महाभारत · अध्याय 1.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.91.1
ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहनः ।
तत्र मेघघनप्रख्यं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १.९१.१ ॥
नंतर हजारो हरणांना मारून, सैन्य आणि वाहनांसह, तेथे मेघांच्या दाटीसारख्या, सिद्ध-चारणांनी सेविलेल्या वनाकडे तो पाहू लागला.
1.91.2
वनमालोकयामास नगराद्योजनद्वये ।
मृगाननुचरन्वन्याञ्श्रमेण परिपीडितः ॥ १.९१.२ ॥
नगरापासून दोन योजने दूर त्याने ते वन पाहिले. रानटी हरणांचा पाठलाग करून श्रमाने तो अत्यंत थकला होता.
1.91.3
मृगाननुचरन्राजा वेगेनाश्वानचोदयत् ।
राजा मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश ह ॥ १.९१.३ ॥
हरणांचा पाठलाग करत राजाने वेगाने घोडे हाकले. हरणांच्या मागे लागलेला राजा दुसऱ्या वनात शिरला.
1.91.4
एक एवोत्तमबलः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ।
स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत् ॥ १.९१.४ ॥
एकटाच, परम बलवान तो, भूक, तहान आणि श्रमांनी युक्त होऊन, वनाच्या टोकाला पोहोचून एका विशाल ओसाड जागी आला.
1.91.5
तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् ।
मनःप्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च ॥ १.९१.५ ॥
ती ओसाड जागाही ओलांडून राजा उत्तम आश्रमाने युक्त अशा वनात पोहोचला; ते मनाला अत्यंत आनंद देणारे आणि डोळ्यांना अतिशय सुंदर होते.
1.91.6
सीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद्वनम् ।
पुष्पितैः पादपैः कीर्णमतीव सुखशाद्वलम् ॥ १.९१.६ ॥
शीतल वाऱ्याने युक्त असा तो राजा दुसऱ्या एका मोठ्या वनात गेला; ते फुललेल्या झाडांनी भरलेले आणि अतिशय सुखद हिरव्या गवताने आच्छादलेले होते.
1.91.7
विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा ।
पुंस्कोकिलनिनादैश्च झिल्लीकगणनादितम् ॥ १.९१.७ ॥
ते विशाल वन मधुर आवाज करणाऱ्या पक्ष्यांनी, नर कोकिळांच्या कूजनांनी आणि झिल्लिकांच्या गणांच्या नादाने निनादत होते.
1.91.8
प्रवृद्धविटपैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् ।
षट्पदाघूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम् ॥ १.९१.८ ॥
ते वन बहरलेल्या फांद्यांच्या वृक्षांनी, सुखद छायेने वेढलेले होते; तिची जमीन भ्रमरांनी हलत होती; ते परम शोभेने युक्त होते.
1.91.9
नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कण्टकी ।
षट्पदैर्नाप्यपाकीर्णस्तस्मिन्वै काननेऽभवत् ॥ १.९१.९ ॥
त्या वनात असा कोणताही वृक्ष नव्हता जो फुलांशिवाय, फळांशिवाय, काटेरी किंवा भ्रमरांशिवाय होता.
1.91.10
विगहैर्नादितं पुष्पैरलङ्कृतमतीव च ।
सर्वर्तुकुसुमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् ॥ १.९१.१० ॥
ते वन पक्षी आणि भ्रमर फिरत निनादत होते; फुलांनी अत्यंत अलंकृत होते; सर्व ऋतूंच्या फुलांचे वृक्ष सुखद छायेने वेढलेले होते.
1.91.11
मनोरमं सहेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् ।
मारुता कलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः ॥ १.९१.११ ॥
धनुर्धरासह त्याने त्या मनोरम, उत्तम वनात प्रवेश केला; तेथे वारे वाहत होते आणि फुलांच्या फांद्यांचे वृक्ष हलत होते.
1.91.12
पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसजंस्ते पुनः पुनः ।
दिवस्पृशोऽथ संघुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः ॥ १.९१.१२ ॥
ते वृक्ष पुन्हा पुन्हा विचित्र पुष्पवृष्टी करत होते; आकाशाला स्पर्श करणारे ते मधुर स्वरांच्या पक्ष्यांनी निनादत होते.
1.91.13
विरेजुः पादपास्तत्र विचित्रकुसुमाम्बराः ।
तेषां तत्र प्रवालेषु पुष्पभारावनामिषु ॥ १.९१.१३ ॥
तेथील वृक्ष विचित्र फुलांची वस्त्रे परिधान करून शोभत होते; त्यांच्या कोवळ्या पालवीवर फुलांच्या भाराने वाकलेल्या फांद्या होत्या.
1.91.14
रुवन्ति रावान्मधुरान्षट्पदा मधुलिप्सवः ।
तत्र प्रदेशांश्च बहून्कुसुमोत्करमण्डितान् ॥ १.९१.१४ ॥
मधाची इच्छा करणारे भुंगे मधुर स्वरात गुंजारव करत होते; तेथील अनेक प्रदेश फुलांच्या राशींनी सजलेले होते.
1.91.15
लतागृहपरिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्धनान् ।
संपश्यन्सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा ॥ १.९१.१५ ॥
लतामंडपांनी वेढलेले, मनाचा आनंद वाढवणारे ते प्रदेश पाहून तो महातेजस्वी तेव्हा आनंदित झाला.
1.91.16
परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसुमान्वितैः ।
अशोभत वनं तत्तु महेन्द्रध्वजसन्निभैः ॥ १.९१.१६ ॥
एकमेकांत फांद्यांमध्ये गुंतलेल्या, फुलांनी भरलेल्या वृक्षांनी ते वन शोभत होते; ते इंद्रध्वजांसारखे दिसत होते.
1.91.17
सिद्धचारणसङ्घैश्च गन्धर्वाप्सरसां गणैः ।
सेवितं वनमत्यर्थं मत्तवानरकिन्नरैः ॥ १.९१.१७ ॥
सिद्ध-चारणांचे समूह, गंधर्व-अप्सरांचे गण, मत्त वानर आणि किन्नर यांनी ते वन अत्यंत सेवित होते.
1.91.18
सुखः शीतः सुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः ।
परिक्रामन्वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया ॥ १.९१.१८ ॥
सुखदायक, शीतल, सुगंधी आणि फुलांची परागधूळ वाहणारा वारा वनात फिरत, रमण्याच्या इच्छेने जणू वृक्षांजवळ येत होता.
1.91.19
एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वनं नृपः ।
नदीकच्छोद्भं कान्तमुच्छ्रितध्वजसन्निभम् ॥ १.९१.१९ ॥
अशा गुणांनी युक्त त्या वनाला राजाने पाहिले; नदीकाठी उगवलेले, उंच ध्वजांसारखे सुंदर वन.
1.91.20
प्रेक्षमाणो वनं तत्तु सुप्रहृष्टविहङ्गमम् ।
आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम् ॥ १.९१.२० ॥
पक्षी अत्यंत आनंदित असलेल्या त्या वनाकडे पाहत असताना त्याने श्रेष्ठ, रमणीय आणि मनोहर आश्रम पाहिला.
1.91.21
नानावृक्षसमाकीर्णं संप्रज्वलितपावकम् ।
तं तदाऽप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत् ॥ १.९१.२१ ॥
नाना प्रकारच्या वृक्षांनी भरलेल्या, अग्नी प्रज्वलित असलेल्या त्या अतुलनीय आश्रमाचा त्या श्रीमान् राजाने आदरसत्कार केला.
1.91.22
यतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणान्वितम् ।
अग्न्यगारैश्च बहुभिः पुष्पसंस्तरसंस्तृतम् ॥ १.९१.२२ ॥
यती आणि वालखिल्यांनी वेढलेला, मुनिगणांनी युक्त, अनेक अग्निगृहांनी आणि फुलांच्या शय्यांनी पसरलेला तो आश्रम.
1.91.23
महाकच्छैर्बृहद्भिश्च विभ्राजितमतीव च ।
मालिनीमभितो राजन्नदीं पुण्यां सुखोदकाम् ॥ १.९१.२३ ॥
मोठ्या काठांनी अत्यंत शोभणारा, हे राजा, मालिनी नावाच्या पवित्र नदीने सभोवती वेढलेला, सुखकर जल असलेला तो आश्रम.
1.91.24
नैकपक्षिगणाकीर्णां तपोवनमनोरमाम् ।
तत्रव्यालमृगान्सैम्यान्पश्यन्प्रीतिमवाप सः ॥ १.९१.२४ ॥
अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेल्या, तपोवनासारख्या मनोहर त्या ठिकाणी हिंस्र आणि सौम्य मृगांना पाहून त्याला आनंद प्राप्त झाला.
1.91.25
तं चाप्रतिरथः श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम् ॥ १.९१.२५ ॥
तेव्हा अप्रतिरथ, श्रीमान् (राजा) देवलोकासारखा आणि सर्वत्र अत्यंत मनोहर असलेल्या त्या आश्रमात पोहोचला.
1.91.26
नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः ।
सर्वप्राणभृतां तत्र जननीमिव धिष्ठिताम् ॥ १.९१.२६ ॥
आश्रमाला लागून वाहणारी, पवित्र जल असलेली ती नदी त्याने पाहिली; तेथे ती सर्व प्राण्यांची जणू माताच होती.
1.91.27
सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् ।
सकिन्नरगणावासां वारनर्क्षनिषेविताम् ॥ १.९१.२७ ॥
चक्रवाक पक्षी असलेले तीर, फुले व फेस वाहणारी, किन्नरांच्या समूहांचे निवासस्थान, हत्ती व अस्वलांनी सेवलेली ती नदी.
1.91.28
पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टा पुलिनैरुपशोभिताम् ।
मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम् ॥ १.९१.२८ ॥
पवित्र स्वाध्यायाच्या ध्वनीने निनादणारी, तीरांनी शोभणारी, मदमत्त हत्ती, वाघ व श्रेष्ठ सर्पांनी सेवलेली ती नदी.
1.91.29
तस्यास्तीरे भगवतः काश्यपस्य महात्मनः ।
आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम् ॥ १.९१.२९ ॥
त्या नदीच्या तीरावर भगवान महात्मा काश्यपांचा श्रेष्ठ, रमणीय आश्रम होता, जो महर्षींच्या समूहांनी सेवलेला होता.
1.91.30
नदीमाश्रमसंबद्धां दृष्ट्वाश्रमपदं तथा ।
चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा ॥ १.९१.३० ॥
आश्रमाशी जोडलेली ती नदी आणि आश्रमस्थान पाहून त्या राजाने तेव्हा तेथे प्रवेश करण्याचा निश्चय केला.
1.91.31
अलङ्कृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया ।
नरनारायणस्थानं गङ्गयेवोपशोभितम् ॥ १.९१.३१ ॥
द्वीपवती आणि मालिनी नदीने, रम्य तीरांनी अलंकृत झालेले नर-नारायणांचे स्थान गंगेनेच शोभावे तसे शोभत होते.
1.91.32
मत्तबर्हिणसंघुष्टं प्रविवेश महद्वनम् ।
तत्स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभः ॥ १.९१.३२ ॥
मदमस्त मोरांच्या आवाजांनी गजबजलेल्या त्या महावनात, चैत्ररथ वनासारख्या त्या वनात, त्या नरश्रेष्ठाने जाऊन प्रवेश केला.
1.91.33
अतीव गुणसंपन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा ।
महर्षिं काश्यपं द्रष्टुमथ कण्वं तपोधनम् ॥ १.९१.३३ ॥
अत्यंत गुणसंपन्न आणि तेजाने अवर्णनीय अशा महर्षी काश्यपांना आणि तपोधन कण्वांना पाहण्यासाठी.
1.91.34
ध्वजिनीमश्वसंबाधां पदातिगजसङ्कुलाम् ।
अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच सः ॥ १.९१.३४ ॥
ध्वजांनी युक्त, घोड्यांनी भरलेल्या, पायदळ व हत्तींनी गच्च भरलेल्या त्या सेनेला वनाच्या दारी थांबवून तो असे म्हणाला.
1.91.35
मुनिं विरजसं द्रष्टुं गमिष्यामि तपोधनम् ।
काश्यपं स्थीयतामत्र यावदागमनं मम ॥ १.९१.३५ ॥
मी मुनी विरजस आणि तपोधन काश्यपांना पाहण्यास जाईन; माझे परत येईपर्यंत तुम्ही येथेच थांबा.
1.91.36
तद्वनं नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वरः ।
क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुदं चावाप पुष्कलाम् ॥ १.९१.३६ ॥
नंदनवनासारख्या त्या वनात पोहोचून मनुजेश्वर राजाने भूक-तहान विसरले आणि मोठा आनंद मिळवला.
1.91.37
सामात्यो राजलिङ्गानि सोपनीय नराधिपः ।
पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम् ॥ १.९१.३७ ॥
मंत्र्यांसह, राजचिन्हे बाजूला ठेवून, पुरोहिताला सोबत घेऊन राजा त्या उत्तम आश्रमात गेला.
1.91.38
दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् ।
ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोऽभिवीक्ष्य ह।
षट्पदोद्गीतसंघुष्टं नानाद्विजगणायुतम् ॥ १.९१.३८ ॥
तेथे तपाचा राशी असलेल्या त्या अव्यय ऋषीला पाहण्याच्या इच्छेने त्याने ब्रह्मलोकासारख्या त्या आश्रमाला पाहिले; तो भ्रमरांच्या गायनाने गजबजलेला आणि अनेक पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेला होता.
1.91.39
विस्मयोत्फुल्लनयनो राजा प्रीतो बभूवह ।
ऋचो बह्वृचमुख्यैश्च प्रेर्यमाणाः पदक्रमैः।
शुश्राव मनुजव्याघ्रो विततेष्विह कर्मसु ॥ १.९१.३९ ॥
आश्चर्याने विस्फारलेल्या डोळ्यांचा राजा आनंदित झाला. येथे विस्तृत यज्ञकर्मांमध्ये बह्वृच प्रमुखांकडून पदक्रमाने म्हटल्या जाणाऱ्या ऋचा त्या नरव्याघ्राने ऐकल्या.
1.91.40
यज्ञविद्याङ्गविद्भिश्च यजुर्विद्भिश्च शोभितम् ।
मधुरैः सामगीतैश्च ऋषिभिर्नियतव्रतैः ॥ १.९१.४० ॥
यज्ञविद्येचे अंग जाणणारे, यजुर्वेद जाणणारे आणि नियतव्रती ऋषी यांच्या मधुर सामगीतांनी तो आश्रम शोभत होता.
1.91.41
भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोद्गतैः ।
यतात्मभिः सुनियतैः शुशुभे स तदाश्रमः ॥ १.९१.४१ ॥
भारुंड सामगीतांनी आणि अथर्वशिरसातून उठलेल्या स्वरांनी, संयमी आणि अत्यंत नियमनिष्ठ लोकांमुळे तो आश्रम तेव्हा शोभून दिसत होता.
1.91.42
अथर्ववेदप्रवराः पूगयज्ञियसामगाः ।
संहितामीरयन्ति स्म पदक्रमयुतां तु ते ॥ १.९१.४२ ॥
अथर्ववेदात श्रेष्ठ आणि पूगयज्ञीय साम गाणारे ते, पदक्रमयुक्त संहिता म्हणत होते.
1.91.43
शब्दसंस्कारसंयुक्तर्ब्रुवद्भिश्चापरैर्द्विजैः ।
नादितः स बभौ श्रीमान्ब्रह्मलोक इवापरः ॥ १.९१.४३ ॥
शब्दसंस्कारयुक्त, बोलणाऱ्या इतर द्विजांच्या आवाजाने दुमदुमलेले ते तेजस्वी स्थान दुसऱ्या ब्रह्मलोकासारखे शोभले.
1.91.44
यज्ञसंस्तरविद्भिश्च क्रमशिक्षाविशारदैः ।
न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसंपन्नैर्वेदपारगैः ॥ १.९१.४४ ॥
यज्ञसंस्तर जाणणारे, क्रमशिक्षेत निपुण, न्याय-तत्त्व-आत्मज्ञानसंपन्न आणि वेदपारंगत द्विजांनी ते स्थान भरले होते.
1.91.45
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदैः ।
विशेषकार्यविद्भिश्च मोक्षधर्मपरायणैः ॥ १.९१.४५ ॥
अनेक वाक्यांचे संग्रह व समन्वय करण्यात निपुण, विशेष कर्म जाणणारे आणि मोक्षधर्मपरायण द्विजांनी ते स्थान भरले होते.
1.91.46
स्तापनाक्षेपसिद्धान्तपरमार्थज्ञतां गतैः ।
शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ञैः कालज्ञानविशारदैः ॥ १.९१.४६ ॥
स्थापना, आक्षेप, सिद्धांत व परमार्थज्ञान प्राप्त केलेले, शब्द-छंद-निरुक्त जाणणारे आणि कालज्ञानात निपुण द्विजांनी ते स्थान भरले होते.
1.91.47
द्रव्यकर्मगुणज्ञैश्च कार्यकारणवेदिभिः ।
पक्षिवानररुतज्ञैश्च व्यासग्रन्थसमाश्रितैः ॥ १.९१.४७ ॥
द्रव्य, कर्म, गुण जाणणारे, कार्य-कारण जाणणारे, पक्षी व वानरांचे ओरडणे जाणणारे आणि व्यासग्रंथांचा आश्रय घेतलेले द्विज यांनी ते स्थान भरले होते.
1.91.48
नानाशास्त्रेषु मुख्यैश्च शुश्राव स्वनमीरितम् ।
लोकायतिकमुख्यैश्च समन्तादनुनादितम् ॥ १.९१.४८ ॥
अनेक शास्त्रांतील प्रमुख आणि लोकायतिकांचे मुख्य उच्चारलेला स्वर त्याने ऐकला; तो सर्वत्र घुमत होता.
1.91.49
तत्रतत्र च विप्रेन्द्रान्नियतान्संशितव्रतान् ।
जपहोमपरान्विप्रान्ददर्श परवीरहा ॥ १.९१.४९ ॥
तेथे तेथे संयमी, कठोर व्रतधारी, जप आणि होमात तत्पर असलेले श्रेष्ठ ब्राह्मण शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्याने पाहिले.
1.91.50
आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपतिः ।
प्रयत्नोपहितानि स्म दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ १.९१.५० ॥
राजाने यत्नपूर्वक मांडलेली विचित्र आणि सुंदर आसने पाहून त्याला आश्चर्य वाटले.
1.91.51
देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजैः ।
ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तमः ॥ १.९१.५१ ॥
देवालयांमध्ये ब्राह्मणांनी केलेली पूजा पाहून तो श्रेष्ठ राजा स्वतःला ब्रह्मलोकात असल्याचे मानू लागला.
1.91.52
स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् ।
नातृप्यत्प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम् ॥ १.९१.५२ ॥
काश्यपाच्या तपाने रक्षिलेला, तपोवनाच्या गुणांनी युक्त असा तो श्रेष्ठ आणि शुभ आश्रम पाहूनही त्याचे समाधान झाले नाही.
1.91.53
स काश्यपस्यायतनं महाव्रतै-
र्वृतं समान्तादृषिभिस्तपोधनैः।
विवेश सामात्यपुरोहितोऽरिहा ।
विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम् ॥ १.९१.५३ ॥
अमात्य आणि पुरोहितासह शत्रुहन्ता तो राजा, महाव्रती आणि तपोधन ऋषींनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या, एकांत, अत्यंत मनोहर आणि शुभ अशा काश्यपाच्या आश्रमात प्रवेशला.