महाभारत · अध्याय 1.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.83.1
अहं ययातिर्नहुषस्य पुत्रः ।
पूरोः पिता सर्वभूतावमानात्।
प्रभ्रंशितः सुरसिद्धर्षिलोका-
त्परिच्युतः प्रपताम्यल्पपुण्यः ॥ १.८३.१ ॥
मी नहुषाचा पुत्र ययाती, पूरूचा पिता. सर्व प्राण्यांचा अपमान केल्यामुळे, अल्प पुण्य असलेला मी देव, सिद्ध आणि ऋषींच्या लोकांतून खाली पाडला गेलो असून पडत आहे.
1.83.2
अहं हि पूर्वो वयसा भवद्भ्य-
स्तेनाभिवादं भवतां न प्रयुञ्जे।
यो विद्यया तपसा जन्मना वा ।
वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १.८३.२ ॥
वयाने मी तुमच्यापेक्षा मोठा आहे, म्हणून मी तुम्हाला अभिवादन करत नाही. विद्या, तप किंवा जन्माने जो वृद्ध असतो तोच द्विजांमध्ये पूज्य असतो.
1.83.3
अवादीस्त्वं वयसा यः प्रवृद्धः ।
स वै राजन्नाभ्यधिकः कथ्यते च।
यो विद्यया तपसा संप्रवृद्धः ।
स एव पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ १.८३.३ ॥
हे राजा, वयाने जो मोठा तोच श्रेष्ठ असे तुम्ही म्हणालात. परंतु विद्या आणि तपाने जो पूर्णपणे वाढलेला असतो तोच द्विजांमध्ये पूज्य होतो.
1.83.4
प्रतिकूलं कर्मणां पापमाहु-
स्तद्वर्ततेऽप्रवणे पापलोक्यम्।
सन्तोऽसतां नानुवर्तन्ति चैत-
द्यथा चैषामनुकूलास्तथाऽऽसन् ॥ १.८३.४ ॥
कर्मांमध्ये जे प्रतिकूल ते पाप म्हटले जाते; ते अविवेक्याकडे जाते, पापलोकाकडे नेते. सज्जन दुर्जनांचे अनुसरण करत नाहीत; हे जसे सज्जनांना अनुकूल होते तसेच.
1.83.5
अभूद्धनं मे विपुलं गतं त-
द्विचेष्टमानो नाधिगन्ता तदस्मि।
एवं प्रधार्यात्महिते निविष्टो ।
यो वर्तते स विजानाति जीवः ॥ १.८३.५ ॥
माझे विपुल धन होते, ते गेले. प्रयत्न करूनही ते परत मिळवणारा मी नाही. अशा प्रकारे आपल्या हिताचा विचार करून जो जगतो, तोच जीव जाणतो.
1.83.6
महाधनो यो यजते सुयज्ञै-
र्यः सर्वविद्यासु विनीतबुद्धिः।
वेदानधीत्य तपसा योज्य देहं ।
दिवं स यायात्पुरुषो वीतमोहः ॥ १.८३.६ ॥
जो महाधनी होऊन उत्तम यज्ञांनी यजन करतो, जो सर्व विद्यांमध्ये विनीत बुद्धीचा आहे, जो वेदांचे अध्ययन करून तपाने देहाला योजतो, तो मोहरहित पुरुष स्वर्गाला जावो.
1.83.7
दिष्टं बलीय इति मत्वाऽऽत्मबुद्ध्या ॥ १.८३.७ ॥
नशीब बलवान आहे असे स्वबुद्धीने मानून.
1.83.8
सुखं हि जन्तुर्यदि वाऽपि दुःखं ।
दैवाधीनं विन्दते नात्मशक्त्या।
तस्माद्दिष्टं बलवन्मन्यमानो ।
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित् ॥ १.८३.८ ॥
प्राणी सुख किंवा दुःख मिळवतो ते दैवाधीन आहे, स्वशक्तीने नाही. म्हणून नशीब बलवान मानून कोणत्याही प्रकारे शोक करू नये आणि आनंदही मानू नये.
1.83.9
दुःखैर्न तप्येन्न सुखैः प्रहृष्ये-
त्समेन वर्तेत सदैव धीरः।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानो ।
न संज्वरेन्नापि हृष्येत्कथंचित् ॥ १.८३.९ ॥
धीर पुरुषाने दुःखांनी संतप्त होऊ नये, सुखांनी अतिशय आनंदित होऊ नये, सदैव समभावाने वागावे. नशीब बलवान मानून कोणत्याही प्रकारे शोक करू नये आणि आनंदही मानू नये.
1.83.10
भये न मुह्याम्यष्टकाहं कदाचि-
त्सन्तापो मे मानसो नास्ति कश्चित्।
धाता यथा मां विदधीत लोके ।
ध्रुवं तथाऽहं भवितेति मत्वा ॥ १.८३.१० ॥
हे अष्टका, भयाने मी कधीच मोहित होत नाही; माझ्या मनात कोणताही संताप नाही. विधाता मला या लोकी जसा घडवील, तसाच मी निश्चित होईन असे मानून.
1.83.11
संस्वेदजा अण्डजाश्चोद्भिदश्च ।
सरीसृपाः कृमयोऽथाप्सु मत्स्याः।
तथाश्मनस्तृणकाष्ठं च सर्वे ।
दिष्टक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ति ॥ १.८३.११ ॥
घामातून जन्मलेले, अंडज, उद्भिज, सरपटणारे, कृमी, पाण्यातील मासे, तसेच दगड, गवत व लाकूड हे सर्व नियत काल संपल्यावर आपल्या मूळ स्वभावाला प्राप्त होतात.
1.83.12
अनित्यतां सुखदुःस्वस्य बुद्ध्वा ।
कस्मात्संतापमष्टकाहं भजेयम्।
किं कुर्यां वै किं च कृत्वा न तप्ये ।
तस्मात्सन्तापं वर्जयाम्यप्रमत्तः ॥ १.८३.१२ ॥
सुख आणि दुःखाची अनित्यता जाणून, हे अष्टका, मी संताप का भोगू? काय करू, काय केल्यास मी शोक करणार नाही? म्हणून सावधपणे मी संताप टाकतो.
1.83.13
एवं व्रुवाणं नृपतिं ययाति-
मथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छत्।
मातामहं सर्वगुणोपपन्नं ।
तत्रस्थितं स्वर्गलोके यथावत् ॥ १.८३.१३ ॥
असे बोलणाऱ्या राजा ययातीला अष्टकाने पुन्हा विचारले. स्वर्गलोकात तेथे राहणाऱ्या, सर्वगुणसंपन्न आपल्या मातामहाला त्याने यथावत विचारले.
1.83.14
ये ये लोकाः पार्थिवेन्द्रप्रधाना-
स्त्वया भुक्ता यं च कालं यथावत्।
तान्मे राजन्ब्रूहि सर्वान्यथाव-
त्क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान् ॥ १.८३.१४ ॥
हे राजा, पृथ्वीपतींमध्ये प्रधान असलेल्या, तुम्ही यथावत भोगलेले जे जे लोक आणि जितका काल भोगला, ते सर्व मला सांगा; तुम्ही तर क्षेत्रज्ञाप्रमाणे धर्मांविषयी बोलता.
1.83.15
राजाऽहमासमिह सार्वभौम-
स्ततो लोकान्महतश्चाजयं वै।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१५ ॥
मी येथे सार्वभौम राजा होतो. नंतर मी महान लोकांवर विजय मिळवला आणि तेथे केवळ हजार वर्षे वास केला. नंतर मी परम लोकास पोहोचलो.
1.83.16
ततः पुरीं पुरुहूतस्य रम्यां ।
सहस्रद्वारां शतयोजनायताम्।
अध्यावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१६ ॥
नंतर पुरुहूत इंद्राच्या रमणीय नगरीत, हजार दरवाजे आणि शंभर योजने विस्तार असलेल्या नगरीत मी केवळ हजार वर्षे वास केला. नंतर मी परम लोकास पोहोचलो.
1.83.17
ततो दिव्यमजरं प्राप्य लोकं ।
प्रजापतेर्लोकपतेर्दुरापम्।
तत्रावसं वर्षसहस्रमात्रं ।
ततो लोकं परमस्म्यभ्युपेतः ॥ १.८३.१७ ॥
नंतर लोकपती प्रजापतीचा दिव्य, अजर, मिळवण्यास कठीण असा लोक प्राप्त करून तेथे केवळ हजार वर्षे वास केला. नंतर मी परम लोकास पोहोचलो.
1.83.18
स देवदेवस्य निवेशने च ।
विहृत्य लोकानवसं यथेष्टम्।
संपूज्यमानस्त्रिदशैः समस्तै-
स्तुल्यप्रभावद्युतिरीश्वराणाम् ॥ १.८३.१८ ॥
त्या देवदेवाच्या निवासात लोकांमध्ये इच्छेनुसार विहार करत मी वास केला. सर्व देवांनी पूजिलेला, ईश्वरांइतक्याच प्रभावाने व तेजाने युक्त असा मी होतो.
1.83.19
तथाऽऽवसं नन्दने कामरूपी ।
संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
सहाप्सरोभिर्विहरन्पुण्यगन्धा-
न्पश्यन्नगान्पुष्पितांश्चारुरूपान् ॥ १.८३.१९ ॥
त्याचप्रमाणे इच्छेनुसार रूप धारण करणारा मी नंदनात वास केला. अप्सरांसह विहार करीत, सुगंधी फुलांनी बहरलेले सुंदर वृक्ष पाहत, दहा हजार शेकडो वर्षे मी घालवली.
1.83.20
तत्र स्थितं मां देव सुखेषु सक्तं ।
कालेऽतीते महति ततोऽतिमात्रम्।
दूतो देवानामब्रवीदुग्ररूपो ।
ध्वंसेत्युच्चैस्त्रिः प्लुतेन स्वरेण ॥ १.८३.२० ॥
तेथे सुखांत आसक्त असलेल्या मला, हे देवा, बराच काळ लोटल्यावर उग्र रूपाच्या दूताने देवांच्या वतीने 'पड!' असे तीन वेळा उंच स्वरात सांगितले.
1.83.21
एतावन्मे विदितं राजसिंह ।
ततो भ्रष्टोऽहं नन्दनात्क्षीणपुण्यः।
वाचोऽश्रौषं चान्तरिक्षे सुराणां ।
सानुक्रोंशाः शोचतां मां नरेन्द्र ॥ १.८३.२१ ॥
हे राजसिंहा, मला एवढेच माहीत आहे. नंदनातून पुण्य क्षीण होऊन मी खाली पडलो. आकाशात देवांचे करुणेने भरलेले, माझ्यासाठी शोक करणारे शब्द मी ऐकले, हे नरेंद्रा.
1.83.22
अहो कष्टं क्षीणपुण्यो ययातिः ।
पतत्यसौ पुण्यकृत्पुण्यकीर्तिः।
तानब्रुवं पतमानस्ततोऽहं ।
सतां मध्ये निपतेयं कथं नु ॥ १.८३.२२ ॥
अरेरे, कष्ट! पुण्य क्षीण झाल्यामुळे ययाती पडत आहे — पुण्य करणारा आणि पुण्यकीर्ती असलेला तो. तेव्हा पडत असताना मी त्यांना म्हणालो, 'सज्जनांच्या मध्ये मी कसा पडू?'
1.83.23
तैराख्याता भवतां यज्ञभूमिः ।
समीक्ष्य चेमां त्वरितमुपागतोऽस्मि।
हविर्गन्धं देशिकं यज्ञभूमे-
र्धूमापाङ्गं प्रतिगृह्य प्रतीतः ॥ १.८३.२३ ॥
त्यांनी तुमच्या यज्ञभूमीविषयी सांगितले; ती पाहून मी त्वरेने इथे आलो. हविर्गंधाने भरलेली, धुराचा किनारा असलेली यज्ञभूमीची दिशा मिळाल्याने मला आनंद झाला.