Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.53

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.53.1

सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः ।
जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः ॥ १.५३.१ ॥

तब पाण्डववंशी बुद्धिमान राजा जनमेजय के सर्पसत्र में कौन-कौन परम ऋषि ऋत्विज थे?

1.53.2

के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे ।
विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभय ॥ १.५३.२ ॥

उस अत्यन्त भयंकर सर्पसत्र में, जो सर्पों के लिए अत्यधिक विषाद और महाभय उत्पन्न करने वाला था, कौन सदस्य थे?

1.53.3

सर्वं विस्तरशस्तात भवाञ्छंसितुमर्हति ।
सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेयाः के च सूतज ॥ १.५३.३ ॥

हे सूतपुत्र, आप सब कुछ विस्तार से कहने योग्य हैं। सर्पसत्र की विधि जानने वाले कौन-कौन विशेष रूप से ज्ञेय थे?

1.53.4

हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम् ।
ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा ॥ १.५३.४ ॥

अच्छा, मैं तुम्हें यहाँ उन मनीषियों के नाम बताऊँगा जो उस समय उस राजा के ऋत्विज और सदस्य थे।

1.53.5

तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः ।
च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः ॥ १.५३.५ ॥

वहाँ होता के रूप में ब्राह्मण चण्डभार्गव थे, जो च्यवन के वंश में प्रसिद्ध और वेदज्ञों में श्रेष्ठ उत्पन्न हुए थे।

1.53.6

उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सौऽथ जैमिनिः ।
ब्र्हमाऽभवच्छार्ङ्गरवोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः ॥ १.५३.६ ॥

उद्गाता के रूप में वृद्ध और विद्वान ब्राह्मण कौत्स और जैमिनि थे; ब्रह्मा बने शार्ङ्गरव, और अध्वर्यु भी पिंगल थे।

1.53.7

सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान् ।
उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः ॥ १.५३.७ ॥

व्यास उस यज्ञ के सदस्य थे, जो अपने पुत्रों, शिष्यों और सहायकों के साथ थे। उद्दालक, प्रमतक, श्वेतकेतु और पिंगल भी (वहाँ सदस्य थे)।

1.53.8

असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा ।
आत्रेयः कुम्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा ॥ १.५३.८ ॥

असित, देवल, नारद और पर्वत भी (सदस्य थे)। आत्रेय, कुण्ड, जठर और द्विज कालघट भी (सदस्य थे)।

1.53.9

वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान् ।
कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः ॥ १.५३.९ ॥

वात्स्य, श्रुतश्रवा वृद्ध, जप और स्वाध्याय में निष्ठ (विद्वान); कोहल, देवशर्मा और मौद्गल्य समसौरभ (भी सदस्य थे)।

1.53.10

एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
सदस्याश्चाभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह ॥ १.५३.१० ॥

ये और अन्य अनेक वेदों में पारंगत ब्राह्मण भी उस सत्र में, पारिक्षित के उस यज्ञ में सदस्य थे।

1.53.11

जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ ।
अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥ १.५३.११ ॥

उस महान सर्पसत्र में जब ऋत्विज आहुति दे रहे थे, तभी वहाँ भयानक सर्प गिरने लगे, जो प्राणियों में भय उत्पन्न करते थे।

1.53.12

वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः ।
ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा ॥ १.५३.१२ ॥

नागों की चर्बी और मज्जा बहाने वाली धाराएँ बह निकलीं, और उस समय जलते हुए पदार्थों की भयंकर, निरंतर गंध चारों ओर फैल गई।

1.53.13

पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे ।
अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥ १.५३.१३ ॥

गिरते हुए और आकाश में स्थित नागों का, तथा अग्नि में अत्यधिक पकाए जाते हुए नागों का शब्द निरंतर सुनाई दे रहा था।

1.53.14

तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् ।
गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥ १.५३.१४ ॥

परंतु उस नागराज तक्षक ने, दीक्षित राजा जनमेजय के विषय में सुनकर, इन्द्र के भवन की ओर प्रस्थान किया।

1.53.15

ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः ।
अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ॥ १.५३.१५ ॥

तब सब कुछ जैसा घटा था वैसा बताकर, भयभीत उस श्रेष्ठ सर्प ने, इन्द्र का अपराध करके, उनकी शरण में जाने का निश्चय किया।

1.53.16

तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक ।
भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कदाचन ॥ १.५३.१६ ॥

इन्द्र ने अत्यंत प्रसन्न होकर उससे कहा, 'हे तक्षक! यहाँ तुम्हें कोई भय नहीं है, हे नागराज! उस सर्पयज्ञ से तुम्हें कभी भय नहीं होगा।'

1.53.17

प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः ।
तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु तेनसो ज्वरः ॥ १.५३.१७ ॥

पहले मैंने तुम्हारे कारण पितामह (ब्रह्मा) को प्रसन्न किया था, इसलिए तुम्हें कोई भय नहीं है। तुम्हारे तेज का यह ज्वर दूर हो जाए।

1.53.18

एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः ।
उवास भवने तस्मिञ्शक्रस्य मुदितः सुखी ॥ १.५३.१८ ॥

इस प्रकार उनसे आश्वस्त होकर वह श्रेष्ठ सर्प प्रसन्न और सुखी होकर इन्द्र के उसी भवन में निवास करने लगा।

1.53.19

अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः ।
अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत ॥ १.५३.१९ ॥

निरंतर अग्नि में गिरते हुए नागों के बीच अत्यंत दुःखी वासुकि, जिसके परिवार में थोड़े ही शेष बचे थे, संतप्त हो उठे।

1.53.20

कश्मलं चाविशद्धोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम् ।
स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत् ॥ १.५३.२० ॥

एक भयंकर मूर्छा नागश्रेष्ठ वासुकि में समा गई। चक्कर खाते हृदय से उसने अपनी बहन से यह कहा।

1.53.21

दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति माम् ।
सीदामीव च संमोहाद्धूर्णतीव च मे मनः ॥ १.५३.२१ ॥

हे भद्रे, मेरे अंग जल रहे हैं, दिशाएँ मुझे दिखाई नहीं देतीं। मैं मानो मोह से डूब रहा हूँ, और मेरा मन मानो चक्कर खा रहा है।

1.53.22

दृष्टिर्भ्राम्यति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च ।
पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ ॥ १.५३.२२ ॥

मेरी दृष्टि अत्यंत घूम रही है, और मेरा हृदय मानो फट रहा है। आज मैं विवश होकर उस जलती हुई अग्नि में गिर पड़ूँगा।

1.53.23

पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया ।
व्यक्तं मयाऽभिगन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम् ॥ १.५३.२३ ॥

परीक्षित के पुत्र का यह यज्ञ हम सबको मारने की इच्छा से चल रहा है। स्पष्ट है कि मुझे यमराज के निवास की ओर जाना होगा।

1.53.24

अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः ।
जरत्करौमयादत्तात्रायस्वास्मान्सबान्धवान् ॥ १.५३.२४ ॥

हे मेरी बहन, यह वह समय आ गया है जिसके लिए तुम मुझसे जरत्कारु को दी गई हो। अपने बांधवों सहित हमें बचाओ।

1.53.25

आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे ।
प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः ॥ १.५३.२५ ॥

आस्तीक ने निश्चय ही उस यज्ञ के चलते रहने पर, नागों में श्रेष्ठ (वासुकि) के सामने कहा कि मुझे पहले ही रोका जाएगा; स्वयं पितामह ने ऐसा कहा था।

1.53.26

तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम् ।
ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम् ॥ १.५३.२६ ॥

इसलिए हे वत्से, अपने उस पुत्र से, जो वृद्धों द्वारा अनुमोदित है और वेदों का सबसे बड़ा ज्ञाता है, कहो कि आज तुम मेरे और मेरे सेवकों के मोक्ष के लिए (जाओ)।