Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.66

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.66.2

अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम् ।
अवतर्तुं महीं स्वर्गादंशतः महितः सुरैः
आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः ।
निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह ॥ १.६६.२ ॥

तब नारायण के साथ इन्द्र ने एक समझौता किया कि देवता अंशों में स्वर्ग से पृथ्वी पर अवतरित हों। इन्द्र ने स्वयं सभी स्वर्गवासियों को आज्ञा दी, और फिर नारायण के निवास से लौट गए।

1.66.3

तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च ।
अवतेरुः क्रमेणैव महीं स्वर्गाद्दिवौकसः ॥ १.६६.३ ॥

वे देवताओं के शत्रुओं के विनाश और सभी लोकों के कल्याण के लिए क्रम से स्वर्ग से पृथ्वी पर उतरे।

1.66.4

ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च ।
जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः ॥ १.६६.४ ॥

फिर, हे राजाओं में व्याघ्र, वे स्वर्गवासी ब्रह्मर्षियों के वंशों में और राजर्षियों के कुलों में, अपनी इच्छा के अनुसार, जन्मे।

1.66.5

दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा ।
पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्वान्यनेकशः ॥ १.६६.५ ॥

उन्होंने दानवों, राक्षसों, गन्धर्वों और नागों को तथा अन्य नरभक्षी प्राणियों को अनेक प्रकार से मारा।

1.66.6

दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा ।
न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम ॥ १.६६.६ ॥

दानव, राक्षस, गन्धर्व और नाग भी — हे भरतों में श्रेष्ठ — उन्होंने बलवान होते हुए भी, बाल्यावस्था में उन्हें नहीं मारा।

1.66.7

देवदानवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम् ॥ १.६६.७ ॥

देवों और दानवों के समूहों का, गन्धर्वों और अप्सराओं का, मनुष्यों का, और उसी प्रकार यक्षों और राक्षसों का — सबका (वृत्तान्त कहिए)।

1.66.8

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः ।
प्राणिनां चैव सर्वेषां संभवं वक्तुमर्हसि ॥ १.६६.८ ॥

मैं आदि से लेकर सम्पूर्ण रूप से, यथार्थ में, सभी प्राणियों की उत्पत्ति सुनना चाहता हूँ; आप उसे कहने योग्य हैं।

1.66.9

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवे ।
सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम् ॥ १.६६.९ ॥

अच्छा, मैं आपसे कहूँगा, स्वयम्भू को नमस्कार करके; सुर आदि के तथा लोकों के उद्भव और लय को मैं भली-भाँति कहूँगा।

1.66.10

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ।
मरीचिरत्र्यह्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १.६६.१० ॥

ब्रह्मा के मानस पुत्र, प्रसिद्ध छः महर्षि हैं: मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु।

1.66.11

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः ।
प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥ १.६६.११ ॥

मरीचि का पुत्र कश्यप है; और कश्यप से ये प्रजाएँ उत्पन्न हुईं। दक्ष की तेरह महाभागा कन्याएँ उत्पन्न हुईं।

1.66.12

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा ।
क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः ॥ १.६६.१२ ॥

अदिति, दिति, दनु, काला, दनायु, सिंहिका तथा क्रोधा, प्राधा और विश्वा, विनता, कपिला और मुनि।

1.66.13

कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत ।
एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ १.६६.१३ ॥

और हे पुरुषों में व्याघ्र, हे भारत, कद्रू भी दक्ष की कन्या है। इन्हीं से वीर्यसम्पन्न, पुत्र-पौत्र अनन्त हुए।

1.66.14

अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः ।
ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत ॥ १.६६.१४ ॥

अदिति से बारह आदित्य उत्पन्न हुए, जो लोकों के स्वामी थे। हे राजन्, हे भरतवंशी, उनके नाम मैं आपको बताऊँगा।

1.66.15

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च ।
भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा ॥ १.६६.१५ ॥

धाता, मित्र, अर्यमा, शक्र, वरुण, अंश, भग, विवस्वान, पूषा, सविता दसवें, इसी प्रकार।

1.66.16

एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥ १.६६.१६ ॥

ग्यारहवें त्वष्टा, और बारहवें विष्णु कहे जाते हैं। सभी आदित्यों में जो सबसे छोटे हैं, वे गुणों में सबसे श्रेष्ठ हैं।

1.66.17

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः ।
नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पञ्च पुत्रा महात्मनः ॥ १.६६.१७ ॥

दिति का एक ही पुत्र हिरण्यकशिपु स्मरण किया जाता है। उस महात्मा के ये पाँच पुत्र नाम से प्रसिद्ध हैं।

1.66.18

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषां संह्लादस्तदनन्तरम् ।
अनुह्लादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ ॥ १.६६.१८ ॥

उनमें प्रह्लाद सबसे बड़े थे, उसके बाद संह्लाद, तीसरे अनुह्लाद हुए, और उनसे शिबि तथा बाष्कल।

1.66.19

प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ।
विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत ॥ १.६६.१९ ॥

प्रह्लाद के तीन पुत्र सर्वत्र प्रसिद्ध हैं, हे भरत: विरोचन, कुम्भ और निकुम्भ।

1.66.20

विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान् ।
बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः ॥ १.६६.२० ॥

विरोचन का पुत्र बलि हुआ, जो अकेला और प्रतापी था। बलि का प्रसिद्ध पुत्र बाण नामक महान असुर था।

1.66.21

रुद्रस्यानुचरः श्रीमान्महाकालेति यं विदुः ।
चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ॥ १.६६.२१ ॥

रुद्र का श्रीमान अनुचर, जिसे महाकाल कहा जाता है, वह था। हे भरतवंशी, दनु के चालीस पुत्र सर्वत्र प्रसिद्ध हैं।

1.66.22

तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः ।
शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः ॥ १.६६.२२ ॥

उनमें प्रथम जन्मा राजा विप्रचित्ति थे, जो महान यशस्वी थे। शम्बर, नमुचि तथा पुलोमा भी प्रसिद्ध हैं।

1.66.23

असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः ।
अयःशिरा अश्वशिरा अश्वशह्कुश्च वीर्यवान् ॥ १.६६.२३ ॥

असिलोमा, केशी, दुर्जय नामक दानव, तथा अयःशिरा, अश्वशिरा और पराक्रमी अश्वशङ्कु भी (प्रसिद्ध हैं)।

1.66.24

तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च सः ।
स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाऽजकस्तथा ॥ १.६६.२४ ॥

वैसे ही गगनमूर्धा और वेगवान तथा केतुमान, वह स्वर्भानु, अश्व, अश्वपति, वृषपर्वा और अजक भी (प्रसिद्ध हैं)।

1.66.25

अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः ।
इषुपादेकचक्रश्च विरूपाक्षहराहरौ ॥ १.६६.२५ ॥

अश्वग्रीव, सूक्ष्म और महाबली तुहुण्ड, इषुपात, एकचक्र, विरूपाक्ष तथा हर और अहर (भी प्रसिद्ध हैं)।

1.66.26

निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा ।
शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा।
एते ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः ॥ १.६६.२६ ॥

निचन्द्र, निकुम्भ, कुपट, कपट तथा शरभ और शलभ, एवं सूर्य और चन्द्रमा नामक ये दानव दनु के वंश में प्रसिद्ध कहे गए हैं।

1.66.27

अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ ।
अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्याचन्द्रमसौ तथा ॥ १.६६.२७ ॥

परन्तु देवताओं के सूर्य और चन्द्रमा दूसरे माने गए हैं, और मुख्य दानवों के सूर्य और चन्द्रमा भी दूसरे हैं।

1.66.28

इमे च वंशाः प्रथिताः सत्ववन्तो महाबलाः ।
दनुपुत्रा महाराज दश दानववंशजाः ॥ १.६६.२८ ॥

ये प्रसिद्ध वंश सत्त्वशाली और अत्यन्त बलशाली हैं। हे महाराज, दनु के दस पुत्र दानव-वंशों में उत्पन्न हुए।

1.66.29

एकाक्षो मृतपो वीरः प्रलम्बनरकावपि ।
वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः ॥ १.६६.२९ ॥

एकाक्ष, मृतप वीर, प्रलम्ब और नरक भी, वातापि, शत्रुओं को तपाने वाला, और शठ तथा महान असुर।

1.66.30

गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः ।
असङ्ख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत ॥ १.६६.३० ॥

गविष्ठ, वनायु और दानव दीर्घजिह्व भी। हे भारत, उनके पुत्र और पौत्र असंख्य माने गए हैं।

1.66.31

सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् ।
सुचन्द्रं चन्द्रहर्तारं तथा चन्द्रप्रमर्दनम् ॥ १.६६.३१ ॥

सिंहिका ने राहु नामक पुत्र को जन्म दिया, जो चन्द्रमा और सूर्य को पीड़ित करने वाला है; और सुचन्द्र, चन्द्रमा को हरने वाला, तथा चन्द्रमा को पीड़ित करने वाला भी।

1.66.32

क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।
गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्माऽरिमर्दनः ॥ १.६६.३२ ॥

क्रूरा के क्रूर स्वभाव वाले असंख्य पुत्र और पौत्र थे। क्रोधवश नाम का एक गण था, जो क्रूर कर्म करने वाला और शत्रुओं का मर्दन करने वाला था।

1.66.33

दनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः ।
विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः ॥ १.६६.३३ ॥

दनायु के फिर चार पुत्र थे, जो असुरों में श्रेष्ठ थे: विक्षर, बल और वीर, तथा महान असुर वृत्र।

1.66.34

कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः ।
प्रविख्याता महावीर्या दानवेषु परन्तपाः ॥ १.६६.३४ ॥

काला के प्रसिद्ध पुत्र थे, जो काल के समान प्रहार करने वाले, विख्यात, महाबलशाली और दानवों में शत्रुओं को तपाने वाले थे।

1.66.35

विनाशनश्च क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च ।
क्रोधशत्रुस्तथैवान्ये कालकेया इति श्रुताः ॥ १.६६.३५ ॥

विनाशन, क्रोध, क्रोधहन्ता तथा क्रोधशत्रु, और अन्य भी, ये कालकेय नाम से प्रसिद्ध हुए।

1.66.36

असुराणामुपाध्यायः शक्रस्त्वषिसुतोऽभवत् ।
ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः ॥ १.६६.३६ ॥

असुरों के आचार्य शुक्र थे, जो त्वष्टा के पुत्र हुए। और उशनस के चार पुत्र विख्यात असुर-याजक थे।

1.66.37

त्वष्टा धरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ रौद्रकर्मिणौ ।
तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकपरायणाः ॥ १.६६.३७ ॥

त्वष्टा, धर, तथा अत्रि, और दो अन्य रौद्र कर्म करने वाले थे; वे तेज में सूर्य के समान और ब्रह्मलोक-परायण थे।

1.66.38

इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम् ।
असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया ॥ १.६६.३८ ॥

इस प्रकार वंश से उत्पन्न इन शक्तिशाली जनों का वर्णन तुमसे कर दिया गया है, जिसे मैंने पुराण में असुरों और देवों के विषय में सुना था।

1.66.39

एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः ।
प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम् ॥ १.६६.३९ ॥

हे महीपाल, इनकी जो संतानें हैं, उन सबकी पूरी गणना करना संभव नहीं है; वे गुणों से युक्त और अनंत हैं।

1.66.40

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ ।
आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः ॥ १.६६.४० ॥

तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, तथा गरुड़ और अरुण, आरुणि और वारुणि — ये विनता के पुत्र कहे गए हैं।

1.66.41

शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः ।
कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः ॥ १.६६.४१ ॥

शेष, अनंत, वासुकि, तक्षक, सर्प, कूर्म और कुलिक — ये कद्रू के पुत्र कहे गए हैं।

1.66.42

भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा ।
गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥ १.६६.४२ ॥

भीमसेन और उग्रसेन, सुपर्ण, वरुण तथा गोपति, धृतराष्ट्र, और सातवाँ सूर्यवर्चा।

1.66.43

सत्यवागर्कपर्णश्च प्रयुतश्चापि विश्रुतः ।
भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी ॥ १.६६.४३ ॥

सत्यवाक्, अर्कपर्ण, प्रयुत भी प्रसिद्ध हैं; भीम और चित्ररथ भी विख्यात हैं, जो सब विद्याओं में निपुण हैं।

1.66.44

तथा शालिशिरा राजन्पर्जन्यश्च चतुर्दशः ।
कलिः पञ्चदशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः
इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः ॥ १.६६.४४ ॥

इसी प्रकार हे राजन्, शालिशिरा, पर्जन्य चौदहवाँ, कलि पंद्रहवाँ और नारद सोलहवाँ। ये देव-गन्धर्व मौनेय कहे गए हैं।

1.66.45

अथ प्रभूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत ।
अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम् ॥ १.६६.४५ ॥

अब हे भारत, मैं और भी अनेक वंशों का वर्णन करूँगा — निर्दोष मनु के वंश, असुरों के वंश और बाणप्रिय (मार्गण-प्रिय) वंश का।

1.66.46

अरूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत ।
सिद्धः पूर्णश्च बर्हिश्च पूर्णायुश्च महायशाः ॥ १.६६.४६ ॥

अरूपा, सुभगा और भासी — इस प्रकार प्राधा ने जन्म दिया। सिद्ध, पूर्ण, बर्हि और महायशस्वी पूर्णायु।

1.66.47

ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः ।
विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ॥ १.६६.४७ ॥

ब्रह्मचारी, रतिगुण और सातवाँ सुपर्ण। विश्वावसु, भानु और दसवाँ सुचन्द्र।

1.66.48

इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाः परिकीर्तिताः ।
इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् ॥ १.६६.४८ ॥

इस प्रकार ये देव-गन्धर्व प्राधा के वंशज कहे गए। अब अप्सराओं का यह वंश सुना जाए — प्रसिद्ध और पुण्य-लक्षणों वाला।

1.66.49

अरिष्टाऽसूत सुभगा देवी देवर्षितः पुरा ।
अलम्बुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ॥ १.६६.४९ ॥

पूर्वकाल में सुभगा देवी अरिष्टा ने देवर्षि से जन्म दिया — अलम्बुषा, मिश्रकेशी, विद्युत्पर्णा और तिलोत्तमा।

1.66.50

अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा ।
केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरजा तथा ॥ १.६६.५० ॥

अरुणा, रक्षिता, रम्भा, उसी प्रकार मनोरमा, केशिनी, सुबाहु, सुरता और सुरजा भी।

1.66.51

सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हाहा हूहूः ।
तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥ १.६६.५१ ॥

सुप्रिया, अतिबाहु, प्रसिद्ध हाहा और हूहू, तथा तुम्बुरु — ये चार श्रेष्ठ गन्धर्व स्मरण किए जाते हैं।

1.66.52

अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम् ॥ १.६६.५२ ॥

अमृत, ब्राह्मण, गौएँ, गन्धर्व और अप्सराएँ, उसी प्रकार — कपिला की सन्तति पुराण में इस प्रकार कही गई है।

1.66.53

इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया ।
यथावत्संपरिख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ १.६६.५३ ॥

इस प्रकार मैंने तुमसे सभी प्राणियों की उत्पत्ति कही, तथा गन्धर्वों और अप्सराओं की उत्पत्ति भी ठीक-ठीक वर्णित की।

1.66.54

भुजंगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा ।
गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम् ॥ १.६६.५४ ॥

सर्प, सुपर्ण (गरुड़), रुद्र, मरुत, उसी प्रकार गौएँ, ब्राह्मण, तथा श्रीमान् और पुण्यकर्मा लोगों की उत्पत्ति भी (कही गई है)।

1.66.55

आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः ।
श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता ॥ १.६६.५५ ॥

यह आयु बढ़ाने वाला, पुण्यदायक और धन्य है, कानों को सुख देने वाला है; इसे सदा सुनना चाहिए, और ईर्ष्या-रहित होकर इसका पाठ भी करना चाहिए।

1.66.56

इमं तु वंशं नियमेन यः पठे-
न्महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ।
अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं ।
श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ १.६६.५६ ॥

जो व्यक्ति नियमपूर्वक इस महात्माओं के वंश का पाठ ब्राह्मणों और देवताओं की उपस्थिति में करता है, वह प्रचुर संतान-लाभ प्राप्त करता है, तथा समृद्धि, यश और मृत्यु के पश्चात शुभ गति को पाता है।