મહાભારત · અધ્યાય 11.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ ११.१.१ ॥
નારાયણને, નરને અને નરોત્તમને નમસ્કાર કરીને, દેવી સરસ્વતી અને વ્યાસને નમસ્કાર કરીને, પછી 'જય' ઉચ્ચારવો જોઈએ. દુર્યોધન માર્યો ગયો ત્યારે અને સમગ્ર સેના સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ત્યારે, હે મુનિ, મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રે સાંભળીને શું કર્યું?
11.1.2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.१.२ ॥
તેવી જ રીતે કૌરવ રાજા, ધર્મપુત્ર, મહામના, કૃપ વગેરે અને તે ત્રણ શું કરતા હતા?
11.1.3
अश्वत्थाम्नः कृतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्मुत्रं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.१.३ ॥
અશ્વત્થામાનું કરેલું કર્મ અને પરસ્પર અપાયેલો શાપ—સંજયે જે કહ્યું તે વૃત્તાંત કહો.
11.1.4
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसन्प्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ ११.१.४ ॥
સો પુત્રો મરાયા ત્યારે, તૂટેલી ડાળીવાળા વૃક્ષ જેવો દીન, પુત્રશોકથી સંતપ્ત મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્ર.
11.1.5
ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
सञ्जयो जयतां श्रेष्ठ राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.५ ॥
ચિંતાથી ઘેરાયેલા, ધ્યાનમાં મૌન બનેલા રાજાને વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ સંજયે આ વચન કહ્યાં.
11.1.6
किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशाम्पते।
निर्जितेयं वसुमती शून्या स्थास्यति केवलम् ॥ ११.१.६ ॥
હે મહારાજ, તમે કેમ શોક કરો છો? શોકમાં કોઈ સહાય નથી. હે પ્રજાપતિ, આઠ અને દસ અક્ષૌહિણી સેના હણાઈ ગઈ છે; જીતાયેલી આ ધરતી કેવળ શૂન્ય રહેશે.
11.1.7
नानादिग्भ्यः समागम्य नानाजात्या नराधिपाः ।
सहितास्व पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ ११.१.७ ॥
વિવિધ દિશાઓમાંથી એકઠા થયેલા, વિવિધ જાતિના રાજાઓ બધા પુત્રો સહિત મૃત્યુ પામ્યા.
11.1.8
पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण ये चान्येऽनुचरा हताः।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयस्व नराधिप ॥ ११.१.८ ॥
પિતૃઓ, પુત્ર-પૌત્રો, જ્ઞાતિજનો, મિત્રો તથા ગુરુજનો અને જે અન્ય અનુચરો હણાયા છે, તે સૌની પ્રેતક્રિયાઓ ક્રમ પ્રમાણે કરાવ, હે નરાધિપ.
11.1.9
तच्छ्रुत्वा करुणं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ ११.१.९ ॥
તે સાંભળીને પુત્રો અને પૌત્રોના વધથી પીડિત થયેલો તે દુર્ધર્ષ કરુણ રીતે, પવનથી ઉખડી પડેલા વૃક્ષની જેમ ભૂમિ પર પડ્યો.
11.1.10
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं गमिष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥ ११.१.१० ॥
પુત્રો હણાયા, અમાત્યો હણાયા, સર્વ સુહૃદજનો હણાયા; ચોક્કસ હું આ પૃથ્વી પર દુઃખમાં ભટકતો ફરીશ.
11.1.11
किन्नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे वैनतेयस्य सञ्जय ॥ ११.१.११ ॥
હે સંજય, બંધુઓ વિનાના મારા આ જીવનથી આજે શો લાભ? પાંખ કપાયેલા વૈનતેય (ગરુડ) જેવો જ હું છું.
11.1.12
हृतराज्यो हतसुहृद्वतपुत्रश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥ ११.१.१२ ॥
રાજ્ય છીનવાઈ ગયું, સુહૃદો હણાયા, પુત્રો પણ હણાયા; હે મહાપ્રાજ્ઞ, ક્ષીણ કિરણોવાળા સૂર્યની જેમ હું હવે પ્રકાશીશ નહીં.
11.1.13
न कृतं सुहृदां वाक्यं जामद्ग्न्यस्य च ।
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम। ॥ ११.१.१३ ॥
મિત્રોનું વચન અને જમદગ્નિના પુત્ર (પરશુરામ)નું વચન મેં માન્યું નહીં. સભાની મધ્યમાં કૃષ્ણે મારા કલ્યાણની જે વાત કહી હતી તે પણ મેં માની નહીં.
11.1.14
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृद्यतामिति ।
तच्च वाक्यमकृत्वाऽहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः ॥ ११.१.१४ ॥
"રાજન, વેર પૂરતું છે; પુત્રને સ્વીકારી લો" એ વચન મેં માન્યું નહીં, અને દુર્બુદ્ધિ એવો હું હવે અત્યંત પસ્તાઉં છું.
11.1.15
न हि श्रोताऽस्मि भीष्मस्य शर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ ११.१.१५ ॥
ભીષ્મનું એ કલ્યાણકારી વચન પણ મેં સાંભળ્યું નહીં.
11.1.16
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ ११.१.१६ ॥
દુર્યોધનની વૃષભ જેવી ગર્જના, દુઃશાસનનો વધ, કર્ણની વિપરીત દશા અને દ્રોણરૂપી સૂર્યનું ગ્રહણ સાંભળીને મારું હૃદય ફાટી રહ્યું છે.
11.1.17
न स्मराम्यात्मनः किञ्चित्पुरा सञ्जय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ ११.१.१७ ॥
હે સંજય, મેં પૂર્વે કરેલું કોઈ દુષ્કર્મ મને યાદ નથી; જેનું ફળ આજે અહીં મૂઢ એવો હું ભોગવી રહ્યો છું.
11.1.18
नूनं व्यपकृतं किञ्चिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ ११.१.१८ ॥
ચોક્કસ, પૂર્વજન્મોમાં મેં કંઈક અયોગ્ય કર્યું હશે; જેને લીધે વિધાતાએ મને દુઃખના ભાગોમાં જોડ્યો છે.
11.1.19
परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः ॥ ११.१.१९ ॥
વૃદ્ધાવસ્થાનો અંત મારી નજીક આવ્યો છે; મારા બધા બંધુઓનો ક્ષય થયો; દૈવયોગે મારા સુહૃદો અને મિત્રોનો નાશ થયો.
11.1.20
कोन्वस्ति दुःखिततरो मत्तोऽन्यो हि पुमान्भुवि ॥ ११.१.२० ॥
પૃથ્વી પર મારા કરતાં વધુ દુઃખી બીજો કયો પુરુષ છે?
11.1.21
तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥ ११.१.२१ ॥
તેથી આજે જ દૃઢવ્રતી પાંડવો મને જુએ; હું બ્રહ્મલોકના ખુલ્લા લાંબા માર્ગ પર ઊભો છું.
11.1.22
तस्य लालप्यमानस्य बहु शोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य सञ्जयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.२२ ॥
શોકથી ઘણો વિલાપ કરતા અને ચિંતામાં ડૂબેલા તે રાજાને સંજયે શોક હરનારા આ વચનો કહ્યા.
11.1.23
शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम ॥ ११.१.२३ ॥
હે રાજન, શોક દૂર કર; વૃદ્ધો પાસેથી તેં વેદના નિશ્ચયો અને વિવિધ શાસ્ત્ર-પરંપરાઓ સાંભળી છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ.
11.1.24
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूर्चुर्मुनयः पुरा ।
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप ॥ ११.१.२४ ॥
પૂર્વે પુત્રશોકથી પીડિત સૃંજય વિશે મુનિઓએ જે કહ્યું હતું તે સાંભળ; યૌવનથી જન્મેલો મદ તારા પુત્રોએ આશરો લીધો તેમ, હે રાજન.
11.1.25
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ ११.१.२५ ॥
લોભી અને ફળની લાલસાવાળા તેં મિત્રોનાં વચનો બોલતા સમયે ધ્યાનમાં લીધાં નહીં, અને પોતાના હિત માટે પણ કંઈ કર્યું નહીં.
11.1.26
असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिताः ॥ ११.१.२६ ॥
પોતાની બુદ્ધિથી કરેલું આચરણ એકધારી તલવાર જેવું છે; મોટેભાગે જેમનું આચરણ સારું નહોતું, તેમની જ સતત સેવા કરી.
11.1.27
यस्य दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः ॥ ११.१.२७ ॥
જેના મંત્રી દુઃશાસન, દુરાત્મા રાધેય (કર્ણ), દુષ્ટાત્મા શકુનિ અને દુર્મતિ ચિત્રસેન હતા;
11.1.28
अनल्पं येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ।
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च ॥ ११.१.२८ ॥
જેના કારણે કુરુવૃદ્ધ ભીષ્મ, ગાંધારી અને વિદુર માટે સમગ્ર જગત કાંટા જેવું પીડાકારક બન્યું;
11.1.29
द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरद्वतः ।
कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमतः ॥ ११.१.२९ ॥
હે મહારાજ! દ્રોણ, શરદ્વાનના પુત્ર કૃપ, હે મહાબાહુ! કૃષ્ણ અને બુદ્ધિમાન નારદ માટે પણ (તે પીડાકારક બન્યું).
11.1.30
ऋषीणां च तथाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः ।
न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ ११.१.३० ॥
ઋષિઓ અને બીજાઓનાં, તેમજ અમિત તેજસ્વી વ્યાસનાં વચન પણ તારા તે પુત્રે પાળ્યાં નહીં. હે ભારત! બધા ક્ષત્રિય નષ્ટ થયા અને શત્રુઓનો યશ વધ્યો.
11.1.31
अधर्मसंयुतं किञ्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किञ्चिदुक्तवान् ॥ ११.१.३१ ॥
યુદ્ધ સદા કંઈક અધર્મથી યુક્ત હોય છે એમ કહેતા, તું પણ મધ્યસ્થ જ રહ્યો; યોગ્ય કંઈ કહ્યું નહીં.
11.1.32
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ ११.१.३२ ॥
ભાર ઉપાડનારા તારા વડે એ ભાર ત્રાજવામાં સમાન રીતે તોળાયો નહીં.
11.1.33
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ ११.१.३३ ॥
માણસે આરંભથી જ યથાક્રમ વર્તવું જોઈએ, જેથી વીતેલી બાબત માટે પાછળથી પસ્તાવો ન કરવો પડે.
11.1.34
पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षितम् ।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३४ ॥
હે રાજન, પુત્રની લાલચથી તેં તેનું પ્રિય કરવા ઇચ્છ્યું; હવે આ પસ્તાવો તને પ્રાપ્ત થયો છે, તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
11.1.35
मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टोमधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ ११.१.३५ ॥
જે માત્ર મધ જુએ છે, પણ નીચેની ખીણ જોતો નથી, તે મધના લોભથી પતિત થઈ, આપની જેમ જ શોક કરે છે.
11.1.36
अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते जयम् ॥ ११.१.३६ ॥
જે શોક કરતો નથી તે ધન પામે છે; જે શોક કરતો નથી તે સુખ પામે છે. જે શોક કરતો નથી તે શ્રી પામે છે; જે શોક કરતો નથી તે જય પામે છે.
11.1.37
स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं परीतस्तेन योऽग्निना ।
दह्यमानः पुनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ ११.१.३७ ॥
જે પોતે અગ્નિ પ્રગટાવીને તે જ અગ્નિથી ઘેરાઈને બળે છે અને ફરી સંતાપ ભોગવે છે, તે પંડિત નથી.
11.1.38
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ ११.१.३८ ॥
તેં જ તારા પુત્રો સાથે શબ્દોના પવનથી પ્રેરાઈ અને લોભરૂપી ઘીથી સિંચીને પાર્થનો આ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો.
11.1.39
तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवाग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३९ ॥
તે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં તારા પુત્રો પતંગિયાંની જેમ પડ્યા. કેશવના અગ્નિથી બળેલા તેમના માટે તારે શોક કરવો ઘટતો નથી.
11.1.40
यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ ११.१.४० ॥
હે રાજા, આંસુઓથી મલિન થયેલું જે મુખ તું વહન કરે છે, તે શાસ્ત્રમાં જોવા મળતું નથી; પંડિતો એની પ્રશંસા કરતા નથી.
11.1.41
विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धास्यात्मानमात्मना ॥ ११.१.४१ ॥
આ તણખાની જેમ માણસોને બાળે છે. બુદ્ધિથી ક્રોધ છોડ; તું પોતે જ પોતાને સ્થિર કર.
11.1.42
एवमाश्वासितं तेन सञ्जयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परन्तप ॥ ११.१.४२ ॥
આ રીતે મહાત્મા સંજયે આશ્વાસન આપ્યા પછી વિદુરે, હે પરંતપ, ફરી બુદ્ધિપૂર્વક કહ્યું.