มหาภารตะ · อัธยายะ 11.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ ११.१.१ ॥
ข้าพเจ้าขอน้อมนมัสการพระนารายณ์ นรและนรโสตม พระเทวีสรัสวดี และพระวยาส แล้วจึงควรเปล่งคำว่า ชัย ออกมา เมื่อทุรโยธน์ถูกสังหารและกองทัพทั้งหมดถูกทำลายจนสิ้น ท้าวธฤตราษฎร์ผู้เป็นมหาราชได้ฟังแล้วทำอย่างไร ข้าแต่ฤๅษี
11.1.2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.१.२ ॥
กษัตริย์แห่งเการพ ผู้เป็นโอรสของพระธรรมและมีจิตใจกว้างขวาง กับกฤปะและบุคคลอื่น ทั้งสามคนนั้น ได้ทำอย่างไรกันบ้าง
11.1.3
अश्वत्थाम्नः कृतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्मुत्रं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.१.३ ॥
จงเล่าการกระทำที่อัศวัตถามันได้ทำ และคำสาปที่ต่างฝ่ายต่างก่อขึ้น เรื่องราวเหตุการณ์ที่สัญชัยได้เล่าไว้ จงบอกข้าพเจ้าด้วย
11.1.4
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसन्प्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ ११.१.४ ॥
เมื่อบุตรหนึ่งร้อยคนถูกสังหาร ท้าวธฤตราษฎร์ ผู้เป็นจอมปฐพี ก็โศกเศร้าอ่อนแรง เหมือนต้นไม้ที่กิ่งหักขาด ถูกความโศกเพราะบุตรเผาผลาญ
11.1.5
ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
सञ्जयो जयतां श्रेष्ठ राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.५ ॥
พระราชาผู้ถูกความกังวลท่วมทับ ตกอยู่ในภาวะนิ่งเงียบอยู่ในสมาธิ สัญชัย ผู้เลิศที่สุดในบรรดาผู้มีชัย ได้กล่าวถ้อยคำนี้แก่พระราชา
11.1.6
किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशाम्पते।
निर्जितेयं वसुमती शून्या स्थास्यति केवलम् ॥ ११.१.६ ॥
ท่านมหาราชเหตุใดจึงโศกเศร้า ความโศกไม่มีผู้ช่วยเหลือได้เลย ข้าแต่จอมมนุษย์ อักษิหิณีแปดและสิบได้ถูกสังหารแล้ว แผ่นดินที่พิชิตได้นี้จะคงว่างเปล่า อยู่เพียงลำพัง
11.1.7
नानादिग्भ्यः समागम्य नानाजात्या नराधिपाः ।
सहितास्व पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ ११.१.७ ॥
บรรดาพระราชาจากทิศต่าง ๆ มารวมกัน มาจากหลายเผ่าพันธุ์ พร้อมด้วยบุตรของตนทั้งหมด ต่างก็ไปสู่ความตายแล้ว
11.1.8
पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण ये चान्येऽनुचरा हताः।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयस्व नराधिप ॥ ११.१.८ ॥
ข้าแต่จอมมนุษย์ จงให้ทำพิธีศพตามลำดับแก่บรรดาบิดา บุตร หลาน ญาติ มิตร ครูบาอาจารย์ และผู้ติดตามอื่น ๆ ที่ถูกฆ่าตายทั้งหมด
11.1.9
तच्छ्रुत्वा करुणं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ ११.१.९ ॥
เมื่อได้ฟังดังนั้น ท้าวธฤตราษฎร์ผู้ไม่อาจต้านทานได้ ถูกทุกข์ทรมานเพราะการสังหารบุตรและหลาน ได้ทรุดลงกับพื้นอย่างน่าสงสาร เหมือนต้นไม้ที่ถูกลมพัดโค่น
11.1.10
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं गमिष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥ ११.१.१० ॥
บุตรของข้าถูกฆ่าแล้ว อำมาตย์ของข้าถูกฆ่าแล้ว มิตรและญาติทั้งหมดของข้าถูกฆ่าแล้ว แน่นอนว่าข้าจะต้องเดินท่องแผ่นดินนี้ไปด้วยความทุกข์
11.1.11
किन्नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे वैनतेयस्य सञ्जय ॥ ११.१.११ ॥
ข้าแต่สัญชัย วันนี้ชีวิตนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่ข้า เมื่อข้าไร้ญาติ ข้าเหมือนครุฑบุตรของวินตาที่ถูกตัดปีกเสียแล้ว
11.1.12
हृतराज्यो हतसुहृद्वतपुत्रश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥ ११.१.१२ ॥
ข้าแต่ผู้มีปัญญายิ่ง เมื่อราชอาณาจักรของข้าถูกแย่งไป มิตรของข้าถูกฆ่า และบุตรของข้าก็ถูกฆ่าด้วย ข้าจะไม่ส่องแสงอีกต่อไป เหมือนดวงอาทิตย์ที่รัศมีลดน้อยลง
11.1.13
न कृतं सुहृदां वाक्यं जामद्ग्न्यस्य च ।
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम। ॥ ११.१.१३ ॥
ข้ามิได้ทำตามคำของมิตรผู้หวังดี และคำของชามทัคนยะด้วย และสิ่งที่พระกฤษณะได้ประกาศในท่ามกลางที่ประชุมว่าเป็นความเจริญของข้า ข้าก็มิได้ทำตามเช่นกัน
11.1.14
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृद्यतामिति ।
तच्च वाक्यमकृत्वाऽहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः ॥ ११.१.१४ ॥
"พอเถิดกับการจองเวร ท่านพระราชา จงรับบุตรของท่านกลับคืนไป" ข้าไม่ได้ทำตามถ้อยคำนั้น ข้าผู้มีจิตชั่วร้าย บัดนี้ก็เศร้าโศกอย่างยิ่ง
11.1.15
न हि श्रोताऽस्मि भीष्मस्य शर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ ११.१.१५ ॥
แท้จริงข้าไม่ได้ฟังคำของภีษมะซึ่งเต็มไปด้วยความสงบสุขเลย
11.1.16
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ ११.१.१६ ॥
เมื่อได้ยินเสียงคำรามเหมือนวัวของทุรโยธน์ การสังหารทุษศาสน์ และความพลิกผันของกรรณะ และการบังของพระอาทิตย์คือโทรณะ หัวใจของข้าก็แตกสลาย
11.1.17
न स्मराम्यात्मनः किञ्चित्पुरा सञ्जय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ ११.१.१७ ॥
ข้าแต่สัญชัย ข้าไม่นึกถึงการกระทำชั่วใดของตนในอดีตเลย ผลของการกระทำนั้น ข้าผู้หลงผิดกำลังเสวยอยู่ที่นี่ในวันนี้
11.1.18
नूनं व्यपकृतं किञ्चिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ ११.१.१८ ॥
แน่นอนว่าในชาติก่อน ๆ ข้าคงได้ทำความผิดบางอย่างไว้ เพราะเหตุนั้นผู้สร้างจึงได้ให้ข้าอยู่ในส่วนแห่งความทุกข์ และผูกข้าไว้กับการกระทำต่าง ๆ
11.1.19
परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः ॥ ११.१.१९ ॥
วัยชราได้มาถึงข้าแล้ว ญาติทั้งหมดของข้าก็พินาศ และด้วยกำลังแห่งโชคชะตา มิตรผู้หวังดีและสหายก็ถึงความพินาศ
11.1.20
कोन्वस्ति दुःखिततरो मत्तोऽन्यो हि पुमान्भुवि ॥ ११.१.२० ॥
แท้จริงแล้ว บนแผ่นดินนี้ย่อมไม่มีบุรุษใดที่ทุกข์ยากยิ่งไปกว่าข้า
11.1.21
तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥ ११.१.२१ ॥
ดังนั้น ขอให้บรรดาปาณฑพผู้มั่นคงในวัตรของตน จงเห็นข้าพเจ้าในวันนี้เถิด เพราะข้าพเจ้าได้ออกเดินทางไปสู่พรหมโลกอันกว้างไกลที่เปิดโล่งแล้ว
11.1.22
तस्य लालप्यमानस्य बहु शोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य सञ्जयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.२२ ॥
ขณะที่พระราชาผู้โศกเศร้าอย่างมากและครุ่นคิดอยู่นั้นร่ำไห้ สัญชัยจึงกล่าวถ้อยคำที่ช่วยขจัดความโศกแก่พระองค์
11.1.23
शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम ॥ ११.१.२३ ॥
ขอพระองค์โปรดขับไล่ความโศกเสียเถิด มหาราช เพราะพระองค์ได้ทรงฟังข้อสรุปอันแน่นอนของพระเวท และคำสอนจากคัมภีร์ต่าง ๆ จากปราชญ์ผู้เฒ่ามาแล้ว ข้าแต่ผู้ประเสริฐสุดในหมู่กษัตริย์
11.1.24
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूर्चुर्मुनयः पुरा ।
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप ॥ ११.१.२४ ॥
ขอพระองค์โปรดฟังสิ่งที่เหล่าฤๅษีในอดีตกล่าวไว้เกี่ยวกับพระเจ้าสฤญชัยที่โศกเศร้าเพราะบุตรชาย เมื่อบุตรของพระองค์เองได้ถือทิฐิที่เกิดจากความหนุ่มสาว ข้าแต่มหาราช
11.1.25
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ ११.१.२५ ॥
พระองค์ทรงโลภและกระหายผลประโยชน์ จึงมิได้ทรงใส่พระทัยถ้อยคำของมิตรสหายผู้หวังดีที่กล่าวตักเตือน และก็มิได้ทรงกระทำสิ่งใดเพื่อประโยชน์ของพระองค์เอง
11.1.26
असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिताः ॥ ११.१.२६ ॥
การกระทำของพระองค์ที่ดำเนินไปตามความคิดของตนเองนั้นเปรียบดังดาบคมข้างเดียว และส่วนใหญ่แล้วพระองค์ได้คบหาอยู่เสมอกับบุคคลที่ขาดความประพฤติอันดี
11.1.27
यस्य दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः ॥ ११.१.२७ ॥
ผู้ที่เป็นที่ปรึกษาของพระองค์คือทุศาสน์ ราเธยะ (กรรณะ) ผู้มีจิตใจชั่วร้าย ศกุนิผู้มีจิตใจชั่วช้า และจิตรเสนผู้มีความคิดชั่ว
11.1.28
अनल्पं येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ।
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च ॥ ११.१.२८ ॥
ด้วยบุคคลเหล่านั้น โลกทั้งสิ้นได้ถูกทำให้กลายเป็นดั่งหนามแหลม เป็นต้นเหตุแห่งความทุกข์ยากอย่างยิ่ง แม้แก่ผู้เฒ่าแห่งกุรุคือภีษมะ แก่คานธารีและแก่วิทุระ
11.1.29
द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरद्वतः ।
कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमतः ॥ ११.१.२९ ॥
และแก่โทรณะ ข้าแต่มหาราช แก่กฤปะบุตรของศรทวัต แก่กฤษณะผู้มีแขนทรงพลัง และแก่นารทะผู้มีปัญญา
11.1.30
ऋषीणां च तथाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः ।
न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ ११.१.३० ॥
และพระองค์มิได้ทรงปฏิบัติตามถ้อยคำของเหล่าฤๅษีและผู้อื่น รวมทั้งของวยาสผู้มีรัศมีไพศาล บุตรของพระองค์มิได้ทำตามคำกล่าวนั้นเลย ข้าแต่ภารตะ กษัตริย์ทั้งปวงถูกทำลายสิ้น และเกียรติยศของศัตรูก็เพิ่มพูนยิ่งขึ้น
11.1.31
अधर्मसंयुतं किञ्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किञ्चिदुक्तवान् ॥ ११.१.३१ ॥
พระองค์เองก็ทรงกล่าวว่าการสงครามย่อมปนไปด้วยความอธรรมอยู่เสมอ และทรงวางตนเป็นกลางเป็นผู้ไกล่เกลี่ย ทว่าพระองค์มิได้กล่าวสิ่งใดที่เหมาะสมเลย
11.1.32
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ ११.१.३२ ॥
โดยพระองค์ ผู้แบกแอกนั้น ภาระจึงมิได้ถูกชั่งให้เท่ากันบนตาชั่ง
11.1.33
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ ११.१.३३ ॥
มนุษย์ควรประพฤติตนตามลำดับที่ควรแต่เริ่มแรกทีเดียว เพื่อมิให้ต้องมาเกิดความเสียใจภายหลังในเรื่องที่ล่วงไปแล้ว
11.1.34
पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षितम् ।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३४ ॥
ข้าแต่มหาราช เพราะความโลภที่มีต่อบุตรชาย พระองค์จึงปรารถนาจะทำสิ่งที่ทำให้เขาพอใจ บัดนี้ความเสียใจนี้ได้มาถึงพระองค์แล้ว พระองค์ก็ไม่ควรจะโศกเศร้าเลย
11.1.35
मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टोमधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ ११.१.३५ ॥
ผู้ที่เห็นแต่น้ำผึ้งเพียงอย่างเดียวโดยไม่เห็นเหวลึกเบื้องล่าง เมื่อตกลงไปเพราะความโลภในน้ำผึ้ง ย่อมโศกเศร้าเหมือนอย่างที่พระองค์กำลังโศกเศร้าอยู่
11.1.36
अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते जयम् ॥ ११.१.३६ ॥
ผู้ที่ไม่โศกเศร้าย่อมได้รับทรัพย์สมบัติ ผู้ที่ไม่โศกเศร้าย่อมพบความสุข ผู้ที่ไม่โศกเศร้าย่อมได้รับความรุ่งเรือง ผู้ที่ไม่โศกเศร้าย่อมพบชัยชนะ
11.1.37
स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं परीतस्तेन योऽग्निना ।
दह्यमानः पुनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ ११.१.३७ ॥
ผู้ใดที่ก่อไฟขึ้นด้วยตนเอง แล้วถูกไฟนั้นล้อมรอบ เมื่อถูกไฟเผาไหม้ก็ยังต้องทนรับความเจ็บปวดอีก ผู้นั้นมิใช่บัณฑิต
11.1.38
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ ११.१.३८ ॥
ไฟแห่งบุตรของปฤถา นี้ พระองค์เองพร้อมด้วยบุตรชายได้ก่อให้ลุกโชนขึ้น โดยถูกลมคือถ้อยคำพัดให้ลุก และถูกรดด้วยเนยใสคือความโลภ
11.1.39
तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवाग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३९ ॥
ในไฟที่ลุกโชนนั้น บุตรของพระองค์ได้ตกลงไปดุจแมลงเม่า บุตรเหล่านั้นถูกเผาไหม้ด้วยไฟของเกศวะ พระองค์ไม่ควรโศกเศร้าเพื่อพวกเขาเลย
11.1.40
यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ ११.१.४० ॥
และใบหน้าที่พระองค์แบกไว้ ข้าแต่มหาราช ซึ่งเปรอะไปด้วยน้ำตาที่หลั่งไหล นี้มิได้ปรากฏในคัมภีร์ และบัณฑิตทั้งหลายก็มิได้สรรเสริญเลย
11.1.41
विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धास्यात्मानमात्मना ॥ ११.१.४१ ॥
แท้จริงแล้ว สิ่งเหล่านี้เผาผลาญมนุษย์ดุจประกายไฟ จงละความโกรธด้วยปัญญา และด้วยตนเอง จงตั้งตนไว้ในตนเอง
11.1.42
एवमाश्वासितं तेन सञ्जयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परन्तप ॥ ११.१.४२ ॥
เมื่อสัญชัยผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ปลอบโยนดังนี้แล้ว วิทุระจึงกล่าวอีกครั้งด้วยปัญญา ข้าแต่ผู้ทำลายข้าศึก