મહાભારત · અધ્યાય 10.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.10.1
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः ।
गत्वा शशंस पाण्डुभ्यः सौप्तिके कदनं कृतम् ॥ १०.१०.१ ॥
તે રાત્રિ વીતી ગયા પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્નના સારથિએ જઈને પાંડવોને સૂતેલા છાવણીમાં થયેલા સંહારની વાત કહી.
10.10.2
द्रौपदेया हता राजन्द्रुपदस्वात्मजैः सह ।
प्रमत्ता निशि विश्वस्ताः स्वपन्तः शिबिरे स्वके ॥ १०.१०.२ ॥
હે રાજન, દ્રૌપદીના પુત્રો પોતાના દ્રુપદપુત્રો સાથે રાત્રે બેદરકાર અને નિશ્ચિંત થઈને પોતાની છાવણીમાં સૂતા હતા ત્યારે માર્યા ગયા.
10.10.3
गौतमेन नृशंसेन भोजेन कृतवर्मणा ।
अश्वत्थान्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि ॥ १०.१०.३ ॥
ક્રૂર ગૌતમ (કૃપ), ભોજ (કૃતવર્મા) અને પાપી અશ્વત્થામાએ રાત્રે તમારી છાવણીનો નાશ કર્યો.
10.10.4
एतैर्नरगजाश्वानां प्रासशक्तिपरश्वयैः ।
सहस्रामि विकृन्द्भिर्निः शेषं शिबिरं कृतम् ॥ १०.१०.४ ॥
તેમણે ભાલા, શક્તિ અને ફરસીઓથી હજારો માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓને કાપીને આખી છાવણી નિઃશેષ કરી નાખી.
10.10.5
…विहगफलभारनतस्य ह ।
…महतो वनस्येव परश्वथैः।
… सुमहाञ्शब्दो बलस्य तव भारत ॥ १०.१०.५ ॥
…પક્ષીઓ અને ફળોના ભારથી નમેલા વૃક્ષ જેવું…મોટા વન જેવું ફરસીઓથી…હે ભારત, તમારી સેનાનો અતિ મોટો અવાજ થયો.
10.10.6
महमेकोऽबशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यामहीपते ।
मुक्तः कथञ्चिद्धर्मात्मन्व्यग्राच्च कृतवर्मणः ॥ १०.१०.६ ॥
હે ભૂપતિ, તે સેનામાંથી હું એકલો જ બચ્યો. હે ધર્માત્મા, કૃતવર્માની તે વ્યગ્રતામાંથી હું કોઈ રીતે છૂટ્યો.
10.10.7
तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पपात मह्यां धर्मात्मा पुत्रशोकसमन्वितः ॥ १०.१०.७ ॥
તે અશુભ વચન સાંભળીને કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર પુત્રશોકથી ભરાઈને, ધર્માત્મા હોવા છતાં ભૂમિ પર પડી ગયા.
10.10.8
पतन्तं तमतिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः ।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १०.१०.८ ॥
પડતા એ ને સાત્યકિએ દોડીને ઝાલી લીધા; ભીમસેન, અર્જુન અને માદ્રીના બંને પાંડવ પુત્રોએ પણ એમ જ કર્યું.
10.10.9
लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा ।
जित्वा शत्रूञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदार्तवत् ॥ १०.१०.९ ॥
ભાન પાછું આવતાં કુંતીપુત્ર શોકથી વિહ્વળ વાણીમાં વિલાપ કરવા લાગ્યા; શત્રુઓને જીતીને પણ પછી હારેલાની જેમ દુઃખીને વિલાપ કર્યો.
10.10.10
अगम्या गतिरर्थानां कर्मणामीश्वरस्य च ।
दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुषः।
जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः ॥ १०.१०.१० ॥
ઘટનાઓની ગતિ, કર્મોની ગતિ અને ઈશ્વરની ગતિ અગમ્ય છે. દિવ્ય દૃષ્ટિવાળાઓ માટે પણ ઘટનાઓની ગતિ જાણવી કઠિન છે. હારી રહેલા બીજાને જીતે છે; જીતતા એવા આપણે હારી ગયા.
10.10.11
हत्वा भ्रातॄन्वयस्यांश्च पितॄन्पुत्रान्सुहृद्गणान् ।
बन्धूनमात्यान्पौत्रांश्च जित्वा सर्वाञ्जिता वयम् ॥ १०.१०.११ ॥
ભાઈઓ, મિત્રો, પિતાઓ, પુત્રો, સુહૃદ્જનો, બંધુઓ, અમાત્યો અને પૌત્રોને મારીને, બધાને જીતીને પણ આપણે હારી ગયા.
10.10.12
अनर्थो ह्यर्थसङ्काशस्तथाऽनर्थोऽर्थदर्शनः ।
जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात्पराजयः ॥ १०.१०.१२ ॥
અનર્થ ખરેખર અર્થ જેવો લાગે છે, અને અર્થ પણ અનર્થ જેવો દેખાય છે. આ જય પરાજયના રૂપવાળો છે; તેથી જય જ પરાજય છે.
10.10.13
यज्जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः ।
कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परैः ॥ १०.१०.१३ ॥
જીત્યા પછી દુર્બુદ્ધિની જેમ, આપત્તિમાં પડેલાની જેમ જે પસ્તાય છે, તે તે વિજયને કેવી રીતે વિજય માને? ત્યારે તે શત્રુઓથી વધુ પરાજિત છે.
10.10.14
येषामर्थाय पापं स्याद्विजयस्य सुहृद्वधैः ।
निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः ॥ १०.१०.१४ ॥
વિજય માટે મિત્રોના વધથી જેમને પાપ થાય છે, તેઓ સાવધ હોવા છતાં પરાજિત છે; પોતાને વિજેતા માનનારા ખરેખર હારેલા છે.
10.10.15
कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य स्वङ्गजिह्वस्य संयुगे ।
चापव्यात्तास्यरौद्रस्य ज्यातलस्वननादिनः ॥ १०.१०.१५ ॥
યુદ્ધમાં કર્ણી અને નારાચ બાણ જેના દાંત છે, તીક્ષ્ણ તલવાર જેની જીભ છે, ધનુષ્ય વડે ખુલ્લા મુખથી જે ભયંકર છે, અને પ્રત્યંચાના અવાજ જેવો ગર્જનાર.
10.10.16
क्रुद्धस्य नरसिंहस्य सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
ये व्यमुञ्चन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः ॥ १०.१०.१६ ॥
યુદ્ધોમાં પીઠ ન ફેરવનાર, ક્રોધિત નરસિંહ કર્ણના હાથમાંથી પ્રમાદથી છૂટેલા — તેઓ જ આ હણાયેલા.
10.10.17
रथहदं शरवर्षोर्मिमन्तं ।
रत्नाचितं वाहनयोधबृन्दम्।
शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं ।
शरासनावर्तमहेषुफेनम् ॥ १०.१०.१७ ॥
રથોનું સરોવર, બાણવર્ષાના મોજાંવાળું, રત્નોથી ભરેલું, વાહનો અને યોદ્ધાઓના સમૂહવાળું; શક્તિ અને ઋષ્ટિ માછલીઓ જેવા, ધ્વજ મગર અને હાથી જેવા, ધનુષ્યના વમળ અને મહાબાણોનો ફીણ-વાળું.
10.10.18
सङ्ग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं ।
द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम्।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रनौभि… ।
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०.१०.१८ ॥
યુદ્ધરૂપી ચંદ્રોદયના વેગવાળો કિનારો ધરાવતો દ્રોણસાગર, પ્રત્યંચા અને ચક્રના ઘોષ સાથે, ઊંચાનીચા શસ્ત્રનૌકાઓથી જેઓ પાર ઊતરવા ગયા — તે રાજપુત્રો પ્રમાદથી હણાયા.
10.10.19
न हि प्रमादात्परमस्ति कश्च… ।
द्वधो नराणामिह जीवलोके।
प्रमत्तमर्था हि नरं समन्ता… ।
त्त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति ॥ १०.१०.१९ ॥
આ જીવલોકમાં પ્રમાદ કરતાં મોટો વિનાશ મનુષ્યો માટે બીજો નથી. પ્રમત્ત મનુષ્યને ધન ચારે બાજુથી છોડી દે છે અને અનર્થો તેનામાં પ્રવેશે છે.
10.10.20
ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं ।
शरार्चिषं दीप्तमहापताकम्।
महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं ।
तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम् ॥ १०.१०.२० ॥
ઊંચા શ્રેષ્ઠ ધ્વજોના અગ્રભાગે ઊઠેલો ધૂમકેતુ ધરાવતું, બાણો જ્વાળારૂપ, બળતી મહાપતાકાઓવાળું, મહાધનુષ્યોની પણછના છેડાના ઘોષવાળું, બખ્તર અને વિવિધ શસ્ત્રોના હોમવાળું યુદ્ધ.
10.10.21
महाचमूकक्षदवाभिपन्नं ।
महाहवे भीष्ममहादवाग्निम्।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रवेगै… ।
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०.१०.२१ ॥
મોટી સેનાના વનના દાવાનળમાં ઘેરાયેલા, તે મહાયુદ્ધમાં ભીષ્મરૂપ મહાદાવાનળને ઊંચા-નીચા શસ્ત્રોના વેગથી પાર કરવા મથેલા તે રાજપુત્રો પ્રમાદને કારણે હણાયા.
10.10.22
न हि प्रमत्तेन नरेण शक्य… ।
माप्तुं वसु श्रीर्विपुलं यशो वा।
पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रू… ।
न्सर्वान्महेन्द्रं सुखमेधमानम् ॥ १०.१०.२२ ॥
પ્રમત્ત મનુષ્યને ધન, શ્રી કે વિપુલ યશ મેળવવો શક્ય નથી. જુઓ, અપ્રમાદથી સર્વ શત્રુઓને હણીને ઇન્દ્રની જેમ સુખમાં વધતા લોકોને.
10.10.23
इन्द्रोपमान्पार्थिवपुत्रपौत्रा… ।
न्पश्याविशेषेण हतान्प्रमादात्।
तीर्त्वा समुद्रं जणिजः समृद्वा ।
मग्नाः कुनद्यामिव सीदमानाः ॥ १०.१०.२३ ॥
ઇન્દ્ર સમાન રાજાઓના પુત્રો અને પૌત્રોને જુઓ, તેઓ ભેદ વિના પ્રમાદને કારણે હણાયા. સમુદ્ર તરીને સમૃદ્ધ થયેલા લોકો જાણે ખરાબ નદીમાં ડૂબી રહ્યા હોય તેમ ડૂબતા રહ્યા.
10.10.24
अमर्षितैर्ये निहता नरेन्द्रा ।
निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः।
कृष्णां तु शोचामि कथं नु साध्वी ।
शोकार्णवं सा विषहिष्यतीति ॥ १०.१०.२४ ॥
ક્રોધથી ભરેલા લોકો દ્વારા માર્યા ગયેલા રાજાઓ નિઃશંકપણે સ્વર્ગે ગયા. પણ હું કૃષ્ણા માટે શોક કરું છું — એ સાધ્વી આ શોકસાગર કેવી રીતે સહન કરશે?
10.10.25
भातृंश्च पुत्रांश्च हतान्निशम्य ।
पाञ्चालसराजं पितरं च वृद्वम्।
ध्रुवं विसञ्ज्ञा पतिता पृथिव्यां ।
सा शोष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः ॥ १०.१०.२५ ॥
ભાઈઓ અને પુત્રો માર્યા ગયા છે એ સાંભળીને, પાંચાલ રાજા અને વૃદ્ધ પિતા પણ માર્યા ગયા છે એ સાંભળીને, તે નિશ્ચે બેભાન થઈને ધરતી પર પડી જશે; શોકથી દૂબળા શરીરે તે સુકાઈ જશે.
10.10.26
तच्छोकजं दुःखमपारयन्ती ।
कथं भविष्यत्युचिता सुखानाम्।
रोरूयते ज्ञातिवधाभितप्ता ।
प्रदह्वमानेव हुताशनेन ॥ १०.१०.२६ ॥
એ શોકથી ઉત્પન્ન દુઃખ સહન ન કરી શકનારી તે સુખને લાયક કેવી રીતે થશે? સ્વજનોના વધથી પીડિત થઈને તે રડે છે, જાણે યજ્ઞાગ્નિમાં બળતી હોય.
10.10.27
इत्येवमार्तः परिदेवयन्स ।
राजाज कुरूणां नकुलं बभाषे।
गच्छान्यैनामिह मन्दभाग्यां ।
समातृपक्षामिति राजपुत्रीम् ॥ १०.१०.२७ ॥
આ પ્રકારે શોકથી પીડિત થઈને વિલાપ કરતા એ કુરુરાજાએ નકુલને કહ્યું — 'અહીંથી બીજાઓ સાથે જા, માતૃપક્ષના સ્વજનો સાથેની આ અભાગી રાજકુમારી પાસે.'
10.10.28
माद्रीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं ।
धर्मेण धर्मप्रथमस्य राज्ञः।
ययौ रथेनालयमाशुदेव्याः ।
पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः ॥ १०.१०.२८ ॥
માદ્રીના પુત્ર (નકુલ) એ વચન સ્વીકારીને, ધર્મમાં અગ્રણી રાજાના ધર્મ અનુસારના આદેશથી, રથમાં તે દેવીના નિવાસ તરફ પ્રયાણ કર્યું — જ્યાં પાંચાલ રાજાની પત્નીઓ હતી.
10.10.29
प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढः ।
शोकार्दितस्तैः सहितः सुहृद्भिः।
रोरूयमाणः प्रययौ सुताना… ।
मायोधनं भूतगणानुकीर्णम् ॥ १०.१०.२९ ॥
માદ્રીપુત્રને આગળ મોકલી, શોકથી પીડિત અજમીઢવંશી (યુધિષ્ઠિર) મિત્રો સાથે રડતા, પોતાના પુત્રોના … યુદ્ધભૂમિ તરફ ગયા; તે ભૂતગણોથી ભરેલી હતી.
10.10.30
स तत्प्रविश्याशिवमुग्ररूपं ।
ददर्श पुत्रान्सुहृदः सखींश्च।
भूमौ शयानान्रुधिरार्द्रगात्रा… ।
न्विभिन्नदेहान्प्रहृतोत्तमाङ्गान् ॥ १०.१०.३० ॥
તે તે અશુભ અને ભયંકર રૂપવાળી રણભૂમિમાં પ્રવેશીને જમીન પર પડેલા પુત્રો, મિત્રો અને સખાઓને જોયા; તેમના શરીર લોહીથી ભીંજાયેલા, દેહ ચીરાયેલા અને માથા પર પ્રહાર થયેલા હતા.
10.10.31
स तांस्तु दृष्ट्वा भृशमार्तरूपो ।
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
उच्चैः प्रचुक्रोश च कौरवाग्र्यः ।
पपात चोर्व्यां सगणो विसंज्ञः ॥ १०.१०.३१ ॥
તે બધાને જોઈને અત્યંત દુઃખથી પીડિત ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર, કૌરવોના અગ્રણી, મોટેથી રડ્યા અને પોતાના પરિવાર સહિત જમીન પર પડી બેભાન થયા.