महाभारत · अध्याय 1.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.68.1
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्त्रिणाम् ॥ १.६८.१ ॥
देवताओं, दानवों, गन्धर्वों, उरगों और राक्षसों की, सिंह, बाघ और मृगों की, सर्पों और पक्षियों की।
1.68.2
अन्येषां चैव भूतानां संभवं भगवन्नहम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम्।
जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वशः ॥ १.६८.२ ॥
हे भगवन्, मैं अन्य प्राणियों की उत्पत्ति भी सुनना चाहता हूँ, विशेषकर मनुष्यों में जन्मे महात्माओं की। इन प्राणियों के जन्म और कर्म भी क्रमानुसार सुनना चाहता हूँ।
1.68.3
मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवौकसः ।
प्रथमं दानवाश्चैव तांस्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १.६८.३ ॥
हे मनुजेन्द्र, जो स्वर्गवासी मनुष्यों में उत्पन्न हुए, उनमें पहले दानव थे। उन सबका वृत्तान्त मैं आपसे पूर्णरूप से कहूँगा।
1.68.4
विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद्दानवर्षभः ।
जरासन्ध इति ख्यातः स आसीन्मनुजर्षभः ॥ १.६८.४ ॥
जो विप्रचित्ति नाम से प्रसिद्ध दानवों में श्रेष्ठ था, वही मनुष्यों में श्रेष्ठ जरासन्ध नाम से विख्यात हुआ।
1.68.5
दितेः पुत्रस्तु यो राजन्हिरण्यकशिपुः स्मृतः ।
स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभः ॥ १.६८.५ ॥
हे राजन्, दिति का जो पुत्र हिरण्यकशिपु कहा गया है, वही मनुष्य लोक में नरश्रेष्ठ शिशुपाल के रूप में उत्पन्न हुआ।
1.68.6
संह्लाद इति विख्यातः प्रह्लादस्यानुजस्तु यः ।
स शल्य इति विख्यातो जज्ञे वाहीकपुङ्गवः ॥ १.६८.६ ॥
जो संह्लाद नाम से विख्यात प्रह्लाद का छोटा भाई था, वही शल्य नाम से प्रसिद्ध वाहीकों में श्रेष्ठ होकर उत्पन्न हुआ।
1.68.7
अनुह्लादस्तु तेजस्वी योऽभूत्ख्यातो जघन्यजः ।
धृष्टकेतुरिति ख्यातः स बभूव नरेश्वरः ॥ १.६८.७ ॥
अनुह्लाद तेजस्वी था, जो सबसे छोटा पुत्र होकर प्रसिद्ध हुआ। वह धृष्टकेतु नाम से विख्यात राजा बना।
1.68.8
यस्तु राजञ्शिबिर्नाम दैतेयः परिकीर्तितः ।
द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः ॥ १.६८.८ ॥
हे राजन्, जो दैत्य शिबि नाम से कहा गया, वही पृथ्वी पर द्रुम नाम से विख्यात राजा हुआ।
1.68.9
बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तमः ।
भगदत्त इति ख्यातः सं जज्ञे पुरुषर्षभः ॥ १.६८.९ ॥
उनमें जो बाष्कल नाम का असुरों में श्रेष्ठ था, वह भगदत्त नाम से प्रसिद्ध पुरुषश्रेष्ठ रूप में उत्पन्न हुआ।
1.68.10
अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कुश्च वीर्यवान् ।
तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः ॥ १.६८.१० ॥
अयःशिरा, अश्वशिरा, अयःशङ्कु, वीर्यवान् तथा गगनमूर्धा और वेगवान्—यह पाँचवाँ।
1.68.11
पञ्चैते जज्ञिरे राजन्वीर्यवन्तो महासुराः ।
केकयेषु महात्मानः पार्थिवर्षभसत्तमाः।
केतुमानिति विख्यातो यस्ततोऽन्यःप्रतापवान् ॥ १.६८.११ ॥
हे राजन्, ये पाँच वीर्यवान महान असुर केकयों में महात्मा राजाओं में श्रेष्ठ रूप में उत्पन्न हुए। फिर उनमें से एक और प्रतापी केतुमान नाम से विख्यात हुआ।
1.68.12
अमितौजा इति ख्यातः सोग्रकर्मा नराधिपः ।
स्वर्भानुरिति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥ १.६८.१२ ॥
अमितौजा नाम से विख्यात वह उग्र कर्मा नरेश था, और जो श्रीमान महासुर था, वह स्वर्भानु नाम से विख्यात हुआ।
1.68.13
उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः ।
यस्त्वश्व इति विख्यातः श्रीमानासीन्महासुरः ॥ १.६८.१३ ॥
उग्रसेन नाम से प्रसिद्ध, उग्र कर्मों वाला वह नरेश, जो अश्व नाम से विख्यात था, वह श्रीमान महासुर था।
1.68.14
अशोको नाम राजाऽभून्महावीर्योऽपराजितः ।
तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः ॥ १.६८.१४ ॥
अशोक नाम का एक राजा हुआ, जो महान पराक्रमी और अजेय था। हे राजन, उससे छोटा भाई अश्वपति कहलाया।
1.68.15
दैतेयः सोऽभवद्राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभः ।
वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥ १.६८.१५ ॥
वह दैत्य हार्दिक्य, मनुजों में श्रेष्ठ, राजा हुआ; वह श्रीमान महासुर वृषपर्वा नाम से विख्यात था।
1.68.16
दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ।
अजकस्त्ववरो राजन्य आसीद्वृषपर्वणः ॥ १.६८.१६ ॥
दीर्घप्रज्ञ नाम से प्रसिद्ध वह पृथ्वी पर राजा हुआ। हे राजन, वृषपर्वा का छोटा भाई अजक क्षत्रिय राजकुमार था।
1.68.17
स शाल्व इति विख्यातः पृथिव्यामभवन्नृपः ।
अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्ववान्यो महासुरः ॥ १.६८.१७ ॥
वह शाल्व नाम से प्रसिद्ध पृथ्वी पर राजा हुआ; अश्वग्रीव नाम से ख्यात जो सत्त्ववान महासुर था।
1.68.18
रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां कोऽभवन्नृपः ।
सूक्ष्मस्तु मतिमान्राजन्कीर्तिमान्यः प्रकीर्तितः ॥ १.६८.१८ ॥
रोचमान नाम से प्रसिद्ध वह पृथ्वी पर कोई राजा हुआ। हे राजन, सूक्ष्म और बुद्धिमान, कीर्तिमान कहलाया।
1.68.19
बृहद्रथ इति ख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः ।
तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ॥ १.६८.१९ ॥
बृहद्रथ नाम से विख्यात वह पृथ्वी का राजा था, और जो तुहुण्ड नाम से विख्यात था, वह श्रेष्ठ असुर था।
1.68.20
सेनाबिन्दुरिति ख्यातः स बूभव नराधिपः ।
इषुमान्नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिकः ॥ १.६८.२० ॥
सेनाबिन्दु नाम से विख्यात वह मनुष्यों का राजा हुआ; और जो इषुमान नाम का था, वह उन असुरों में सबसे बलवान था।
1.68.21
नग्नजिन्नाम राजासीद्भुवि विख्यातविक्रमः ।
एकचक्र इति ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः ॥ १.६८.२१ ॥
नग्नजित नाम का राजा पृथ्वी पर था, जो विख्यात पराक्रमी था; और जो एकचक्र नाम से विख्यात महासुर था।
1.68.22
प्रतिविन्घ्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ ।
विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुरः ॥ १.६८.२२ ॥
प्रतिविन्ध्य नाम से विख्यात होकर वह पृथ्वी पर प्रसिद्ध हुआ; और विरूपाक्ष, दिति का पुत्र, विचित्र योद्धा महासुर था।
1.68.23
चित्रधर्मेति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः ।
हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्यो दानवोत्तमः ॥ १.६८.२३ ॥
चित्रधर्मा नाम से विख्यात वह पृथ्वी का राजा था; और हर, अरिहर नामक वीर, जो दानवों में श्रेष्ठ था।
1.68.24
सुबाहुरिति विख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः ।
अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥ १.६८.२४ ॥
सुबाहु नाम से विख्यात वह श्रीमान राजा था; और अहर, महातेजस्वी, शत्रु-पक्ष का नाश करने वाला था।
1.68.25
बाह्लिको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ ।
निचन्द्रश्चन्द्रवक्त्रस्तु य आसीदसुरोत्तमः ॥ १.६८.२५ ॥
बाह्लिक नाम का एक राजा पृथ्वी पर प्रसिद्ध हुआ। निचन्द्र, चन्द्रमुख, जो श्रेष्ठ असुर था।
1.68.26
मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः ।
निकुम्भस्त्वजितः संख्ये महामतिरजायत ॥ १.६८.२६ ॥
मुञ्जकेश नाम से विख्यात श्रीमान राजा वह था। युद्ध में अजेय, महामति निकुम्भ उत्पन्न हुआ।
1.68.27
भूमौ भूमिपतिश्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः ।
शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुरः ॥ १.६८.२७ ॥
भूमि पर राजाओं में श्रेष्ठ, देवों के स्वामी के रूप में स्मरण किए गए। उन दैत्यों में महासुर शरभ नाम का था।
1.68.28
पौरवो नाम राजर्षिः स बभूव नरोत्तमः ।
कुपटस्तु महावीर्यः श्रीमान्राजन्महासुरः ॥ १.६८.२८ ॥
पौरव नाम का वह राजर्षि मनुष्यों में श्रेष्ठ हुआ। और कुपट, महापराक्रमी, श्रीमान राजन, महासुर था।
1.68.29
सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः ।
कपटस्तु राजन्राजर्षिः क्षितौ जज्ञे महासुरः ॥ १.६८.२९ ॥
सुपार्श्व नाम से विख्यात पृथ्वीपति पृथ्वी पर उत्पन्न हुआ। और कपट, राजन, राजर्षि, पृथ्वी पर महासुर के रूप में उत्पन्न हुआ।
1.68.30
पार्वतेय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः ।
द्वितीयः शलभस्तेषामसुराणां बभूव ह ॥ १.६८.३० ॥
पार्वतेय नाम से विख्यात, स्वर्णिम पर्वत के समान। उन असुरों में दूसरा शलभ हुआ।
1.68.31
प्रह्लादो नाम बाह्लीकः स बभूव नराधिपः ।
चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः ॥ १.६८.३१ ॥
प्रह्लाद नामक बाह्लीक वह राजा हुआ। और चन्द्र, जो दितिपुत्रों में श्रेष्ठ था, संसार में ताराओं के स्वामी (चन्द्रमा) के समान था।
1.68.32
चन्द्रवर्मेति विख्यातः काम्बोजानां नराधिपः ।
अर्क इत्यभिविख्यातो यस्तु दानवपुङ्गवः ॥ १.६८.३२ ॥
कम्बोजों का राजा चन्द्रवर्मा नाम से विख्यात हुआ। और अर्क नाम से प्रसिद्ध जो दानवों में श्रेष्ठ था।
1.68.33
ऋषिको नाम राजर्षिर्बभूव नृपसत्तमः ।
मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ॥ १.६८.३३ ॥
ऋषिक नामक राजर्षि नृपों में श्रेष्ठ हुआ। और मृतप नाम से विख्यात जो असुरों में उत्तम था।
1.68.34
पश्चिमानूपकं विद्धि तं नृपं नृपसत्तम ।
गविष्ठस्तु महातेजा यः प्रख्यातो महासुरः ॥ १.६८.३४ ॥
हे नृपश्रेष्ठ, उस राजा को पश्चिमी आनूपक देश का जानो। और गविष्ठ, महातेजस्वी, जो महान असुर के रूप में प्रख्यात था।
1.68.35
द्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ।
मयूर इति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥ १.६८.३५ ॥
पृथ्वी पर द्रुमसेन नाम से विख्यात वह राजा हुआ। और मयूर नाम से विख्यात जो श्रीमान महासुर था।
1.68.36
स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ।
सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु यः ॥ १.६८.३६ ॥
वह विश्व नाम से विख्यात पृथ्वीपति हुआ। और उससे छोटा, जो सुपर्ण नाम से विख्यात था।
1.68.37
कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः ।
चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरोऽसुरः ॥ १.६८.३७ ॥
कालकीर्ति नाम से प्रसिद्ध वह पृथ्वी का राजा हुआ। उनमें जो श्रेष्ठ असुर कहा गया, वह चन्द्रहन्ता कहलाया।
1.68.38
शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ।
विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः ॥ १.६८.३८ ॥
शुनक नामक राजर्षि वह मनुष्यों का राजा हुआ। और चन्द्रमा का विनाशक जो महान असुर कहा गया, वह विनाशन था।
1.68.39
जानकिर्नाम विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः ।
दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः ॥ १.६८.३९ ॥
जानकि नाम से प्रसिद्ध वह मनुष्यों का राजा हुआ। और हे कौरव्य, जो दानवों में श्रेष्ठ कहा गया, वह दीर्घजिह्व था।
1.68.40
काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
ग्रहं तु सुषुवे यं तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम्।
स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिपः ॥ १.६८.४० ॥
हे पृथ्वीपति, पृथ्वी पर प्रसिद्ध काशिराज वही थे। जिसे सिंहिका ने ग्रह के रूप में जन्म दिया, सूर्य और चन्द्र का मर्दन करने वाला, वही क्राथ नाम से प्रसिद्ध मनुष्यों का राजा हुआ।
1.68.41
दनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णां प्रवरोऽसुरः ।
विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृपः स्मृतः ॥ १.६८.४१ ॥
दनायु के चार पुत्रों में प्रमुख असुर विक्षर नामक तेजस्वी था; वसुमित्र नामक राजा भी स्मरण किया गया है।
1.68.42
द्वितीयो विक्षराद्यस्तु नराधिप महासुरः ।
पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यातः सोऽभवन्नृपः ॥ १.६८.४२ ॥
हे नराधिप, विक्षर के बाद दूसरा जो महान असुर था, वह पाण्ड्यराष्ट्र का अधिपति नाम से प्रसिद्ध राजा हुआ।
1.68.43
बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः ।
पौण्ड्रमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिपः ॥ १.६८.४३ ॥
जो बली और वीर नाम से प्रसिद्ध असुरों में श्रेष्ठ था, वह पौण्ड्रमात्स्यक नाम से इस प्रकार मनुष्यों का राजा हुआ।
1.68.44
वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः ।
मणिमान्नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ॥ १.६८.४४ ॥
राजन्, जो महासुर वृत्र नाम से विख्यात था, वही मणिमान नामक राजर्षि मनुष्यों का राजा हुआ।
1.68.45
क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः ।
दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥ १.६८.४५ ॥
क्रोधहन्ता नामक जो उसका छोटा भाई असुर था, वह दण्ड नाम से विख्यात होकर पृथ्वी पर राजा हुआ।
1.68.46
क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः ।
दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजर्षभः ॥ १.६८.४६ ॥
क्रोधवर्धन नाम से जो दूसरा कहा गया, वही दण्डधार नाम से प्रसिद्ध होकर मनुष्यों में श्रेष्ठ राजा हुआ।
1.68.47
कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामष्टौ नराधिपाः ।
जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ॥ १.६८.४७ ॥
कालेयों के जो पुत्र थे, उनमें आठ राजा उत्पन्न हुए। हे राजाओं में व्याघ्र, वे व्याघ्र के समान पराक्रमी थे।
1.68.48
मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत्स पार्थिवः ।
अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः ॥ १.६८.४८ ॥
मगध में उनमें से जयत्सेन नामक वह राजा हुआ। वह कालेयों के उन आठों में श्रेष्ठ महासुर था।
1.68.49
द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः ।
अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः ॥ १.६८.४९ ॥
उनमें दूसरा श्रीमान् इन्द्र के समान तेजस्वी था, जो अपराजित नाम से प्रसिद्ध नरेश हुआ।
1.68.50
तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः ।
निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः ॥ १.६८.५० ॥
तीसरा महातेजस्वी, महामायावी महासुर था, जो पृथ्वी पर निषादों का अधिपति हुआ और भयानक पराक्रम वाला था।
1.68.51
तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः ।
श्रेणिमानिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥ १.६८.५१ ॥
उनमें से जो चौथा कहा गया है, वह श्रेणिमान् नाम से पृथ्वी पर प्रसिद्ध राजर्षियों में श्रेष्ठ था।
1.68.52
पञ्चमस्त्वभवत्तेषां प्रवरो यो महासुरः ।
महौजा इति विख्यातो बभूवेह परन्दपः ॥ १.६८.५२ ॥
उनमें पाँचवाँ सबसे श्रेष्ठ महासुर था, जो महौजा नाम से प्रसिद्ध हुआ और यहाँ शत्रुओं को तपाने वाला बना।
1.68.53
षष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेषामासीन्महासुरः ।
अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥ १.६८.५३ ॥
उनमें छठा बुद्धिमान महासुर था, जो अभीरु नाम से पृथ्वी पर प्रसिद्ध राजर्षियों में श्रेष्ठ हुआ।
1.68.54
समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद्गणात् ।
विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ १.६८.५४ ॥
उन्हीं के समूह से समुद्रसेन नामक राजा हुआ, जो समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी पर प्रसिद्ध और धर्म तथा अर्थ के तत्त्व को जानने वाला था।
1.68.55
बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां नराधिप ।
बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ १.६८.५५ ॥
हे नराधिप! उनमें से आठवाँ बृहन्नामा कालेयों का राजा हुआ, जो धर्मात्मा था और सब प्राणियों के हित में लगा रहता था।
1.68.56
कुक्षिस्तु राजन्विख्यातो दानवानां महाबलः ।
पार्वतीय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः ॥ १.६८.५६ ॥
हे राजन्! दानवों में कुक्षि नामक महाबली विख्यात था; वह 'पार्वतीय' नाम से प्रसिद्ध था और स्वर्णिम पर्वत के समान था।
1.68.57
क्रथनश्च महावीर्यः श्रीमान्राजा महासुरः ।
सूर्याक्ष इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः ॥ १.६८.५७ ॥
क्रथन, जो महापराक्रमी, श्रीमान् राजा और महान् असुर था, पृथ्वी पर सूर्याक्ष नाम से विख्यात होकर उत्पन्न हुआ।
1.68.58
असुराणां तु यः सकूर्यः श्रीमांश्चैव महासुरः ।
दरदो नाम बाह्लीको वरः सर्वमहीक्षिताम् ॥ १.६८.५८ ॥
असुरों में जो सकूर्य था, वह श्रीमान् महासुर दरद नामक बाह्लीक था, जो सभी भूपालों में श्रेष्ठ था।
1.68.59
गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्प्रकीर्तितः ।
ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः ॥ १.६८.५९ ॥
हे राजन्! तुमसे जिस गण का नाम 'क्रोधवश' कहा गया था, उससे यहाँ पृथ्वी पर वीर नराधिप उत्पन्न हुए।
1.68.60
मद्रकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा ।
सुवीरश्च सुबाहुश्च महावीरोऽथ बाह्लिकः ॥ १.६८.६० ॥
मद्रक, कर्णवेष्ट, सिद्धार्थ, कीटक तथा सुवीर और सुबाहु, और महावीर बाह्लीक भी।
1.68.61
क्रथो विचित्रः सुरथः श्रीमान्नीलश्च भूमिपः ।
चीरवासाश्च कौरव्य भूमिपालश्च नामतः ॥ १.६८.६१ ॥
क्रथ, विचित्र, सुरथ, श्रीमान नील और भूमिपाल, हे कौरव्य, चीरवस्त्रधारी राजा भी नाम से (ये भी थे)।
1.68.62
दन्तवक्त्रश्च नामासीद्दुर्जयश्चैव दानवः ।
रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥ १.६८.६२ ॥
दन्तवक्त्र नाम का (एक) था और दुर्जय दानव भी; रुक्मी, नृपश्रेष्ठ और राजा जनमेजय भी (थे)।
1.68.63
आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च ।
एकलव्यः सुमित्रश्च वाटधानोऽथ गोमुखः ॥ १.६८.६३ ॥
आषाढ़, वायुवेग और अत्यंत तेजस्वी भी वैसे ही; एकलव्य, सुमित्र, वाटधान और फिर गोमुख (थे)।
1.68.64
कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च ।
श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥ १.६८.६४ ॥
कारूषक राजा और क्षेमधूर्ति भी वैसे ही; श्रुतायु, उद्वह और बृहत्सेन भी वैसे ही (थे)।
1.68.65
क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः ।
मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥ १.६८.६५ ॥
कलिंगों में क्षेमोग्रतीर्थ और कुहर नरपति (थे); बुद्धिमान मनुष्येन्द्र और ईश्वर भी—इस प्रकार (वे) विख्यात हैं।
1.68.66
गणात्क्रोधवशादेष राजपूगोऽभवत्क्षितौ ।
जातः पुरा महाभागो महाकीर्तिर्महाबलः ॥ १.६८.६६ ॥
गण से, क्रोध के वश होकर, यह राजपूग पृथ्वी पर हुआ; पूर्वकाल में जन्मा यह महाभाग, महाकीर्तिमान और महाबली (था)।
1.68.67
कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबलः ।
स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली ॥ १.६८.६७ ॥
कालनेमि नाम से विख्यात, दानवों का महाबली वह। वही कंस नाम से प्रसिद्ध हुआ, उग्रसेन का बलवान पुत्र।
1.68.68
यस्त्वासीद्देवको नाम देवराजसमद्युतिः ।
स गन्धर्वपतिर्मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः ॥ १.६८.६८ ॥
जो देवक नाम से देवराज इन्द्र के समान तेजस्वी थे, वे गन्धर्वों के प्रमुख स्वामी पृथ्वी पर नरों के राजा के रूप में उत्पन्न हुए।
1.68.69
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्देवर्षेर्विद्धि भारत ।
अंशाद्द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम् ॥ १.६८.६९ ॥
हे भारत, बृहस्पति और महाकीर्ति देवर्षि (भरद्वाज) के अंश से द्रोण उत्पन्न हुए, जो भारद्वाज के पुत्र थे और योनि से नहीं जन्मे थे, यह जानो।
1.68.71
धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वास्त्रविदुत्तमः ।
धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः।
वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ॥ १.६८.७१ ॥
हे नृपशार्दूल, धनुर्धरों में जो सभी अस्त्रों के सर्वोत्तम ज्ञाता हैं, जिन्हें धनुर्वेद और वेद दोनों के ज्ञाता जानते हैं, उन श्रेष्ठ, अद्भुत कर्मा और अपने कुल के वर्धक द्रोण को।
1.68.72
महादेवान्तकाभ्यां च कामात्क्रोधाच्च भारत ।
एकत्वमुपसंपद्य जज्ञे शूरः परन्तपः ॥ १.६८.७२ ॥
हे भारत, महादेव और यम के साथ काम और क्रोध से एकत्व को प्राप्त होकर शूरवीर परंतप उत्पन्न हुए।
1.68.73
अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षभयावहः ।
वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिपः ॥ १.६८.७३ ॥
महापराक्रमी अश्वत्थामा, जो शत्रुपक्ष में भय उत्पन्न करनेवाले थे, वीर कमलनयन वे पृथ्वी पर नराधिप हुए।
1.68.74
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शन्तनोः सुताः ।
वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद्वासवस्य च ॥ १.६८.७४ ॥
वसिष्ठ के शाप से और वासव (इन्द्र) की आज्ञा से गंगा के गर्भ से शंतनु के आठ वसु-पुत्र उत्पन्न हुए।
1.68.75
तेषामवरजो भीष्मः कुरूणामभयङ्करः ।
मतिमान्वेदविद्वाग्मी शत्रुपक्षक्षयङ्करः ॥ १.६८.७५ ॥
उनमें सबसे छोटे भीष्म थे, जो कुरुओं के लिए अभय-दाता थे, बुद्धिमान, वेदज्ञ, वाग्मी और शत्रु-पक्ष का विनाश करने वाले थे।
1.68.76
जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रविदुषां वरः ।
योऽप्युध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना ॥ १.६८.७६ ॥
जमदग्नि के पुत्र राम से, जो सभी अस्त्र-विद्या जानने वालों में श्रेष्ठ थे, वह महातेजस्वी भीष्म महात्मा भार्गव (परशुराम) से भी युद्ध कर चुके थे।
1.68.77
यस्तु राजन्कृपो नाम ब्रह्मर्षिरभवत्क्षितौ ।
रुद्राणां तु गणाद्विद्धि संभूतमतिपौरुषम् ॥ १.६८.७७ ॥
हे राजन्, जो कृप नाम के ब्रह्मर्षि पृथ्वी पर हुए, उन्हें रुद्रों के गण से उत्पन्न, अत्यंत पराक्रमी जानो।
1.68.78
शकुनिर्नाम यस्त्वासीद्राजा लोके महारथः ।
द्वापरं विद्धि तं राजन्संभूतमरिमर्दनम् ॥ १.६८.७८ ॥
शकुनि नाम का जो महारथी राजा संसार में हुआ, हे राजन्, उसे द्वापर (देवता) से उत्पन्न शत्रु-मर्दन जानो।
1.68.79
सात्यकिः सत्यसन्धश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः ।
पक्षात्स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः ॥ १.६८.७९ ॥
सत्यप्रतिज्ञ सात्यकि, जो वृष्णि-कुल का भार उठाने वाले थे, वे देवताओं के मरुद्गणों के एक अंश से उत्पन्न हुए, शत्रु-मर्दन।
1.68.80
द्रुपदश्चैव राजर्षिस्तत एवाभवद्गणात् ।
मानुषे नृप लोकेऽस्मिन्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.६८.८० ॥
द्रुपद भी राजर्षि उसी गण से उत्पन्न हुए। हे राजन, इस मनुष्यलोक में वे सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हुए।
1.68.81
ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ्जनाधिपम् ।
तमप्रतिमकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम् ॥ १.६८.८१ ॥
फिर, हे राजन, कृतवर्मा को भी जनाधिप जानो। वह अप्रतिम कर्म वाला, क्षत्रियों में वृषभ के समान श्रेष्ठ था।
1.68.82
मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम् ।
विराटं नाम राजानं परराष्ट्रप्रतापनम् ॥ १.६८.८२ ॥
मरुतों के गण से ही उत्पन्न शत्रुओं का दमन करने वाले को जानो। वह विराट नामक राजा था, जो अन्य राष्ट्रों को तपाने वाला था।
1.68.83
अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः ।
स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः ॥ १.६८.८३ ॥
अरिष्टा का जो पुत्र हंस नाम से विख्यात था, वह गन्धर्वों का अधिपति हुआ और कुरुवंश को बढ़ाने वाला बना।
1.68.84
धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनात्मजः ।
दीर्घबाहुर्महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः
मातुर्दोषादृषेः कोपादन्ध एव व्यजायत ॥ १.६८.८४ ॥
धृतराष्ट्र नाम से विख्यात, कृष्णद्वैपायन के पुत्र, लम्बी भुजाओं वाले, महातेजस्वी, प्रज्ञाचक्षु राजा थे। माता के दोष से और ऋषि के क्रोध से वे अन्धे ही उत्पन्न हुए।
1.68.85
मरुतां तु गणाद्वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
पाण्डुर्जज्ञे महाबाहुस्तव पूर्वपितामहः।
तस्यैवावरजो भ्राता महासत्वो महाबलः ॥ १.६८.८५ ॥
मरुतों के गण से ही वीर, सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, महाबाहु पाण्डु उत्पन्न हुए, जो तुम्हारे पूर्व पितामह थे। उन्हीं के छोटे भाई, महासत्त्व और महाबल वाले थे।
1.68.86
धर्मात्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतां वरम् ।
विदुरं विद्धि तं लोके जातं बुद्धिमतां वरम् ॥ १.६८.८६ ॥
धर्म से परम सौभाग्यशाली, पुत्रवानों में श्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ। उसे विदुर जानो, जो संसार में बुद्धिमानों में श्रेष्ठ होकर जन्मा।
1.68.87
कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः ।
दुर्बद्धिर्दुर्मतिश्चैव कुरूणामयशस्करः ॥ १.६८.८७ ॥
कलि का अंश पृथ्वी पर दुर्योधन नामक राजा के रूप में उत्पन्न हुआ। वह दुर्बुद्धि और दुर्मति था, और कुरुओं के लिए अपयश का कारण बना।
1.68.88
जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुषः ।
यः सर्वां घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते ॥ १.६८.८८ ॥
जो संसार भर का द्वेषी कलिपुरुष है, जिसने हे पृथ्वीपति, समस्त पृथ्वी का संहार करवा दिया।
1.68.89
उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत् ।
पौलस्त्या भ्रातरश्चास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह ॥ १.६८.८९ ॥
जिसने यह महान वैर भड़काया, जो प्राणियों के विनाश का कारण है। उसके भाई पौलस्त्य (राक्षस) यहाँ मनुष्यों में उत्पन्न हुए।
1.68.90
शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् ।
दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥ १.६८.९० ॥
दुःशासन आदि सौ भाइयों, जो सभी क्रूर कर्म करने वाले थे, दुर्मुख और दुःसह तथा अन्य जिनके नाम नहीं कहे गए।
1.68.91
दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ ।
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः ॥ १.६८.९१ ॥
वे पौलस्त्य दुर्योधन के सहायक थे, हे भरतश्रेष्ठ। वैश्यापुत्र युयुत्सु भी और धृतराष्ट्र का एक पुत्र, जो सौ से अधिक था।
1.68.92
ज्येष्ठानुज्येष्ठतामेषां नामधेयानि वा विभो ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्येण कीर्तय ॥ १.६८.९२ ॥
हे विभो, धृतराष्ट्र के इन पुत्रों के नाम और उनका ज्येष्ठ-कनिष्ठ क्रम क्रमशः कहिए।
1.68.93
दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुःशासनस्तथा ।
दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथापरः ॥ १.६८.९३ ॥
दुर्योधन, युयुत्सु, हे राजन्, दुःशासन तथा दुःसह और दुःशल, और दुर्मुख भी, और एक अन्य।
1.68.94
विविंशतिर्विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः ।
विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः ॥ १.६८.९४ ॥
विविंशति, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन, विन्द और अनुविन्द, दुर्धर्ष, सुबाहु और दुष्प्रधर्षण।
1.68.95
दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च ।
चत्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्राङ्गदश्च ह ॥ १.६८.९५ ॥
दुर्मर्षण, दुर्मुख और दुष्कर्ण, तथा कर्ण भी, चित्र और उपचित्र, चित्राक्ष और चारुचित्रांगद भी।
1.68.96
दुर्मदो दुष्प्रहर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः ।
ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ ॥ १.६८.९६ ॥
दुर्मद, दुष्प्रहर्ष, विवित्सु, विकट और सम, ऊर्णनाभ, पद्मनाभ तथा नन्द और उपनन्द।
1.68.97
सेनापतिः सुषेणश्च कुण्डोदरमहोदरौ ।
चित्रबाहुश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचनः ॥ १.६८.९७ ॥
सेनापति और सुषेण, कुण्डोदर और महोदर, चित्रबाहु, चित्रवर्मा, सुवर्मा और दुर्विरोचन।
1.68.98
अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्रचापसुकुण्डलौ ।
भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमः ॥ १.६८.९८ ॥
अयोबाहु, महाबाहु, चित्रचाप और सुकुण्डल, भीमवेग, भीमबल, बलाकी और भीमविक्रम।
1.68.99
उग्रायुधो भीमशरः कनकायुर्दृढायुधः ।
दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः ॥ १.६८.९९ ॥
उग्रायुध, भीमशर, कनकायु, दृढायुध, दृढवर्मा, दृढक्षत्र, सोमकीर्ति और अनूदर।
1.68.100
जरासन्धो दृढसन्धः सत्यसन्धः सहस्रवाक् ।
उग्रश्रवा उग्रसेनः क्षेममूर्तिस्तथैव च ॥ १.६८.१०० ॥
जरासन्ध, दृढसन्ध, सत्यसन्ध, सहस्रवाक्, उग्रश्रवा, उग्रसेन और क्षेममूर्ति भी इसी प्रकार।
1.68.101
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षो दुराधनः ॥ १.६८.१०१ ॥
अपराजित, पण्डितक, विशालाक्ष और दुराधन।
1.68.102
दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ ।
आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ ॥ १.६८.१०२ ॥
दृढहस्त और सुहस्त, वातवेग और सुवर्चस, आदित्यकेतु, बह्वाशी, नागदत्त के अनुयायी दोनों।
1.68.103
कवाची निषङ्गी दण्डी दण्डधारो धनुर्ग्रहः ।
उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुपः ॥ १.६८.१०३ ॥
कवची, निषङ्गी, दण्डी, दण्डधार, धनुर्ग्रह, उग्र, भीमरथ, वीर, वीरबाहु और अलोलुप।
1.68.104
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्च यः ।
अनाधृष्यः कुम्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः ॥ १.६८.१०४ ॥
अभय, रौद्रकर्मा तथा दृढ़रथ जो थे, अनाधृष्य, कुण्डभेदी, विरावी और दीर्घलोचन।
1.68.105
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूढोरुः कनकाङ्गदः ।
कुण्डजश्चित्रकश्चैव दुःशला च शताधिका ॥ १.६८.१०५ ॥
दीर्घबाहु, महाबाहु, व्यूढोरु और सुनहरे बाजूबंद वाले कनकाङ्गद, कुण्डज और चित्रक, तथा दुःशला—और सौ से भी अधिक।
1.68.106
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः ।
एतदेकशतं राजन्कन्या चैका प्रकीर्तिता ॥ १.६८.१०६ ॥
वैश्यापुत्र युयुत्सु और धृतराष्ट्र का पुत्र—ये सौ से अधिक। हे राजन्, ये एक सौ एक हैं, और एक कन्या भी बताई गई है।
1.68.107
नामधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्येष्ठतां विदुः ।
सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १.६८.१०७ ॥
नामों के क्रम से और ज्येष्ठ-कनिष्ठता के अनुसार वे जाने जाते थे। वे सभी महारथी और शूर थे, सभी युद्ध में निपुण।
1.68.108
सर्वे वेदविदश्चैव राजञ्शास्त्रे च परागाः ।
सर्वे सङ्घ्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः ॥ १.६८.१०८ ॥
हे राजन्, वे सभी वेदज्ञ थे और शास्त्रों में पारंगत थे। सभी युद्ध-विद्या में निपुण थे और विद्या तथा कुलीनता से शोभायमान थे।
1.68.109
सर्वेषामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते ।
दुःशलां समये राजसिन्धुराजाय कौरवः ॥ १.६८.१०९ ॥
हे महीपति, उन सबके लिए उपयुक्त पत्नियाँ व्याही गईं। और कौरव ने समय पर दुःशला को सिन्धुराज को दिया।
1.68.110
जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा ।
धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन्युधिष्ठिरम् ॥ १.६८.११० ॥
सौबल की सम्मति से उस समय उसने जयद्रथ को दिया। हे राजन्, राजा युधिष्ठिर को धर्म का अंश समझो।
1.68.111
भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम् ।
अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि ॥ १.६८.१११ ॥
भीमसेन को वायु का और अर्जुन को देवराज इन्द्र का अंश जानो; उसी प्रकार अश्विनीकुमारों के दो अंश, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम हैं।
1.68.112
नकुलः सहदेवश्च सर्वभूतमनोहरौ ।
स्युवर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान् ॥ १.६८.११२ ॥
नकुल और सहदेव, जो सब प्राणियों का मन हर लेते हैं; और सोम का पुत्र प्रतापी स्युवर्चा नाम से विख्यात है।
1.68.113
सोऽभिमन्युर्बृहत्कीर्तिरर्जुनस्य सुतोऽभवत् ।
यस्यावतरणे राजन्सुरान्सोमोऽब्रवीदिदम् ॥ १.६८.११३ ॥
वह अभिमन्यु, महान कीर्ति वाला, अर्जुन का पुत्र हुआ। हे राजन्, जिसके अवतरण के समय सोम ने देवताओं से यह कहा।
1.68.114
नाहं दद्यां प्रियं पुत्रं मम प्राणैर्गरीयसम् ।
समयः क्रियतामेष न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ १.६८.११४ ॥
मैं अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय पुत्र नहीं दूँगा। यह समझौता किया जाए; इसका उल्लंघन करना संभव नहीं है।
1.68.115
सुरकार्यं हि नः कार्यमसुराणां क्षितौ वधः ।
तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम् ॥ १.६८.११५ ॥
देवताओं का कार्य हमारा कार्य है, और पृथ्वी पर असुरों का वध भी। वहाँ यह वर्चा जाएगा और देर तक नहीं रहेगा।
1.68.116
ऐन्द्रिर्नरस्तु भविता यस्य नारायणः सखा ।
सोर्जुनेत्यभिविख्यातः पाण्डोः पुत्रः प्रतापवान् ॥ १.६८.११६ ॥
जिसका मित्र नारायण होगा, वह इन्द्र का पुत्र नर होगा। वह प्रतापी पाण्डु का पुत्र अर्जुन नाम से विख्यात होगा।
1.68.117
तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथः ।
ततः षोडशवर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमाः ॥ १.६८.११७ ॥
उसका यह पुत्र पृथ्वी पर बालक महारथी होगा। हे देवश्रेष्ठों, वह सोलह वर्ष तक यहाँ रहेगा।
1.68.118
अस्य षोडशवर्षस्य स सङ्ग्रामो भविष्यति ।
यत्रांशा वः करिष्यन्ति कर्म वीरनिषूदनम् ॥ १.६८.११८ ॥
उसके सोलह वर्ष के होने पर वह युद्ध होगा, जिसमें तुम्हारे अंश वीरों का संहार करने वाला कर्म करेंगे।
1.68.119
नरनारायणाभ्यां तु स सङ्ग्रामो विनाकृतः ।
चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति वःसुराः ॥ १.६८.११९ ॥
नर और नारायण के बिना वह युद्ध नहीं होगा। हे देवताओ, चक्रव्यूह बनाकर वे तुम्हें युद्ध में परास्त करेंगे।
1.68.120
विमुखाञ्छात्रवान्सर्वान्कारयिष्यति मे सुतः ।
बालः प्रविश्य च व्यूहमभेद्यं विचरिष्यति ॥ १.६८.१२० ॥
मेरा पुत्र बालक होकर भी सभी शत्रुओं को पीठ दिखाने पर विवश करेगा। वह अभेद्य व्यूह में प्रवेश करके विचरण करेगा।
1.68.121
महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति ।
सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थांशं नयिष्यति ॥ १.६८.१२१ ॥
वह महारथी वीरों का संहार करेगा। सभी शत्रुओं के चौथाई भाग को वह यमलोक पहुँचा देगा।
1.68.122
दिनार्धेन महाबाहुः प्रेतराजपुरं प्रति ।
ततो महारथैर्वीरैः समेत्य बहुशो रणे ॥ १.६८.१२२ ॥
महाबाहु आधे दिन में प्रेतराज के नगर की ओर जाएगा। फिर महारथी वीरों से युद्ध में अनेक बार भिड़कर।
1.68.123
दिनक्षये महाबाहुर्मया भूयः समेष्यति ।
एकं वंशकरं पुत्रं वीरं वै जनयिष्यति ॥ १.६८.१२३ ॥
दिन के अंत में महाबाहु मुझसे फिर मिलेगा। वह वंश को आगे बढ़ाने वाला एक वीर पुत्र अवश्य उत्पन्न करेगा।
1.68.124
प्रनष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति ।
एतत्सोमवचः श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकसः ॥ १.६८.१२४ ॥
नष्ट हुए भरतवंश को वह फिर से धारण करेगा। सोम के इन वचनों को सुनकर स्वर्गवासी देवताओं ने 'ऐसा ही हो' कहा।
1.68.125
प्रत्यूचुः सहिताः सर्वे ताराधिपमपूजयन् ।
एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितुः पितुः
प्रत्यूचुः सहिताः सर्वे ताराधिपमपूजयन् ।
एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितुः पितुः ॥ १.६८.१२५ ॥
सबने एक साथ उत्तर दिया और तारापति चन्द्र की पूजा की। हे राजन्, इस प्रकार तुम्हारे पूर्वजों के जन्म की कथा मैंने तुमसे कही।
1.68.126
अग्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
शिखण्डिनमथो राजंस्त्रीपूर्वं विद्धि राक्षसम् ॥ १.६८.१२६ ॥
हे राजन्, तुम धृष्टद्युम्न को अग्नि का अंश जानो, और महारथी शिखण्डी को भी — जान लो कि वह पहले स्त्री था, और राक्षस था।
1.68.127
द्रौपदेयाश्च ये पञ्च बभूवुर्भरतर्षभ ।
विश्वान्देवगणान्विद्धि संजातान्भरतर्षभ ॥ १.६८.१२७ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, द्रौपदी के जो पाँच पुत्र उत्पन्न हुए, उन्हें विश्वेदेव गणों से जन्मा जानो। हे भरतश्रेष्ठ, इन्हें देवगणों के अंश से उत्पन्न समझो।
1.68.128
प्रतिविन्ध्यः सुतसोमः श्रुतकीर्तिस्तथापरः ।
नाकुलिस्तु शतानीकः श्रुतसेनश्च वीर्यवान् ॥ १.६८.१२८ ॥
प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकीर्ति तथा दूसरा नाकुलि शतानीक और वीर्यवान् श्रुतसेन।
1.68.129
शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् ।
तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि। ॥ १.६८.१२९ ॥
यदुश्रेष्ठ शूर, जो वसुदेव के पिता हुए, उनकी पृथा नामक कन्या थी, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम थी।
1.68.130
पितुः स्वस्रीयपुत्राय सोऽनपत्याय वीर्यवान् ।
अग्रमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा ॥ १.६८.१३० ॥
वीर्यवान् उसने, जो सन्तानहीन थे, अपनी बुआ के पुत्र को — जिसने पहले ही अपनी सन्तान देने का वचन दे दिया था — तब।
1.68.131
अग्रजातेति तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षया ।
अददत्कुन्तिभोजाय स तां दुहितरं तदा ॥ १.६८.१३१ ॥
'यह अग्रजा है' — इस प्रकार शूर ने, अनुग्रह पाने की इच्छा से, उस कन्या को कुन्तिभोज को दे दिया; तब उसने अपनी पुत्री उसे सौंप दी।
1.68.132
सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने ।
उग्रं पर्यचरद्धोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ १.६८.१३२ ॥
वह पिता के घर में ब्राह्मणों और अतिथियों के सत्कार में नियुक्त थी; उसने कठोर व्रत वाले, उग्र और भयंकर ब्राह्मण की सेवा की।
1.68.133
निकूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः ।
समुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत् ॥ १.६८.१३३ ॥
जिसे धर्म में गूढ़ दृढ़ निश्चय वाला — 'दुर्वासा' — जाना गया था, उस उग्र, संयमित आत्मा वाले को उसने सब प्रयत्नों से प्रसन्न किया।
1.68.134
तुष्टोऽभिचारसंयुक्तमाचचक्षे यथाविधि ।
उवाच चैनां भगवान्प्रीतोऽस्मि सुभगे तव ॥ १.६८.१३४ ॥
संतुष्ट होकर उन्होंने विधिपूर्वक अभिचार-मन्त्र का उपदेश दिया और उससे कहा, "हे सुभगे, मैं तुझसे प्रसन्न हूँ।"
1.68.135
यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि ।
तस्य तस्य प्रसादात्त्वं देवि पुत्राञ्जनिष्यसि ॥ १.६८.१३५ ॥
"जिस-जिस देवता को तू इस मन्त्र से बुलाएगी, हे देवी, उसी-उसी की कृपा से तू पुत्रों को जन्म देगी।"
1.68.136
एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता ।
कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी ॥ १.६८.१३६ ॥
ऐसा कहे जाने पर वह बाला, कौतूहल से भरी, सती कन्या यशस्विनी ने उस समय सूर्यदेव अर्क का आह्वान किया।
1.68.137
प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भं दधौ तदा ।
अजीजनत्सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतांवरम् ॥ १.६८.१३७ ॥
प्रकाश देने वाले भगवान ने तब उसमें गर्भ धारण किया, और उससे सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ एक पुत्र उत्पन्न हुआ।
1.68.138
सकुण्डलं सकवचं देवगर्भं श्रियान्वितम् ।
दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाङ्गभूषितम् ॥ १.६८.१३८ ॥
कुण्डल और कवच से युक्त, देवताओं से उत्पन्न गर्भ-पुत्र, शोभा से युक्त, दीप्ति में सूर्य के समान, सभी सुंदर अंगों से अलंकृत।
1.68.139
निगूहमाना जातं वै बन्धुपक्षभयात्तदा ।
उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम् ॥ १.६८.१३९ ॥
बन्धु-पक्ष के भय से उस जन्मे हुए बालक को छिपाती हुई कुन्ती ने तब उस यशस्वी कुमार को जल में छोड़ दिया।
1.68.140
तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः ।
राधायाः कल्पयामास पुत्रं सोऽधिरथस्तदा ॥ १.६८.१४० ॥
राधा के पति महायशस्वी अधिरथ ने जल में छोड़े गए उस गर्भ को तब राधा के पुत्र के रूप में अपना लिया।
1.68.141
चक्रतुर्नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ ।
दंपती वसुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्रुतम् ॥ १.६८.१४१ ॥
उन दोनों दम्पती ने उस बालक का नाम वसुषेण रखा, जो सभी दिशाओं में विख्यात हुआ।
1.68.142
संवर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूत्तमोऽभवत् ।
वेदाङ्गानि च सर्वाणि जजाप जपतां वरः ॥ १.६८.१४२ ॥
बलवान होते हुए वह सभी अस्त्रों में उत्तम हो गया, और जपने वालों में श्रेष्ठ उसने वेद के सभी अंगों का जप किया।
1.68.143
यस्मिन्काले जपन्नास्ते धीमान्सत्यपराक्रमः ।
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तस्मिन्काले महात्मनः ॥ १.६८.१४३ ॥
जिस समय वह धीमान और सत्यपराक्रमी जप करता हुआ रहता था, उस समय महात्मा के लिए ब्राह्मणों को कुछ भी अदेय नहीं था।
1.68.144
तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः ।
ययाचे कुण्डले वीरं कवचं च सहाङ्गजम् ॥ १.६८.१४४ ॥
भूतों के पालक इन्द्र ने ब्राह्मण का रूप धरकर अपने पुत्र के लिए उस वीर से कुण्डल और उसके शरीर से उत्पन्न कवच माँगा।
1.68.145
उत्कृत्य कर्णो ह्यददत्कवचं कुण्डले तथा ।
शक्तिं शक्रो ददौ तस्मै विस्मितश्चेदमब्रवीत् ॥ १.६८.१४५ ॥
कर्ण ने कवच को काटकर उतार दिया और कुण्डल भी दे दिए। तब विस्मित होकर इन्द्र ने उसे एक शक्ति दी और यह कहा।
1.68.146
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
यस्मिन्क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति ॥ १.६८.१४६ ॥
हे दुर्धर्ष, देवों, असुरों, मनुष्यों, गन्धर्वों, नागों और राक्षसों में से जिस पर तुम इसे छोड़ोगे, वह अकेला नहीं रहेगा।
1.68.147
पुरा नाम च तस्यासीद्वसुषेण इति क्षितौ ।
ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत् ॥ १.६८.१४७ ॥
पहले पृथ्वी पर उसका नाम वसुषेण था; फिर उस कर्म के कारण वह वैकर्तन कर्ण हुआ।
1.68.148
आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशाः ।
स कर्ण इति विख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः ॥ १.६८.१४८ ॥
जो वीर, महायशस्वी कवच पहने हुए जन्मा था, वह कर्ण के नाम से विख्यात हुआ, पृथा का प्रथम पुत्र।
1.68.149
स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम ।
कर्णं नरवरश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ १.६८.१४९ ॥
हे राजश्रेष्ठ, वह वीर सूतकुल में बढ़ा। कर्ण, श्रेष्ठ नरों में भी उत्तम, सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ।
1.68.150
दुर्योधनस्य सचिवं मित्रं शत्रुविनाशनम् ।
दिवाकरस्य तं विद्धि राजन्नंशमनुत्तमम् ॥ १.६८.१५० ॥
दुर्योधन का सचिव और मित्र, शत्रुओं का नाश करने वाला। हे राजन्, उसे दिवाकर (सूर्य) का सर्वोत्तम अंश जानो।
1.68.151
यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः ।
तस्यांशो मानुषेष्वासीद्वासुदेवः प्रतापवान् ॥ १.६८.१५१ ॥
जो नारायण नाम के सनातन देवों के देव हैं, उनका अंश मनुष्यों में प्रतापी वासुदेव हुआ।
1.68.152
शेषस्यांशश्च नागस्य बलदेवो महाबलः ।
सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन्महौजसम् ॥ १.६८.१५२ ॥
शेष नाग का अंश महाबली बलदेव हुए। हे राजन्, जान लो कि सनत्कुमार ही महातेजस्वी प्रद्युम्न हुए।
1.68.153
एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवोंशा दिवौकसाम् ।
जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः ॥ १.६८.१५३ ॥
इसी प्रकार देवताओं के अन्य बहुत से अंश भी मनुष्यों के राजा होकर वसुदेव के कुल में उत्पन्न हुए और उस कुल की वृद्धि करने वाले बने।
1.68.154
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन्प्रकीर्तितः ।
तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद्वासवस्य ह ॥ १.६८.१५४ ॥
हे राजन्, मैंने जिस अप्सराओं के गण का वर्णन किया है, उसका अंश इन्द्र की आज्ञा से पृथ्वी पर उत्पन्न हुआ।
1.68.155
तानि षोडशदेवीनां सहस्राणि नराधिप ।
बभूवुर्मानुषे लोके वासुदेवपरिग्रहः ॥ १.६८.१५५ ॥
हे नराधिप, वे सोलह हज़ार देवियाँ मनुष्य लोक में वासुदेव की पत्नियाँ बनीं।
1.68.156
श्रियस्तु भागः संजज्ञे रत्यर्थं पृथिवीतले ।
भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामतः ॥ १.६८.१५६ ॥
श्री का अंश रति के लिए पृथ्वी पर उत्पन्न हुआ; भीष्मक के कुल में साध्वी रुक्मिणी नाम से।
1.68.157
द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शची भागादनिन्दिता ।
द्रुपदस्य कुले जाता वेदिमध्यादनिन्दिता ॥ १.६८.१५७ ॥
फिर अनिन्दिता द्रौपदी शची के अंश से उत्पन्न हुई; द्रुपद के कुल में वेदी के मध्य से जन्मी वह अनिन्दिता थी।
1.68.158
नातिह्रस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी ।
पद्मायताक्षी सुश्रोणी स्वसिताञ्चितमूर्धजा ॥ १.६८.१५८ ॥
न बहुत छोटी थी न बहुत लंबी, नीले कमल जैसी सुगंध वाली, कमल-सी बड़ी आँखों वाली, सुंदर कूल्हों वाली, घने काले सुंदर बालों वाली।
1.68.159
सर्वलक्षणसंपन्ना वैदूर्यमणिसंनिभा ।
पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रहः ॥ १.६८.१५९ ॥
सभी शुभ लक्षणों से युक्त, वैदूर्यमणि के समान दीप्त, पाँचों पुरुषश्रेष्ठों के चित्त को एकांत में मथ देने वाली थी।
1.68.160
सिद्धिर्धृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते ।
कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु कुबलात्मजा ॥ १.६८.१६० ॥
सिद्धि और धृति नामक जो दो देवियाँ थीं, वे ही पाँचों की माताएँ हुईं: कुन्ती और माद्री; और कुबल की पुत्री मति (भी उन्हीं में से एक थी)।
1.68.161
इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
अंशावतरणं राजन्राक्षसानां च कीर्तितम् ॥ १.६८.१६१ ॥
हे राजन्, इस प्रकार देवताओं और असुरों के, तथा गन्धर्वों और अप्सराओं के, और राक्षसों के भी अंशावतरण का वर्णन किया गया।
1.68.162
ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः ।
महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले ॥ १.६८.१६२ ॥
जो राजा पृथ्वी पर उत्पन्न हुए, युद्ध में उन्मत्त, और महात्मा यदुवंशी जो विशाल कुल में जन्मे।
1.68.163
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः ।
धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् ॥ १.६८.१६३ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य, जिनका मैंने वर्णन किया। यह कथा धन, यश, पुत्रों, दीर्घायु और विजय देने वाली है।
1.68.164
इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता ।
अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ १.६८.१६४ ॥
ईर्ष्या से रहित होकर यह अंशावतरण सुनना चाहिए। अंशावतरण सुनकर देवों, गन्धर्वों और राक्षसों का (…)
1.68.165
प्रभवाप्ययवित्प्राज्ञो न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ १.६८.१६५ ॥
उत्पत्ति और लय को जानने वाला बुद्धिमान व्यक्ति कठिनाइयों में नहीं डूबता।