महाभारत · अध्याय 10.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.3.1
कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् ।
अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः ॥ १०.३.१ ॥
कृपाचे धर्मार्थयुक्त शुभ वचन ऐकून, हे महाराज, दुःख व शोकाने भरलेला अश्वत्थामा...
10.3.2
दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा ।
क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावभौ प्रत्यभाषत ॥ १०.३.२ ॥
शोकाने जळत असलेला, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, मग मन क्रूर करून त्याने त्या दोघांना असे म्हटले.
10.3.3
पुरुषेपुरुषे बुद्धिर्याया भवति शोभना ।
तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वयास्वया ॥ १०.३.३ ॥
प्रत्येक माणसात जी चांगली बुद्धी असते, तिच्यामुळे सर्वजण आपापल्या प्रज्ञेने वेगवेगळे समाधानी होतात.
10.3.4
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् ।
सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वोत्मानं प्रशंसति ॥ १०.३.४ ॥
प्रत्येकजण जगात स्वतःला अधिक बुद्धिमान मानतो; प्रत्येकाला आपला आत्मा अतिप्रिय असतो, आणि तो स्वतःचीच प्रशंसा करतो.
10.3.5
सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता ।
परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत् ॥ १०.३.५ ॥
प्रत्येकाची स्वतःची प्रज्ञाच सत्य मतांमध्ये प्रतिष्ठित असते; ते इतरांच्या बुद्धीची निंदा करतात आणि स्वतःची वारंवार प्रशंसा करतात.
10.3.6
कारणान्तरयोगेन येषां संवदते मतिः ।
तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहुमन्यन्ति चासकृत् ॥ १०.३.६ ॥
इतर कारणांच्या संयोगाने ज्यांची मती जुळते, ते परस्परांनी समाधानी होतात आणि वारंवार एकमेकांचा सन्मान करतात.
10.3.7
तस्यैव तु मनुष्यस्य सासा बुद्धिस्तदातदा ।
कालयोगे विपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते ॥ १०.३.७ ॥
त्याच माणसाची बुद्धी वेळोवेळी बदलते; काळाच्या योगाने विपर्यास पावून ती एकमेकांचा नाश करते.
10.3.8
अनित्यत्वात्तु चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः ।
चित्तवैक्लब्यमासाद्य सासा बुद्धिः प्रजायते ॥ १०.३.८ ॥
माणसांची चित्ते अनित्य असल्याने, विशेषतः चित्ताची व्याकुळता प्राप्त झाल्यावर निरनिराळी बुद्धी उत्पन्न होते.
10.3.9
यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि ।
भैषज्यं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो ॥ १०.३.९ ॥
कुशल वैद्य रोग यथाविधी जाणून, शमनासाठी योगाने औषध तयार करतो, हे प्रभो.
10.3.10
एवं कार्यस्य योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो ।
प्रज्ञया च स्वया युक्त्या तां च गृह्णन्ति वै बुधाः ॥ १०.३.१० ॥
याचप्रमाणे कार्याच्या योगाने, हे प्रभो, शमनासाठी, स्वतःच्या प्रज्ञेने आणि युक्तीने शहाणे लोक ते स्वीकारतात.
10.3.11
अन्यया यौवने बाल्ये बुद्ध्या भवति मोहितः ।
मध्येऽन्यया जरायां तु सोन्यां रोचयते मतिम् ॥ १०.३.११ ॥
तारुण्यात आणि बाल्यात दुसऱ्या बुद्धीने माणूस मोहित होतो; मध्यमवयात दुसऱ्याने, आणि वार्धक्यात तो आणखी वेगळ्या बुद्धीला पसंत करतो.
10.3.12
व्यसन वा महाघोरं समृद्धिं चापि तादृशीम् ।
अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम् ॥ १०.३.१२ ॥
हे भोज, माणूस अत्यंत भयंकर संकट किंवा तशीच समृद्धी मिळवून बुद्धीत विकार निर्माण करतो.
10.3.13
एकस्मिन्नेव पुरुषे सासा बुद्धिस्तदातदा ।
भवत्यनित्या प्रज्ञा हि सा तस्यैव न रोचते ॥ १०.३.१३ ॥
एकाच माणसात ती बुद्धी वेळोवेळी बदलते. ती अनित्य प्रज्ञा त्याला स्वतःलाच आवडत नाही.
10.3.14
निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति ।
तया प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका ॥ १०.३.१४ ॥
आपल्या प्रज्ञेनुसार निश्चय करून जी मती तो चांगली समजतो, तिनेच तो आपला भाव प्रत्यक्षात आणतो; तीच त्याच्या उद्योगाचे कारण असते.
10.3.15
सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः ।
कर्तुमारभते प्रीतिं मरणादिषु कर्मसु ॥ १०.३.१५ ॥
हे भोज, प्रत्येक माणूस 'हेच चांगले' असा निश्चय करून मरणादी कर्मांतही प्रेमाने आरंभ करतो.
10.3.16
सर्वे हि युक्तां विज्ञाय प्रज्ञां वापि स्वकां नराः ।
चेष्टन्ते विविधां चेष्टां हितमित्येव जानते ॥ १०.३.१६ ॥
सर्व माणसे आपल्या योग्य प्रज्ञेला जाणून विविध प्रयत्न करतात आणि हेच हितकारक आहे असे समजतात.
10.3.17
उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम ।
युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि सर्वेषां शोकनाशिनीम् ॥ १०.३.१७ ॥
संकटातून उत्पन्न झालेली ही जी मती आज माझ्या मनात आली आहे, ती मी तुम्हा दोघांना सांगेन; ती सर्वांचा शोक नाहीसा करणारी आहे.
10.3.18
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च ।
वर्णेवर्णे समाधत्त ह्येकैकं गुणवत्तरम् ॥ १०.३.१८ ॥
प्रजापतीने प्रजा निर्माण करून त्यांच्यात कर्मे नेमून दिली आणि प्रत्येक वर्णात एकएक अधिक गुणवान म्हणून स्थापित केला.
10.3.19
ब्राह्मणे वेदमग्र्यं तु क्षत्रिये तेज उत्तमम् ।
दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम् ॥ १०.३.१९ ॥
ब्राह्मणामध्ये वेद श्रेष्ठ, क्षत्रियामध्ये उत्तम तेज, वैश्य आणि शूद्रामध्ये कौशल्य, आणि सर्व वर्णांशी अनुकूलता.
10.3.20
अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियो मृतः ।
अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान् ॥ १०.३.२० ॥
असंयमी ब्राह्मण दुष्ट; तेजहीन क्षत्रिय मृतासारखा; अदक्ष वैश्य निंदित होतो; आणि प्रतिकूल वर्तन करणारा शूद्रही.
10.3.21
सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणैरभिपूजिते ।
मन्दभाग्यतयाऽस्म्येतं क्षत्रधर्ममनुष्ठितः ॥ १०.३.२१ ॥
ब्राह्मणांकडून अत्यंत पूजिलेल्या श्रेष्ठ कुलात मी जन्मलो आहे; दुर्दैवाने मी हा क्षत्रिय धर्म आचरला आहे.
10.3.22
क्षत्रधर्मं विदित्वाऽहं यदि ब्राह्मण्यमाश्रितः ।
प्रकरिष्ये महत्कर्म न मे तत्साधुसम्मतम् ॥ १०.३.२२ ॥
क्षत्रिय धर्म जाणूनही मी ब्राह्मण्य स्वीकारून मोठे कर्म केले, तर ते सज्जनांना मान्य होणार नाही.
10.3.23
धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे ।
पितरं निहतं दृष्ट्वा किन्नु वक्ष्यामि संसदि ॥ १०.३.२३ ॥
दिव्य धनुष्य व दिव्य अस्त्रे धारण करूनही, युद्धात पित्याला मारलेले पाहून सभेत मी काय सांगू?
10.3.24
सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममवाप्य च ।
गन्ताऽस्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महात्मनः ॥ १०.३.२४ ॥
मी आज इच्छेनुसार क्षत्रिय धर्म प्राप्त करून, राजा आणि महात्मा पित्याच्याच मार्गाने जाईन.
10.3.25
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः ।
विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः।
वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायामकर्शिताः ॥ १०.३.२५ ॥
आज पांचाल विश्वासाने, आपण जिंकलो असे समजून, जू आणि कवच काढून ठेवून, आनंदाने झोपतील; आपण पराजित झालो आहोत आणि श्रमाने थकलो आहोत असे ते मानतात.
10.3.26
तेषां निशि प्रसुप्तानां सुस्थानां शिबिरे स्वके ।
अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम् ॥ १०.३.२६ ॥
रात्री आपल्याच छावणीत झोपलेल्या आणि निश्चिंत असलेल्या त्यांच्यावर मी आज अचानक हल्ला करीन; या छावणीवर हल्ला करणे कठीण आहे.
10.3.27
तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतानचेतसः ।
सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान् ॥ १०.३.२७ ॥
छावणीत त्यांच्यावर चाल करून, प्रेतासारखे बेशुद्ध झालेल्या त्यांना, इंद्र दानवांना जसा मारतो तसा पराक्रमाने मी मारीन.
10.3.28
अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः ॥ १०.३.२८ ॥
आज धृष्टद्युम्नाला पुढे करून एकत्र जमलेल्या त्या सर्वांना मी पराक्रमाने मारीन, जसा पेटलेला अग्नी कोरडे गवत जाळतो.
10.3.29
निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धाऽस्मि सत्तम ॥ १०.३.२९ ॥
हे सत्तमा, पांचालांना मारूनच मी शांती प्राप्त करीन.
10.3.30
पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे ।
पिनाकपाणिः सङ्क्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव ॥ १०.३.३० ॥
आज युद्धात पांचालांमध्ये मारत फिरेन, जसा पिनाक धारण करणारा क्रुद्ध रुद्र स्वतः पशूंमध्ये फिरतो.
10.3.31
अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निकृत्या च निकृष्य च ।
अर्दयिष्यामि संहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा।
सूदयिष्यामि सङ्क्रुद्धः पशूनिव पिनाकधृत् ॥ १०.३.३१ ॥
आज मी सर्व पांचालांना कापून व फरफटत नेऊन, आनंदाने युद्धात पांडुपुत्रांनाही पीडा देईन. क्रोधाने पिनाकधारीप्रमाणे पशूंसारखे मी त्यांचा संहार करीन.
10.3.32
अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् ।
प्रहृत्यैकेन शस्त्रेण भविष्याम्यनृणः पितुः ॥ १०.३.३२ ॥
आज मी सर्व पांचालांनी पृथ्वीला देहधारी (रक्तमय) करून, एकाच शस्त्राने प्रहार करून पित्याच्या ऋणातून मुक्त होईन.
10.3.33
दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि ।
गमिष्यामि निशावेलां पदवीमद्य दुर्गमाम् ॥ १०.३.३३ ॥
दुर्योधन, कर्ण, भीष्म आणि सैंधव यांच्या मार्गाने आज मी रात्रीच्या वेळी त्या दुर्गम मार्गावर जाईन.
10.3.34
अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि ।
विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात् ॥ १०.३.३४ ॥
आज रात्री, पांचालराजा धृष्टद्युम्नाचे गाढ रात्रीत, पशूच्या डोक्याप्रमाणे बलपूर्वक त्याचे डोके मी चिरडून टाकीन.
10.3.35
अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानां शिरो निशि ।
खङ्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम ॥ १०.३.३५ ॥
हे गौतमा! आज रात्री युद्धभूमीवर झोपलेल्या पांचाल आणि पांडवांची मस्तके तीक्ष्ण तलवारीने मी चिरडून टाकीन.
10.3.36
अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके ।
कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते ॥ १०.३.३६ ॥
हे महामते! आज रात्री झोपेच्या वेळी त्या पांचाल सैन्याचा वध करून मी कृतकृत्य व सुखी होईन.