महाभारत · अध्याय 1.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.7.1
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् ।
किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति ॥ १.७.१ ॥
भृगूने शाप दिलेला अग्नी क्रुद्ध होऊन असे बोलला — हे ब्रह्मन्, माझ्याबाबत तू हे असे साहस का केलेस?
1.7.2
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् ।
पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम ॥ १.७.२ ॥
धर्मात प्रयत्न करणारा आणि सत्य समानपणे बोलणारा मी विचारले असता जे सत्य सांगितले, त्यात माझा अपराध काय?
1.7.3
पृष्टो हिसाक्षीयः साक्ष्यं जानानोऽप्यन्यथा वदेत् ।
स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान् ॥ १.७.३ ॥
विचारले असता साक्षीदार सत्य जाणूनही उलटे बोलला, तर तो आपल्या कुलातील मागील सात पिढ्यांना आणि पुढील पिढ्यांनाही नष्ट करतो.
1.7.4
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भाषते ।
सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः ॥ १.७.४ ॥
कार्याचे तत्त्व जाणूनही जो बोलत नाही, तोही त्याच पापाने लिप्त होतो — यात संशय नाही.
1.7.5
शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम ।
जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत् ॥ १.७.५ ॥
मीही तुला शाप देण्यास समर्थ आहे; परंतु ब्राह्मण माझ्यासाठी माननीय आहेत. हे ब्रह्मन्, तुला माहीत असूनही मी ते सांगतो — ऐक.
1.7.6
योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु ।
अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च ॥ १.७.६ ॥
योगाने मी स्वतःला अनेक रूपांत विभागून अग्निहोत्रांत, सत्रांत, क्रियांत आणि यज्ञांत स्थित राहतो.
1.7.7
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः ।
देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै ॥ १.७.७ ॥
वेदोक्त विधीने माझ्यात जे हविष्य अर्पिले जाते, त्यानेच देव आणि पितर खरोखर तृप्त होतात.
1.7.8
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा ।
दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह ॥ १.७.८ ॥
पाणीच सर्व देवगण आहेत; पाणीच पितृगणही आहे. दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ देव व पितरांशी संबंधित आहेत.
1.7.9
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः ।
एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥ १.७.९ ॥
म्हणून देव हेच पितर आणि पितरही देवच आहेत. ते एकरूप असले तरी पर्वांवर वेगळे दिसतात.
1.7.10
देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम् ।
देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम् ॥ १.७.१० ॥
देव आणि पितर माझ्यात जे अर्पिले जाते ते भक्षण करतात. देव आणि पितरांचे हे मुख मीच मानले गेले आहे.
1.7.11
अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः ।
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः ॥ १.७.११ ॥
अमावास्येला पितर आणि पौर्णिमेला देव माझ्याच मुखाद्वारे आहुती घेतात आणि अर्पिलेले हविष्य भक्षण करतात.
1.7.12
सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ।
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चके संहारमात्मनः ॥ १.७.१२ ॥
'यांचे मुख होऊन मी सर्वभक्षक कसा होईन?' असा विचार करून मग अग्नीने स्वतःचा संहार करण्याचा निश्चय केला.
1.7.13
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ।
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ॥ १.७.१३ ॥
ब्राह्मणांच्या अग्निहोत्रांत आणि यज्ञ-सत्रांच्या क्रियांत ओंकार, वषट्कार, स्वधा आणि स्वाहा नाहीसे झाले.
1.7.14
विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः ।
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः ॥ १.७.१४ ॥
अग्नीविना सर्व प्रजा अत्यंत दुःखी झाली. मग उद्विग्न झालेले ऋषी देवांकडे जाऊन असे बोलले.
1.7.15
अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः ।
विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा ॥ १.७.१५ ॥
हे निष्पाप देवांनो! अग्नीच्या नाशाने आणि क्रियांच्या भ्रंशाने तिन्ही लोक गोंधळले आहेत. येथे जे करायचे ते योजा, म्हणजे काळ वाया जाऊ नये.
1.7.16
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु ।
अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च ॥ १.७.१६ ॥
मग ऋषी आणि देव ब्रह्मदेवांकडे जाऊन अग्नीला मिळालेला शाप आणि क्रियांचा नाश यांची माहिती देते झाले.
1.7.17
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे ।
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा ॥ १.७.१७ ॥
हे महाभागा! भृगूने दुसऱ्या कारणाने अग्नीला शाप दिला होता. देवांचे मुख आणि यज्ञभागांचा प्रथम भोक्ता असलेला तो कसा असा झाला?
1.7.18
हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति ।
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत् ॥ १.७.१८ ॥
हविर्भोक्ता अग्नी सर्व लोकांत सर्वभक्षक होईल. त्यांचे ते बोलणे ऐकून विश्वकर्त्याने अग्नीला बोलावले.
1.7.19
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम् ।
लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च ॥ १.७.१९ ॥
त्याने मृदु वचने सांगितली — हे भूतांचे पालनकर्ते, अव्यय, येथील सर्व लोकांचे कर्ते आणि अंतही तूच आहेस.
1.7.20
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः ।
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः ॥ १.७.२० ॥
तूच तिन्ही लोकांना धारण करतोस आणि कर्मांचा प्रवर्तक आहेस. म्हणून हे लोकेशा, तसेच कर, नाहीतर क्रिया खंडित होतील.
1.7.21
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन ।
त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह ॥ १.७.२१ ॥
ईश्वर असूनही तू अग्नीमुळे असा मोहित का झालास? तूच जगात सदैव पवित्र करणारा आणि सर्व भूतांची गती आहेस.
1.7.22
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि ।
अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन् ॥ १.७.२२ ॥
तू संपूर्ण शरीराने सर्वभक्षकत्व प्राप्त करणार नाहीस; हे शिखिन्, अपानातील जे तुझे ज्वाला आहेत, त्याच सर्व भक्षण करतील.
1.7.23
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति ।
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते ॥ १.७.२३ ॥
आणि तुझे जे क्रव्याद शरीर आहे, तेच सर्व भक्षण करील. जसे सूर्यकिरणांनी स्पर्श केलेले सर्व शुद्ध दिसते.
1.7.24
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ।
त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम् ॥ १.७.२४ ॥
तसेच तुझ्या ज्वालांनी जाळले जाऊन सर्व शुद्ध होईल. हे अग्नी, तू स्वतःच्या प्रभावातून प्रकट झालेले परम तेज आहेस.
1.7.25
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ।
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥ १.७.२५ ॥
हे विभो, आपल्या स्वतःच्या तेजानेच त्या ऋषींचा शाप खरा करा. देवांचा आणि आपला भाग आपल्या मुखात आहुतीरूपाने स्वीकारा.
1.7.26
एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ।
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ १.७.२६ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून अग्नीने पितामहांना उत्तर दिले आणि परमेष्ठी देवाची आज्ञा पाळण्यासाठी निघाला.
1.7.27
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।
ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥ १.७.२७ ॥
देवर्षी आनंदाने जसे आले तसेच परत गेले; ऋषींनी पूर्वीप्रमाणे सर्व क्रिया पुन्हा केल्या.
1.7.28
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः ।
अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः ॥ १.७.२८ ॥
स्वर्गात देव आनंदले, लोकातील भूतसमूहही आनंदले; अग्नीही पापमुक्त होऊन परम आनंद पावला.
1.7.29
एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा ।
एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः।
पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः ॥ १.७.२९ ॥
असा तो भगवान अग्नी पूर्वी भृगूकडून शाप पावला. अग्निशापातून घडलेली ही कथा पूर्वी अशीच घडली — पुलोमेचा नाश आणि च्यवनाचा जन्म हेच.