মহাভারত · অধ্যায় 1.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.7.1
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् ।
किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति ॥ १.७.१ ॥
ভৃগুর অভিশাপে অগ্নি ক্রুদ্ধ হয়ে এই কথা বললেন — হে ব্রহ্মন্, আমার প্রতি তুমি কেন এই দুঃসাহসিক কাজ করলে?
1.7.2
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् ।
पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम ॥ १.७.२ ॥
ধর্মে প্রযত্নশীল ও সমভাবে সত্য বলা আমি জিজ্ঞাসিত হয়ে যা সত্য বলেছি, তাতে আমার অপরাধ কী?
1.7.3
पृष्टो हिसाक्षीयः साक्ष्यं जानानोऽप्यन्यथा वदेत् ।
स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान् ॥ १.७.३ ॥
জিজ্ঞাসিত সাক্ষী সত্য জেনেও বিপরীত বললে, সে নিজের বংশের পূর্বের সাত পুরুষ এবং পরবর্তীদেরও ধ্বংস করে।
1.7.4
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भाषते ।
सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः ॥ १.७.४ ॥
যে কার্যের তত্ত্ব জেনেও কথা বলে না, সেও সেই পাপেই লিপ্ত হয় — এতে সন্দেহ নেই।
1.7.5
शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम ।
जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत् ॥ १.७.५ ॥
আমিও তোমাকে অভিশাপ দিতে সক্ষম; কিন্তু ব্রাহ্মণেরা আমার কাছে মাননীয়। হে ব্রহ্মন্, তুমি জানলেও আমি তা বলব — শোনো।
1.7.6
योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु ।
अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च ॥ १.७.६ ॥
যোগবলে নিজেকে বহুরূপে বিভক্ত করে আমি অগ্নিহোত্রে, সত্রে, ক্রিয়ায় ও যজ্ঞে অধিষ্ঠান করি।
1.7.7
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः ।
देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै ॥ १.७.७ ॥
বেদোক্ত বিধানে আমাতে যে হবি আহুত হয়, তাতেই দেবতা ও পিতৃগণ সত্যিই তৃপ্ত হন।
1.7.8
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा ।
दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह ॥ १.७.८ ॥
জলই সমস্ত দেবগণ; জলই পিতৃগণও। দর্শ ও পৌর্ণমাস যজ্ঞ দেবতা ও পিতৃগণের সঙ্গে যুক্ত।
1.7.9
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः ।
एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥ १.७.९ ॥
তাই দেবতারা পিতৃগণ, আর পিতৃগণও দেবতা। তাঁরা একীভূত হলেও পর্বদিনে পৃথক রূপে দৃশ্যমান হন।
1.7.10
देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम् ।
देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम् ॥ १.७.१० ॥
দেবতা ও পিতৃগণ আমাতে যা অর্পিত হয় তা ভোগ করেন। দেবতা ও পিতৃগণের মুখ আমাকেই বলা হয়েছে।
1.7.11
अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः ।
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः ॥ १.७.११ ॥
অমাবস্যায় পিতৃগণ, পূর্ণিমায় দেবতারা আমার মুখ দিয়েই আহুতি পান এবং অর্পিত হবি ভোগ করেন।
1.7.12
सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ।
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चके संहारमात्मनः ॥ १.७.१२ ॥
'এদের মুখ হয়ে কীভাবে আমি সর্বভুক হব?' এই ভেবে অগ্নি তখন নিজেকে সংহারের সংকল্প করল।
1.7.13
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ।
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ॥ १.७.१३ ॥
ব্রাহ্মণদের অগ্নিহোত্রে এবং যজ্ঞ-সত্রের ক্রিয়ায় ওঁকার, বষট্কার, স্বধা ও স্বাহা বর্জিত হলো।
1.7.14
विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः ।
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः ॥ १.७.१४ ॥
অগ্নি ছাড়া তখন সমস্ত প্রজা অত্যন্ত দুঃখিত হলো। তারপর উদ্বিগ্ন ঋষিরা দেবতাদের কাছে গিয়ে এই বাক্য বললেন।
1.7.15
अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः ।
विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा ॥ १.७.१५ ॥
হে নিষ্পাপগণ! অগ্নিনাশে ও ক্রিয়াভ্রংশে ত্রিলোক বিভ্রান্ত হয়েছে। এখানে যা করণীয় তার ব্যবস্থা করুন, যাতে সময় বৃথা না যায়।
1.7.16
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ।
अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च ॥ १.७.१६ ॥
তখন ঋষি ও দেবতারা ব্রহ্মার কাছে গিয়ে অগ্নির শাপ এবং ক্রিয়ার বিনাশের কথা জানালেন।
1.7.17
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे ।
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा ॥ १.७.१७ ॥
হে মহাভাগ! ভৃগু অন্য কারণে অগ্নিকে শাপ দিয়েছিলেন। দেবতাদের মুখ হয়ে যজ্ঞভাগের অগ্রভোক্তা যে, সে কীভাবে এমন হলো?
1.7.18
हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति ।
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत् ॥ १.७.१८ ॥
হবির্ভোক্তা অগ্নি সব লোকে সর্বভক্ষক হবে। তাঁদের সেই কথা শুনে বিশ্বকর্তা অগ্নিকে ডাকলেন।
1.7.19
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ।
लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च ॥ १.७.१९ ॥
তিনি কোমল বাক্য বললেন — হে ভূতগণের পালক, অবিনাশী, এই জগতে সব লোকের স্রষ্টা এবং অন্তও আপনিই।
1.7.20
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः ।
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः ॥ १.७.२० ॥
আপনিই ত্রিলোক ধারণ করেন এবং ক্রিয়ার প্রবর্তক। অতএব হে লোকেশ্বর, সেরূপই করুন, নইলে ক্রিয়াসকল ছিন্ন হবে।
1.7.21
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन ।
त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह ॥ १.७.२१ ॥
ঈশ্বর হয়েও আপনি অগ্নির কারণে কেন এমন মোহগ্রস্ত হলেন? আপনিই তো জগতে সদা পবিত্রকারী এবং সর্বভূতের গতি।
1.7.22
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि ।
अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन् ॥ १.७.२२ ॥
আপনি সমগ্র দেহে সর্বভক্ষকতা লাভ করবেন না; হে শিখী, অপানে যে শিখাগুলি আছে তারাই সব ভক্ষণ করবে।
1.7.23
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति ।
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते ॥ १.७.२३ ॥
আর আপনার যে মাংসভক্ষক শরীর, তাই সব ভক্ষণ করবে। যেমন সূর্যরশ্মির স্পর্শে সবকিছু শুদ্ধ বলে প্রতীয়মান হয়।
1.7.24
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ।
त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् ॥ १.७.२४ ॥
তেমনই আপনার শিখায় দগ্ধ হয়ে সবকিছু শুদ্ধ হবে। হে অগ্নি, আপনি নিজের প্রভাব থেকে নির্গত পরম তেজ।
1.7.25
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ।
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥ १.७.२५ ॥
হে বিভু, নিজের তেজেই সেই ঋষির শাপ সত্য করো। দেবতাদের এবং নিজের ভাগ তোমার মুখে আহুতিরূপে গ্রহণ করো।
1.7.26
एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ।
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ १.७.२६ ॥
'তাই হোক' বলে অগ্নি পিতামহকে উত্তর দিলেন এবং পরমেষ্ঠী দেবের আদেশ পালনে গেলেন।
1.7.27
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥ १.७.२७ ॥
দেবর্ষিরা আনন্দিত হয়ে যেমন এসেছিলেন তেমনই ফিরে গেলেন; ঋষিরা আগের মতো সমস্ত ক্রিয়া আবার সম্পাদন করলেন।
1.7.28
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः ।
अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः ॥ १.७.२८ ॥
স্বর্গে দেবতারা আনন্দ করলেন, জগতের প্রাণীসমূহও; অগ্নিও পাপমুক্ত হয়ে পরম প্রীতি লাভ করলেন।
1.7.29
एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा ।
एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः।
पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः ॥ १.७.२९ ॥
এইভাবে ভগবান অগ্নি পূর্বে ভৃগুর কাছ থেকে শাপ লাভ করেছিলেন। অগ্নিশাপ থেকে জাত এই ইতিহাস পূর্বে এমনভাবেই ঘটেছিল — পুলোমার বিনাশ ও চ্যবনের জন্ম এটিই।