महाभारत · अध्याय 10.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.10.1
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः ।
गत्वा शशंस पाण्डुभ्यः सौप्तिके कदनं कृतम् ॥ १०.१०.१ ॥
त्या रात्रीनंतर धृष्टद्युम्नाच्या सारथ्याने जाऊन पांडवांना झोपेत असताना झालेल्या संहाराची माहिती दिली.
10.10.2
द्रौपदेया हता राजन्द्रुपदस्वात्मजैः सह ।
प्रमत्ता निशि विश्वस्ताः स्वपन्तः शिबिरे स्वके ॥ १०.१०.२ ॥
हे राजा, द्रौपदीचे पुत्र आपल्या स्वतःच्या द्रुपदपुत्रांसह रात्री बेसावध आणि निर्धास्त असताना, आपल्या छावणीत झोपलेले असताना मारले गेले.
10.10.3
गौतमेन नृशंसेन भोजेन कृतवर्मणा ।
अश्वत्थान्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि ॥ १०.१०.३ ॥
क्रूर गौतम (कृप), भोज (कृतवर्मा) आणि पापी अश्वत्थामा यांनी रात्री तुमची छावणी नष्ट केली.
10.10.4
एतैर्नरगजाश्वानां प्रासशक्तिपरश्वयैः ।
सहस्रामि विकृन्द्भिर्निः शेषं शिबिरं कृतम् ॥ १०.१०.४ ॥
त्यांनी भाले, शक्ती आणि परशूंनी हजारो माणसे, हत्ती आणि घोडे कापून संपूर्ण छावणी उद्ध्वस्त केली.
10.10.5
…विहगफलभारनतस्य ह ।
…महतो वनस्येव परश्वथैः।
… सुमहाञ्शब्दो बलस्य तव भारत ॥ १०.१०.५ ॥
…पक्षी आणि फळांच्या भाराने वाकलेल्या झाडासारखे…मोठ्या वनासारखे परशूंनी…हे भारता, तुझ्या सैन्याचा अत्यंत मोठा आवाज झाला.
10.10.6
महमेकोऽबशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यामहीपते ।
मुक्तः कथञ्चिद्धर्मात्मन्व्यग्राच्च कृतवर्मणः ॥ १०.१०.६ ॥
हे भूपती, त्या सैन्यातून मीच एकटा उरलो. हे धर्मात्म्या, कृतवर्म्याच्या त्या गोंधळातून मी कसाबसा सुटलो.
10.10.7
तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पपात मह्यां धर्मात्मा पुत्रशोकसमन्वितः ॥ १०.१०.७ ॥
ते अशुभ वचन ऐकून कुंतीपुत्र युधिष्ठिर पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन, धर्मात्मा असूनही भूमीवर कोसळले.
10.10.8
पतन्तं तमतिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः ।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १०.१०.८ ॥
पडणाऱ्या त्यांना सात्यकीने धावत जाऊन सावरले; भीमसेन, अर्जुन आणि माद्रीचे दोन पांडवपुत्रही तसेच करते झाले.
10.10.9
लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा ।
जित्वा शत्रूञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदार्तवत् ॥ १०.१०.९ ॥
शुद्धीवर आलेले कुंतीपुत्र शोकविव्हल वाणीने विलाप करू लागले; शत्रूंना जिंकूनही नंतर पराभूतासारखे दुःखाने आक्रंदू लागले.
10.10.10
अगम्या गतिरर्थानां कर्मणामीश्वरस्य च ।
दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुषः।
जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः ॥ १०.१०.१० ॥
घटनांची गती, कर्मांची गती आणि ईश्वराची गती अगम्य आहे. दिव्यदृष्टी असणाऱ्यांनाही घटनांची गती जाणणे कठीण आहे. जे पराजित होत आहेत ते इतरांना जिंकत आहेत; जिंकत असताना आम्ही पराजित झालो.
10.10.11
हत्वा भ्रातॄन्वयस्यांश्च पितॄन्पुत्रान्सुहृद्गणान् ।
बन्धूनमात्यान्पौत्रांश्च जित्वा सर्वाञ्जिता वयम् ॥ १०.१०.११ ॥
बंधू, सखे, पिता, पुत्र, सुहृदांचे समूह, नातेवाईक, अमात्य व नातू यांना मारून, सर्वांना जिंकूनही आम्ही पराजित झालो.
10.10.12
अनर्थो ह्यर्थसङ्काशस्तथाऽनर्थोऽर्थदर्शनः ।
जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात्पराजयः ॥ १०.१०.१२ ॥
अनर्थ खरोखर अर्थासारखा भासतो, आणि अर्थही अनर्थासारखा दिसतो. हा विजय पराजयाच्या रूपाचा आहे; म्हणून विजयच पराजय आहे.
10.10.13
यज्जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः ।
कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परैः ॥ १०.१०.१३ ॥
जिंकल्यानंतर दुर्बुद्धी माणसाप्रमाणे, संकटात सापडल्यासारखा जो पश्चात्ताप करतो, तो त्या विजयाला विजय कसा मानेल? तेव्हा तो शत्रूंकडून अधिक पराजित झालेला असतो.
10.10.14
येषामर्थाय पापं स्याद्विजयस्य सुहृद्वधैः ।
निर्जितैरप्रमत्तैर्हि विजिता जितकाशिनः ॥ १०.१०.१४ ॥
विजयासाठी मित्रांच्या वधामुळे ज्यांना पाप लागते, ते सावध असले तरी पराजित आहेत; स्वतःला जिंकलेले मानणारेच खरे पराभूत होत.
10.10.15
कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य स्वङ्गजिह्वस्य संयुगे ।
चापव्यात्तास्यरौद्रस्य ज्यातलस्वननादिनः ॥ १०.१०.१५ ॥
युद्धात कर्णी व नाराच बाण ज्याचे दात आहेत, तीक्ष्ण तलवार ज्याची जीभ आहे, धनुष्याने उघडलेल्या तोंडाने जो भयंकर आहे, आणि प्रत्यंचेच्या ध्वनीसारखा गर्जणारा.
10.10.16
क्रुद्धस्य नरसिंहस्य सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
ये व्यमुञ्चन्त कर्णस्य प्रमादात्त इमे हताः ॥ १०.१०.१६ ॥
युद्धांत पाठ न फिरवणाऱ्या, क्रुद्ध नरसिंह कर्णाच्या हातून प्रमादाने सुटलेले — तेच हे मारले गेलेले.
10.10.17
रथहदं शरवर्षोर्मिमन्तं ।
रत्नाचितं वाहनयोधबृन्दम्।
शक्त्यृष्टिमीनध्वजनागनक्रं ।
शरासनावर्तमहेषुफेनम् ॥ १०.१०.१७ ॥
रथांचे सरोवर, बाणांच्या वर्षावाच्या लाटा असलेले, रत्नांनी भरलेले, वाहने व योद्ध्यांचा समूह असलेले; शक्ती व ऋष्टी माशांसारख्या, ध्वज मगर व हत्तींसारखे, धनुष्यांचे भोवरे आणि महाबाणांचा फेस असलेले.
10.10.18
सङ्ग्रामचन्द्रोदयवेगवेलं ।
द्रोणार्णवं ज्यातलनेमिघोषम्।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रनौभि… ।
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०.१०.१८ ॥
युद्धरूपी चंद्रोदयाच्या वेगाचा किनारा असलेला द्रोणसागर, प्रत्यंचा व चक्राच्या घोषासह, उंच-सखल शस्त्रनौकांनी जे ओलांडत होते — ते राजपुत्र प्रमादाने मारले गेले.
10.10.19
न हि प्रमादात्परमस्ति कश्च… ।
द्वधो नराणामिह जीवलोके।
प्रमत्तमर्था हि नरं समन्ता… ।
त्त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति ॥ १०.१०.१९ ॥
या जीवलोकात प्रमादापेक्षा मोठा नाश माणसांसाठी नाही. प्रमत्त माणसाला संपत्ती सर्व बाजूंनी सोडून जाते आणि अनर्थ त्याच्यात शिरतात.
10.10.20
ध्वजोत्तमाग्रोच्छ्रितधूमकेतुं ।
शरार्चिषं दीप्तमहापताकम्।
महाधनुर्ज्यातलनेमिघोषं ।
तनुत्रनानाविधशस्त्रहोमम् ॥ १०.१०.२० ॥
उंच श्रेष्ठ ध्वजांच्या टोकांवर उठलेला धूमकेतू असलेला, बाणच ज्वाला असलेला, प्रज्वलित महापताका असलेला, महाधनुष्यांच्या प्रत्यंचेच्या कडेचा घोष असलेला, कवच आणि नाना प्रकारची शस्त्रे ही आहुती असलेला (युद्ध).
10.10.21
महाचमूकक्षदवाभिपन्नं ।
महाहवे भीष्ममहादवाग्निम्।
ये तेरुरुच्चावचशस्त्रवेगै… ।
स्ते राजपुत्रा निहताः प्रमादात् ॥ १०.१०.२१ ॥
मोठ्या सैन्याच्या अरण्यातील दावानलात सापडलेले, त्या महायुद्धात भीष्मरूप महादावाग्नी उंच-सखल शस्त्रांच्या वेगाने ओलांडू पाहणारे ते राजपुत्र प्रमादामुळे मारले गेले.
10.10.22
न हि प्रमत्तेन नरेण शक्य… ।
माप्तुं वसु श्रीर्विपुलं यशो वा।
पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रू… ।
न्सर्वान्महेन्द्रं सुखमेधमानम् ॥ १०.१०.२२ ॥
प्रमत्त माणसाला संपत्ती, श्री किंवा विपुल यश मिळवणे शक्य नाही. पाहा, अप्रमादाने सर्व शत्रूंना मारून इंद्राप्रमाणे सुखात वाढणारे लोक.
10.10.23
इन्द्रोपमान्पार्थिवपुत्रपौत्रा… ।
न्पश्याविशेषेण हतान्प्रमादात्।
तीर्त्वा समुद्रं जणिजः समृद्वा ।
मग्नाः कुनद्यामिव सीदमानाः ॥ १०.१०.२३ ॥
इंद्रासमान राजांचे पुत्र आणि पौत्र पाहा, ते भेदभावाविना प्रमादामुळे मारले गेले. समुद्र ओलांडून समृद्ध झालेले लोक जणू वाईट नदीत बुडून तडफडत आहेत.
10.10.24
अमर्षितैर्ये निहता नरेन्द्रा ।
निःसंशयं ते त्रिदिवं प्रपन्नाः।
कृष्णां तु शोचामि कथं नु साध्वी ।
शोकार्णवं सा विषहिष्यतीति ॥ १०.१०.२४ ॥
क्रोधाने भरलेल्या लोकांनी मारलेले राजे निःसंशय स्वर्गाला गेले. पण मी कृष्णेसाठी शोक करतो — ती साध्वी हा शोकसागर कशी सहन करेल?
10.10.25
भातृंश्च पुत्रांश्च हतान्निशम्य ।
पाञ्चालसराजं पितरं च वृद्वम्।
ध्रुवं विसञ्ज्ञा पतिता पृथिव्यां ।
सा शोष्यते शोककृशाङ्गयष्टिः ॥ १०.१०.२५ ॥
बंधू आणि पुत्र मारले गेले हे ऐकून, तसेच पांचाल राजा आणि वृद्ध पिता यांनाही मारले गेले हे ऐकून, ती निश्चितच बेशुद्ध होऊन भूमीवर कोसळेल; शोकाने कृश झालेल्या शरीराने ती सुकून जाईल.
10.10.26
तच्छोकजं दुःखमपारयन्ती ।
कथं भविष्यत्युचिता सुखानाम्।
रोरूयते ज्ञातिवधाभितप्ता ।
प्रदह्वमानेव हुताशनेन ॥ १०.१०.२६ ॥
त्या शोकातून उद्भवलेले दुःख सहन न होणारी ती सुखाला कशी पात्र होईल? नातेवाईकांच्या वधाने पीडित होऊन ती रडत आहे, जणू यज्ञाग्नीत जळत आहे.
10.10.27
इत्येवमार्तः परिदेवयन्स ।
राजाज कुरूणां नकुलं बभाषे।
गच्छान्यैनामिह मन्दभाग्यां ।
समातृपक्षामिति राजपुत्रीम् ॥ १०.१०.२७ ॥
अशा प्रकारे दुःखार्त होऊन विलाप करीत त्या कुरुराजाने नकुलाला सांगितले — 'इथून इतरांसह जा, मातृपक्षीय नातेवाइकांसह असलेल्या या मन्दभाग्य राजकन्येकडे.'
10.10.28
माद्रीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं ।
धर्मेण धर्मप्रथमस्य राज्ञः।
ययौ रथेनालयमाशुदेव्याः ।
पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः ॥ १०.१०.२८ ॥
माद्रीचा पुत्र (नकुल) ते वचन स्वीकारून, धर्मश्रेष्ठ राजाच्या धर्मानुसार आज्ञेने, रथातून त्या देवीच्या निवासाकडे गेला — जिथे पांचाल राजाच्या पत्नी होत्या.
10.10.29
प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढः ।
शोकार्दितस्तैः सहितः सुहृद्भिः।
रोरूयमाणः प्रययौ सुताना… ।
मायोधनं भूतगणानुकीर्णम् ॥ १०.१०.२९ ॥
माद्रीपुत्राला पुढे पाठवून, शोकाने पीडित झालेला अजमीढवंशज (युधिष्ठिर) मित्रांसह रडत आपल्या पुत्रांच्या … रणभूमीकडे गेला; ती भूतगणांनी भरलेली होती.
10.10.30
स तत्प्रविश्याशिवमुग्ररूपं ।
ददर्श पुत्रान्सुहृदः सखींश्च।
भूमौ शयानान्रुधिरार्द्रगात्रा… ।
न्विभिन्नदेहान्प्रहृतोत्तमाङ्गान् ॥ १०.१०.३० ॥
तो त्या अशुभ आणि भयंकर रूपाच्या रणभूमीत प्रवेश करून जमिनीवर पडलेले पुत्र, सुहृद आणि सखे पाहिले; त्यांची शरीरे रक्ताने भिजलेली, देह छिन्नविछिन्न आणि मस्तकांवर प्रहार झालेले होते.
10.10.31
स तांस्तु दृष्ट्वा भृशमार्तरूपो ।
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः।
उच्चैः प्रचुक्रोश च कौरवाग्र्यः ।
पपात चोर्व्यां सगणो विसंज्ञः ॥ १०.१०.३१ ॥
त्या सर्वांना पाहून अत्यंत पीडित झालेला धर्मधारकांत श्रेष्ठ युधिष्ठिर, कौरवांचा अग्रणी, मोठ्याने ओरडला आणि आपल्या परिवारासह जमिनीवर कोसळून बेशुद्ध झाला.