મહાભારત · અધ્યાય 1.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.83.1
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः ।
पूरोः पिता सर्वभूतावमानात्।
प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका-
त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥ १.८३.१ ॥
હું નહુષનો પુત્ર યયાતિ, પૂરુનો પિતા છું. સર્વ પ્રાણીઓના અપમાનને કારણે, અલ્પપુણ્ય એવો હું દેવ, સિદ્ધ અને ઋષિઓના લોકોમાંથી ગબડાવાયેલો નીચે પડી રહ્યો છું.
1.83.2
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य-
स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे।
यो विद्यया तपसा जन्मना वा ।
वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १.८३.२ ॥
ઉંમરમાં હું તમારા કરતાં મોટો છું, તેથી તમને અભિવાદન કરતો નથી. વિદ્યા, તપ કે જન્મથી જે વૃદ્ધ હોય તે જ દ્વિજોમાં પૂજ્ય બને છે.
1.83.3
अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः ।
स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च।
यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः ।
स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १.८३.३ ॥
હે રાજન, તમે કહ્યું કે ઉંમરમાં જે મોટો હોય તે જ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. પણ વિદ્યા અને તપથી જે સારી રીતે વૃદ્ધ થયો હોય તે જ દ્વિજોમાં પૂજ્ય બને છે.
1.83.4
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु-
स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम्।
सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत-
द्यथा चैषामनुकूलास्तथाऽऽसन् ॥ १.८३.४ ॥
કર્મોમાં જે પ્રતિકૂળ હોય તેને પાપ કહે છે; તે અવિવેકી તરફ જાય છે, પાપલોક તરફ લઈ જાય છે. સજ્જનો દુર્જનોને અનુસરતા નથી; આ જેમ સજ્જનોને અનુકૂળ હતા તેમ.
1.83.5
अभूद्धनं मे विपुलं गतं त-
द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि।
एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो ।
यो वर्तते स विजानाति जीवः ॥ १.८३.५ ॥
મારી પાસે વિપુલ ધન હતું, તે ચાલ્યું ગયું. પ્રયત્ન કરવા છતાં હું તે પાછું મેળવનાર નથી. આ રીતે પોતાના હિતનો વિચાર કરીને જે જીવે છે, તે જ જીવ જાણે છે.
1.83.6
महाधनो यो यजते सुयज्ञै-
र्यः सर्वविद्यासु विनीतबुद्धिः।
वेदानधीत्य तपसा योज्य देहं ।
दिवं स यायात्पुरुषो वीतमोहः ॥ १.८३.६ ॥
જે મહાધની થઈને ઉત્તમ યજ્ઞો વડે યજન કરે છે, જે સર્વ વિદ્યાઓમાં વિનીત બુદ્ધિવાળો છે, જે વેદોનો અભ્યાસ કરીને તપ વડે દેહને યોજે છે, તે મોહરહિત પુરુષ સ્વર્ગે જાઓ.
1.83.7
दिष्टं बलीय इति मत्वाऽऽत्मबुद्ध्या ॥ १.८३.७ ॥
ભાગ્ય બળવાન છે એમ પોતાની બુદ્ધિથી માનીને.
1.83.8
सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःखं ।
दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या।
तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो ।
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित् ॥ १.८३.८ ॥
જીવ સુખ કે દુઃખ જે મેળવે છે તે દૈવાધીન છે, પોતાની શક્તિથી નહીં. તેથી ભાગ્યને બળવાન માનીને કોઈ પણ રીતે શોક ન કરે અને હર્ષ ન પામે.
1.83.9
दुःखैर्न तप्येन्न सुखैः प्रहृष्ये-
त्समेन वर्तेत सदैव धीरः।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानो ।
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित् ॥ १.८३.९ ॥
ધીર પુરુષ દુઃખોથી સંતપ્ત ન થાય, સુખોથી અતિ હર્ષિત ન થાય, હંમેશા સમભાવે વર્તે. ભાગ્યને બળવાન માનીને કોઈ પણ રીતે શોક ન કરે અને હર્ષ ન પામે.
1.83.10
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि-
त्सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित्।
धाता यथा मां विदधीत लोके ।
ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा ॥ १.८३.१० ॥
હે અષ્ટક, ભયમાં હું ક્યારેય મોહિત થતો નથી; મારા મનમાં કોઈ સંતાપ નથી. વિધાતા મને આ લોકમાં જેમ રચશે, તેમ જ હું ખરેખર થઈશ એમ માનીને.
1.83.11
संस्वेदजा अण्डजाश्चोद्भिदश्च ।
सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः।
तथाश्मनस्तृणकाष्ठं च सर्वे ।
दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति ॥ १.८३.११ ॥
પરસેવામાંથી જન્મેલા, ઇંડામાંથી જન્મેલા, ઉદ્ભિજ, સરીસૃપ, કૃમિ, પાણીનાં માછલાં, તેમજ પથ્થર, ઘાસ અને લાકડું — બધાં નિયત સમય પૂરો થતાં પોતાના સ્વભાવને પામે છે.
1.83.12
अनित्यतां सुखदुःस्वस्य बुद्ध्वा ।
कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम्।
किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये ।
तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥ १.८३.१२ ॥
સુખ-દુઃખની અનિત્યતા જાણીને, હે અષ્ટક, હું શા માટે સંતાપ ભોગવું? શું કરું, શું કરીને હું શોક ન કરું? તેથી સાવધ રહીને હું સંતાપ ત્યજું છું.
1.83.13
एवं व्रुवाणं नृपतिं ययाति-
मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत्।
मातामहं सर्वगुणोपपन्नं ।
तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत् ॥ १.८३.१३ ॥
આ રીતે બોલતા રાજા યયાતિને અષ્ટકે ફરી પૂછ્યું. સ્વર્ગલોકમાં ત્યાં રહેલા, સર્વગુણસંપન્ન પોતાના માતામહને તેણે યથાવત્ પૂછ્યું.
1.83.14
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना-
स्त्वया भुक्ता यं च कालं यथावत्।
तान्मे राजन्ब्रूहि सर्वान्यथाव-
त्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान् ॥ १.८३.१४ ॥
હે રાજન, પૃથ્વીપતિઓમાં પ્રધાન, તમે યથાવત્ ભોગવેલા જે જે લોક અને જેટલો કાળ ભોગવ્યો તે બધું મને કહો; તમે તો ક્ષેત્રજ્ઞની જેમ ધર્મોની વાત કરો છો.
1.83.15
राजाऽहमासमिह सार्वभौम-
स्ततो लोकान्महतश्चाजयं वै।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१५ ॥
હું અહીં સાર્વભૌમ રાજા હતો. પછી મેં મહાન લોકો જીત્યા અને ત્યાં માત્ર હજાર વર્ષ વાસ કર્યો. પછી હું પરમ લોકે પહોંચ્યો.
1.83.16
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां ।
सहस्रद्वारां शतयोजनायताम्।
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१६ ॥
પછી પુરુહૂત ઇન્દ્રની રમણીય નગરીમાં, હજાર દરવાજા અને સો યોજન વિસ્તારવાળી, હું માત્ર હજાર વર્ષ વસ્યો. પછી હું પરમ લોકે પહોંચ્યો.
1.83.17
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं ।
प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम्।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१७ ॥
પછી લોકપતિ પ્રજાપતિના દિવ્ય, અજર, મેળવવા કઠિન લોકને પામીને ત્યાં માત્ર હજાર વર્ષ વસ્યો. પછી હું પરમ લોકે પહોંચ્યો.
1.83.18
स देवदेवस्य निवेशने च ।
विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम्।
संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै-
स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥ १.८३.१८ ॥
તે દેવદેવના નિવાસમાં લોકોમાં ઇચ્છા પ્રમાણે વિહાર કરીને હું વસ્યો. સર્વ દેવો દ્વારા પૂજિત થઈને, ઈશ્વરો સમાન પ્રભાવ અને તેજવાળો હું હતો.
1.83.19
तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी ।
संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा-
न्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥ १.८३.१९ ॥
એ જ રીતે ઇચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરનાર હું નંદનમાં વસ્યો. અપ્સરાઓ સાથે વિહરતાં, સુગંધિત ફૂલોથી ભરેલાં સુંદર વૃક્ષો જોતાં, હજાર સો વર્ષો ગાળ્યાં.
1.83.20
तत्र स्थितं मां देव सुखेषु सक्तं ।
कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम्।
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ।
ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ १.८३.२० ॥
ત્યાં સુખોમાં આસક્ત રહેલા મને, હે દેવ, ઘણો સમય વીત્યા પછી ઉગ્ર રૂપવાળા દૂતે દેવોના વતી 'પડી જા!' એમ ત્રણ વાર ઊંચા સ્વરે કહ્યું.
1.83.21
एतावन्मे विदितं राजसिंह ।
ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः।
वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणां ।
सानुक्रोंशाः शोचतां मां नरेन्द्र ॥ १.८३.२१ ॥
હે રાજસિંહ, મને આટલું જ જ્ઞાત છે. પછી નંદનમાંથી પુણ્ય ક્ષીણ થવાથી હું પડ્યો. આકાશમાં દેવોના કરુણાભર્યા, મારા માટે શોક કરતા શબ્દો મેં સાંભળ્યા, હે નરેન્દ્ર.
1.83.22
अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः ।
पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः।
तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं ।
सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥ १.८३.२२ ॥
અરે, કષ્ટ! પુણ્ય ક્ષીણ થવાથી યયાતિ પડી રહ્યો છે — પુણ્ય કરનાર અને પુણ્યકીર્તિવાળો તે. ત્યારે પડતા મેં તેમને કહ્યું, 'સજ્જનોની વચ્ચે હું કેવી રીતે પડી શકું?'
1.83.23
तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः ।
समीक्ष्य चेमां त्वरितमुपागतोऽस्मि।
हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे-
र्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः ॥ १.८३.२३ ॥
તેમણે તમારી યજ્ઞભૂમિ વિશે કહ્યું હતું; તેને જોઈને હું ઝડપથી અહીં આવ્યો. હવિની સુગંધવાળી, ધુમાડાના છેડાવાળી યજ્ઞભૂમિની દિશા મેળવીને હું પ્રસન્ન થયો.