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ।
रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन।
त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम ॥ १.४७.२ ॥
'हे द्विजश्रेष्ठा, मी तुझ्या भार्येचे पालन करीन; हिचा स्वीकार कर. हे तपोधना, मी माझ्या सर्वशक्तीने हिचे रक्षण करीन. हे मुनिश्रेष्ठा, तुझ्यासाठीच मी हिचे रक्षण करीत आहे.'
1.47.3
न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः ।
अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम् ॥ १.४७.३ ॥
'मी तिचे पालन करणार नाही; ही माझी अट आहे. कोणतेही अप्रिय कृत्य करू नये; केले तर मी तिचा त्याग करीन.'
1.47.4
प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीमिति ।
जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह ॥ १.४७.४ ॥
नागाने वचन दिल्यावर — 'बहिणीचे पालन करीन' असे — तेव्हा जरत्कारु त्या नागाच्या घरी गेले.
1.47.5
तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः ।
जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १.४७.५ ॥
तेथे मंत्रज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, तपाने वृद्ध, महाव्रती आणि धर्मात्मा अशा त्यांनी विधी व मंत्रांसह तिचा हात धरला.
1.47.6
ततो वासगृहं रम्यं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् ।
जगाम भार्याम दाय स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १.४७.६ ॥
नंतर नागराजाच्या संमतीने असलेल्या सुंदर शयनगृहात, पत्नीला घेऊन, महर्षींनी स्तुती केलेले ते गेले.
1.47.7
शयनं तत्र संक्लृप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् ।
तत्र भार्यासहायो वै जरत्कारुरुवास ह ॥ १.४७.७ ॥
तेथे सुंदर आच्छादनांनी झाकलेली एक शय्या तयार केलेली होती. तेथे जरत्कारु पत्नीसह राहू लागला.
1.47.8
स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः ।
विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥ १.४७.८ ॥
त्या श्रेष्ठ मुनीने तेथे पत्नीशी एक अट बांधली: "माझे अप्रिय काही तू करू नये, आणि कधीही ते बोलूही नये."
1.47.9
त्यजेयं विप्रिये च त्वां कृते वासं च ते गृहे ।
एतद्गृहाण वचनं मया यत्समुदीरितम् ॥ १.४७.९ ॥
तू अप्रिय केलेस तर मी तुला त्यागीन, आणि माझ्या घरातील तुझा निवासही संपेल. मी सांगितलेले हे वचन स्वीकार.
1.47.10
ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तदा ।
अतिदुःखान्विता वाक्यं तमुवाचैवमस्त्विति ॥ १.४७.१० ॥
तेव्हा नागराजाची बहीण अत्यंत व्याकूळ झाली आणि मोठ्या दुःखाने तिने त्याला म्हटले: "असेच होवो."
1.47.11
तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलमुपचारत् ।
उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ॥ १.४७.११ ॥
तशीच ती यशस्विनी दुःखी स्वभावाच्या पतीची सेवा करत राहिली, त्याला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने सौम्य उपायांनी त्याचे मन राखत.
1.47.12
ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद्वासुकेः स्वसा ।
भर्तारं वै यथान्यायमुपतस्थे महामुनिम् ॥ १.४७.१२ ॥
नंतर एकदा ऋतुकाळी स्नान करून वासुकीची बहीण यथाविधी आपल्या महामुनी पतीजवळ जाऊन त्याची सेवा करू लागली.
1.47.13
तत्र तस्याः समभवद्गर्भो ज्वलनसन्निभः ।
अतीव तेजसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः ॥ १.४७.१३ ॥
तेथे तिच्या ठायी अग्निसमान गर्भ राहिला. तो अत्यंत तेजाने युक्त होता आणि वैश्वानर अग्नीच्या तेजासारखा दीप्तिमान होता.
1.47.14
शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः ।
ततः कतिपयाहस्तु जरत्कारुर्महायशाः ॥ १.४७.१४ ॥
शुक्ल पक्षात चंद्र जसा वाढतो, तसाच तोही वाढला. मग काही दिवसांनी महायशस्वी जरत्कारू...
1.47.15
उत्सङ्गेऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् ।
तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तमियाद्गिरिम् ॥ १.४७.१५ ॥
तिच्या मांडीवर डोके ठेवून तो थकल्यासारखा झोपला. तो श्रेष्ठ ब्राह्मण झोपलेला असताना सूर्य पर्वताआड मावळू लागला.
1.47.16
अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साऽचिन्तयत्तदा ।
वासुकेर्भगिनी भीता धर्मलोपान्मनस्विनी ॥ १.४७.१६ ॥
हे ब्रह्मन्, दिवसाच्या अखेरीस तेव्हा वासुकीची भगिनी धर्मलोपाच्या भीतीने विचार करू लागली.
1.47.17
किं नु मे सुकृतं भूयाद्भर्तुरुत्थापनं न वा ।
दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम् ॥ १.४७.१७ ॥
पतीला उठवणे हे माझे पुण्य ठरेल की नाही? तो धर्मात्मा, कठोर स्वभावाचा आहे; मग मी त्याचा अपराध कसा न करावा?
1.47.18
कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपोऽथवा पुनः ।
धर्मलोपो गरीयान्वै स्यादित्यत्राकरोन्मतिम् ॥ १.४७.१८ ॥
धर्मशील पतीचा कोप की धर्मलोप? धर्मलोपच अधिक गंभीर ठरेल असा विचार करून तिने निश्चय केला.
1.47.19
उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति ।
धर्मलोपो भवेदस्य सन्ध्यातिक्रमणे ध्रुवम् ॥ १.४७.१९ ॥
मी यांना उठवले तर ते निश्चितच रागावतील; आणि संध्या-विधी ओलांडल्यास यांचा धर्मलोप निश्चित होईल.
1.47.20
इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर्भुजंगमा ।
तमृषिं दीप्ततपसं शयानमनलोपमम् ॥ १.४७.२० ॥
असा मनाशी निश्चय करून जरत्कारु, अग्नीसमान तेजस्वी तपस्वी अशा त्या ऋषींना झोपलेले पाहत उभे राहिले.
1.47.21
उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी ।
उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्योऽस्तमुपगच्छति ॥ १.४७.२१ ॥
तेव्हा गोड बोलणारी ती स्त्री मृदुपणे म्हणाली — 'उठा, हे महाभाग, सूर्य अस्ताला जात आहे.'
1.47.22
सन्ध्यामुपास्स्व भगवन्नपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः ।
प्रादुष्कृताग्निहोत्रोऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः ॥ १.४७.२२ ॥
हे भगवन्, पाण्याला स्पर्श करून, व्रतात दृढ राहून संध्या करा; हा क्षण अग्निहोत्र प्रज्वलित करण्याचा आहे, रमणीय आणि भयंकरही.
1.47.23
सन्ध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो ।
एवमुक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर्महातपाः ॥ १.४७.२३ ॥
हे प्रभो, पश्चिम दिशेला ही संध्या येत आहे.' असे सांगितल्यावर ते भगवान, महातपस्वी जरत्कारु—
1.47.24
भार्यां प्रस्फुरमाणौष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।
अवमानः प्रयुक्तोऽयं त्वया मम भुजंगमे ॥ १.४७.२४ ॥
थरथरणाऱ्या ओठांनी ते आपल्या पत्नीला म्हणाले — 'हे भुजंगमे, तू माझा हा अपमान केला आहेस.'
1.47.25
समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् ।
शक्तिरस्ति न वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः ॥ १.४७.२५ ॥
हे सुंदर मांड्यांच्या स्त्री, मी तुझ्याजवळ राहणार नाही; जसा आलो तसाच निघून जाईन. विभावसू (अग्नी) झोपलेला असताना माझ्यात शक्ती नाही.
1.47.26
अस्तं गन्तुं यथाकालमिति मे हृदि वर्तते ।
न चाप्यवमतस्येह वासो रोचेत कस्यचित् ॥ १.४७.२६ ॥
योग्य वेळी निघून जावे असे माझ्या मनात आहे. अपमानित झालेल्या माणसाचे येथे राहणे कोणालाही आवडत नाही.
1.47.27
किं पुनर्धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
एवमुक्ता जरत्कारुर्भर्त्रा हृदयकम्पनम् ॥ १.४७.२७ ॥
मग धर्मशील माझ्यासारख्याबाबत काय सांगावे! पतीने असे बोलल्यावर हृदय कंपित करणारे वचन ऐकून जरत्कारु (थरथरली).
1.47.28
अब्रवीद्भगिनी तत्र वासुकेः सन्निवेशने ।
नावमानात्कृतवती तवाहं विप्रे बोधनम् ॥ १.४७.२८ ॥
तेथे वासुकीच्या निवासस्थानी त्याची बहीण म्हणाली — अपमानामुळे नव्हे; हे विप्रा, तुला स्मरण करून देण्यासाठीच मी असे केले.
1.47.29
धर्मलोपो न ते विप्र स्यादित्येतन्मया कृतम् ।
उवाच भार्यामित्युक्तो जरत्कारुर्महातपाः ॥ १.४७.२९ ॥
"हे विप्रा, तुझ्या धर्माचा लोप होऊ नये म्हणून मी हे केले" असे म्हटल्यावर महातपस्वी जरत्कारु पत्नीला म्हणाला.
1.47.30
ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् ।
न मे वागनृतं प्राह गमिष्येऽहं भुजंगमे ॥ १.४७.३० ॥
क्रोधाने भरलेला ऋषी नागिणीचा त्याग करू इच्छित म्हणाला — माझे वचन कधी असत्य बोलले नाही; हे नागिणी, मी निघून जाईन.
1.47.31
समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः ।
सुखमस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे ॥ १.४७.३१ ॥
हीच माझी पूर्वीची तुझ्यासोबत परस्पर ठरलेली अट होती. हे भद्रे, मी सुखाने राहिलो. हे शुभे, तू तुझ्या भावाला हे सांग.
1.47.32
इतो मयि गते भीरु गतः स भगवानिति ।
त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ १.४७.३२ ॥
हे भीरु, मी येथून गेल्यावर 'तो भगवान गेले' असे सांग. आणि मी निघून गेल्यावर तूही शोक करू नकोस.
1.47.33
इत्युक्ता साऽनवद्याङ्गी प्रत्युवाच मुनिं तदा ।
जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा ॥ १.४७.३३ ॥
असे सांगितले गेल्यावर ती निर्दोष अवयवांची स्त्री तेव्हा मुनींना उत्तर देऊ लागली — चिंता आणि शोकात बुडालेली जरत्कारू.
1.47.34
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता ।
कृताञ्जलिर्वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः ॥ १.४७.३४ ॥
अश्रूंनी गद्गदलेल्या वाणीने, सुकलेल्या चेहऱ्याने, हात जोडून, सुंदर कमरेची ती स्त्री अश्रूभरल्या डोळ्यांनी (बोलली).
1.47.35
धैर्यमालम्ब्य वामोरूर्हृदयेन प्रवेपता ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥ १.४७.३५ ॥
धैर्य धरून, हृदय थरथरत असताना (ती म्हणाली): हे धर्मज्ञा, निर्दोष अशा मला सोडून देणे तुम्हाला योग्य नाही.
1.47.36
धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ।
प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम ॥ १.४७.३६ ॥
धर्मात स्थिर असलेले तुम्ही, आणि धर्मात सदैव स्थिर असलेली मी, प्रियांच्या हितात रत असलेली; मला तुम्हाला देण्याचे जे कारण होते, हे द्विजोत्तमा.
1.47.37
तदलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः ।
मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम ॥ १.४७.३७ ॥
म्हणून न मिळवलेल्या त्या मन्देबद्दल वासुकि माझ्याशी काय बोलेल? मातेच्या शापाने पराभूत झालेल्या माझ्या ज्ञातींबद्दल, हे सत्तमा.
1.47.38
अपत्यमीप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन्न दृश्यते ।
त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् ॥ १.४७.३८ ॥
तुझ्यापासून इच्छित अपत्य अद्याप दिसत नाही. तुझ्यापासून अपत्यलाभ झाला तरच माझ्या ज्ञातींचे कल्याण होईल.
1.47.39
संप्रयोगो भवेन्नायां मम मोघस्त्वया द्विज ।
ज्ञातीनां हितमिच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये ॥ १.४७.३९ ॥
हे द्विजा, या स्थितीत तुझा माझ्याशी संयोग व्यर्थ होऊ नये. ज्ञातींच्या हिताची इच्छा धरून, हे भगवन्, मी तुला प्रसन्न करते.
1.47.40
इममव्यक्तरूपं मे गर्भमाधाय सत्तम ।
कथं त्यक्त्वा महात्मा सन्गन्तुमिच्छस्यनागसम् ॥ १.४७.४० ॥
हे सत्तमा, माझा हा अव्यक्त रूप असलेला गर्भ ठेवून, महात्मा असूनही निर्दोष अशा मला सोडून तू कसा जाऊ इच्छितोस?
1.47.41
एवमुक्तस्तु स मुनिर्भार्यां वचनमब्रवीत् ।
यद्युक्तमनुरूपं च जरत्कारुं तपोधनः ॥ १.४७.४१ ॥
असे सांगितले असता, तपोधन असलेले ते मुनी जरत्कारू आपल्या पत्नीस हे शब्द म्हणाले, जर ते योग्य व अनुरूप असेल तर.
1.47.42
अस्त्ययं सुभगे गर्भस्तव वैश्वानरोपमः ।
ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १.४७.४२ ॥
हे सुभगे, तुझ्या गर्भात अग्नीसारखा एक ऋषी आहे, जो परम धर्मात्मा आणि वेद-वेदांगांमध्ये पारंगत आहे.
1.47.43
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर्महानृषिः ।
उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः ॥ १.४७.४३ ॥
असे बोलून तो धर्मात्मा महर्षी जरत्कारु दृढनिश्चयाने पुन्हा उग्र तपासाठी निघून गेला.