మహాభారతం · అధ్యాయం 11.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ ११.१.१ ॥
నారాయణుని, నరుని, నరోత్తముని నమస్కరించి, దేవి సరస్వతిని, వ్యాసుని నమస్కరించి, తరువాత 'జయ' అని ఉచ్చరించాలి. దుర్యోధనుడు చంపబడినప్పుడు, సేనంతా పూర్తిగా నశించినప్పుడు, మహారాజు ధృతరాష్ట్రుడు విని ఏమి చేశాడు, ఓ మునీ?
11.1.2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.१.२ ॥
అలాగే కౌరవ రాజు, ధర్మపుత్రుడు, మహాత్ముడు, కృపుడు మొదలైనవారు, ఆ ముగ్గురు ఏమి చేశారు?
11.1.3
अश्वत्थाम्नः कृतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्मुत्रं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.१.३ ॥
అశ్వత్థామ చేసిన కర్మ, పరస్పరం కలిగించిన శాపం—ఆ వృత్తాంతాన్ని చెప్పు, సంజయుడు చెప్పినది.
11.1.4
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसन्प्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ ११.१.४ ॥
నూరుగురు కుమారులు చంపబడినప్పుడు, విరిగిన కొమ్మ గల చెట్టులా దీనుడైన, కుమారుల శోకంతో తపించిన రాజు ధృతరాష్ట్రుడు.
11.1.5
ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
सञ्जयो जयतां श्रेष्ठ राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.५ ॥
చింతతో ముంచబడి, ధ్యానమగ్నుడై మౌనం వహించిన రాజుతో, విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైన సంజయుడు ఈ మాటలు పలికాడు.
11.1.6
किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशाम्पते।
निर्जितेयं वसुमती शून्या स्थास्यति केवलम् ॥ ११.१.६ ॥
ఓ మహారాజా, ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నావు? దుఃఖంలో సహాయం లేదు. ఓ ప్రజాపతీ, ఎనిమిది, పది అక్షౌహిణులు హతమయ్యాయి; జయించబడిన ఈ భూమి శూన్యంగా మాత్రమే మిగులుతుంది.
11.1.7
नानादिग्भ्यः समागम्य नानाजात्या नराधिपाः ।
सहितास्व पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ ११.१.७ ॥
నానా దిక్కుల నుండి కలిసివచ్చిన, నానా జాతులకు చెందిన రాజులు అందరూ తమ కుమారులతో కలిసి మరణించారు.
11.1.8
पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण ये चान्येऽनुचरा हताः।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयस्व नराधिप ॥ ११.१.८ ॥
తండ్రులు, కుమారులు, మనవలు, బంధువులు, మిత్రులు, గురువులు, ఇంకా హతులైన ఇతర అనుచరులందరికీ క్రమప్రకారం ప్రేతకార్యాలను జరిపించు, ఓ రాజా.
11.1.9
तच्छ्रुत्वा करुणं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ ११.१.९ ॥
అది విని, కుమారుల మనవల వధతో పీడితుడై, గాలికి కూలిన చెట్టులా ఆ దుర్ధర్షుడు కరుణగా నేలపై పడిపోయాడు.
11.1.10
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं गमिष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥ ११.१.१० ॥
కుమారులు హతమయ్యారు, మంత్రులు హతమయ్యారు, మిత్రులందరూ హతమయ్యారు; ఈ భూమిపై దుఃఖంతో నేను తిరుగుతూ ఉండవలసి వస్తుంది.
11.1.11
किन्नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे वैनतेयस्य सञ्जय ॥ ११.१.११ ॥
సంజయా, బంధువులను కోల్పోయిన నాకు ఈ రోజు ఈ జీవితం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? రెక్కలు తెగిన వైనతేయుని (గరుత్మంతుని) వలె కదా నేను ఉన్నాను.
11.1.12
हृतराज्यो हतसुहृद्वतपुत्रश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥ ११.१.१२ ॥
రాజ్యం హరించబడింది, మిత్రులు హతమయ్యారు, కుమారులు కూడా హతమయ్యారు; ఓ మహాప్రాజ్ఞా, క్షీణించిన కిరణాలు గల సూర్యునివలె నేను ఇక ప్రకాశించలేను.
11.1.13
न कृतं सुहृदां वाक्यं जामद्ग्न्यस्य च ।
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम। ॥ ११.१.१३ ॥
మిత్రుల మాటను, జమదగ్ని కుమారుడి (పరశురాముడి) మాటను నేను పాటించలేదు. సభ మధ్యలో కృష్ణుడు నాకు మేలు కలిగించేదని చెప్పిన మాటను కూడా పాటించలేదు.
11.1.14
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृद्यतामिति ।
तच्च वाक्यमकृत्वाऽहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः ॥ ११.१.१४ ॥
"రాజా, వైరం చాలు; కుమారుడిని స్వీకరించు" అనే ఆ మాటను నేను పాటించక, దుర్బుద్ధినైన నేను ఇప్పుడు అత్యంత పశ్చాత్తాపపడుతున్నాను.
11.1.15
न हि श्रोताऽस्मि भीष्मस्य शर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ ११.१.१५ ॥
భీష్ముడి ఆ శుభకరమైన మాటను కూడా నేను వినలేదు.
11.1.16
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ ११.१.१६ ॥
దుర్యోధనుడి ఎద్దు గర్జనలా గర్జించిన మాటను, దుశ్శాసనుడి వధను, కర్ణుడి తారుమారైన స్థితిని, ద్రోణుడనే సూర్యుడి గ్రహణాన్ని విని నా హృదయం పగిలిపోతోంది.
11.1.17
न स्मराम्यात्मनः किञ्चित्पुरा सञ्जय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ ११.१.१७ ॥
సంజయా, పూర్వం నేను చేసిన ఏ దుష్కర్మనూ నాకు గుర్తులేదు; దాని ఫలితమే ఈ రోజు ఇక్కడ మూఢుడనైన నేను అనుభవిస్తున్నాను.
11.1.18
नूनं व्यपकृतं किञ्चिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ ११.१.१८ ॥
నిశ్చయంగా, పూర్వ జన్మలలో నేను ఏదో తప్పు చేసి ఉంటాను; అందుకే విధాత నన్ను దుఃఖ భాగాల్లో నియమించాడు.
11.1.19
परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः ॥ ११.१.१९ ॥
వృద్ధాప్యం నన్ను సమీపించింది; నా బంధువులంతా నశించారు; దైవయోగం వల్ల నా మిత్రులూ సుహృత్తులూ నశించారు.
11.1.20
कोन्वस्ति दुःखिततरो मत्तोऽन्यो हि पुमान्भुवि ॥ ११.१.२० ॥
ఈ భూమిపై నాకంటే ఎక్కువ దుఃఖితుడైన మరో పురుషుడు ఎవరున్నారు?
11.1.21
तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥ ११.१.२१ ॥
కాబట్టి నేడే దృఢవ్రతులైన పాండవులు నన్ను చూడనివ్వండి; నేను బ్రహ్మలోకపు విశాలమైన దీర్ఘమార్గంలో నిలిచి ఉన్నాను.
11.1.22
तस्य लालप्यमानस्य बहु शोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य सञ्जयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.२२ ॥
బహుధా శోకంతో విలపిస్తూ, ఆలోచనలో మునిగి ఉన్న ఆ రాజుతో సంజయుడు శోకాన్ని పోగొట్టే ఈ మాటలు చెప్పాడు.
11.1.23
शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम ॥ ११.१.२३ ॥
ఓ రాజా, శోకాన్ని పారద్రోలు; పెద్దలనుండి వేద నిశ్చయాలను, వివిధ శాస్త్ర సంప్రదాయాలను నీవు విన్నావు, ఓ నృపశ్రేష్ఠా.
11.1.24
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूर्चुर्मुनयः पुरा ।
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप ॥ ११.१.२४ ॥
పూర్వం పుత్రశోకంతో బాధపడిన సృంజయుని గురించి మునులు చెప్పిన మాట విను; యౌవనంతో పుట్టిన గర్వాన్ని నీ కుమారులు ఆశ్రయించినట్లు, ఓ రాజా.
11.1.25
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ ११.१.२५ ॥
లోభివై ఫలాపేక్షతో ఉన్న నీవు, మిత్రులు చెప్పిన మాటలను ఆలకించలేదు; నీ స్వప్రయోజనానికి కూడా ఏమీ చేయలేదు.
11.1.26
असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिताः ॥ ११.१.२६ ॥
తన స్వబుద్ధితో చేసిన పని ఒకే అంచు ఉన్న కత్తి వంటిది; ఎక్కువగా సదాచారం లేనివారినే నిరంతరం సేవించావు.
11.1.27
यस्य दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः ॥ ११.१.२७ ॥
ఎవని మంత్రులు దుశ్శాసనుడు, దుష్టాత్ముడైన రాధేయుడు (కర్ణుడు), దుష్టస్వభావుడైన శకుని, దుర్మతి అయిన చిత్రసేనుడు ఉన్నారో;
11.1.28
अनल्पं येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ।
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च ॥ ११.१.२८ ॥
ఎవని వల్ల కురువృద్ధుడైన భీష్ముడికి, గాంధారికి, విదురునికి, మొత్తం లోకానికి కూడా ముల్లులా కష్టం కలిగింది;
11.1.29
द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरद्वतः ।
कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमतः ॥ ११.१.२९ ॥
మహారాజా! ద్రోణుడికి, శరద్వంతుని కుమారుడు కృపునికి, మహాబాహువైన కృష్ణునికి, బుద్ధిమంతుడైన నారదునికి కూడా (అది కష్టమే).
11.1.30
ऋषीणां च तथाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः ।
न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ ११.१.३० ॥
ఋషులు, ఇతరులు, అమిత తేజస్వి అయిన వ్యాసుని మాటను కూడా నీ కుమారుడు పాటించలేదు. భారతా! క్షత్రియులందరూ నశించారు; శత్రువుల కీర్తి పెరిగింది.
11.1.31
अधर्मसंयुतं किञ्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किञ्चिदुक्तवान् ॥ ११.१.३१ ॥
యుద్ధం ఎల్లప్పుడూ ఏదో ఒక అధర్మంతో కూడినదే అని చెబుతూ, నీవు కూడా మధ్యస్థుడిగానే ఉన్నావు; తగినదేదీ చెప్పలేదు.
11.1.32
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ ११.१.३२ ॥
భారాన్ని మోసే నీవు ఆ భారాన్ని త్రాసులో సమానంగా తూచలేదు.
11.1.33
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ ११.१.३३ ॥
మనిషి మొదటినుంచే క్రమపద్ధతిలో నడుచుకోవాలి; అప్పుడు గడచిపోయిన కార్యానికి తరువాత పశ్చాత్తాపం కలగదు.
11.1.34
पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षितम् ।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३४ ॥
ఓ రాజా, పుత్రవ్యామోహంతో నీవు అతనికి ప్రియమైనదాన్ని చేయాలని కోరావు; ఇప్పుడు ఈ పశ్చాత్తాపం నీకు కలిగింది, నీవు దుఃఖించడం తగదు.
11.1.35
मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टोमधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ ११.१.३५ ॥
తేనెను మాత్రమే చూసి, దాని కింద ఉన్న అగాధాన్ని చూడనివాడు, తేనె లోభంతో పతనమై, నీవు ఇప్పుడు దుఃఖిస్తున్నట్టే దుఃఖిస్తాడు.
11.1.36
अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते जयम् ॥ ११.१.३६ ॥
శోకించనివాడు ధనాన్ని పొందుతాడు; శోకించనివాడు సుఖాన్ని పొందుతాడు. శోకించనివాడు శ్రీని పొందుతాడు; శోకించనివాడు విజయాన్ని పొందుతాడు.
11.1.37
स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं परीतस्तेन योऽग्निना ।
दह्यमानः पुनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ ११.१.३७ ॥
తానే అగ్నిని రగిలించి, దానిచేత చుట్టబడి కాలుతూ మళ్ళీ బాధను పొందేవాడు పండితుడు కాడు.
11.1.38
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ ११.१.३८ ॥
నీవే నీ కుమారులతో కలిసి మాటల గాలితో రేపబడి, లోభమనే నేతితో తడపబడి పార్థుని ఈ అగ్నిని మండించావు.
11.1.39
तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवाग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३९ ॥
ఆ మండిన అగ్నిలో నీ కుమారులు మిడతల్లా పడిపోయారు. కేశవుని అగ్నిచేత కాలిపోయిన వారి కోసం నీవు శోకించడం తగదు.
11.1.40
यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ ११.१.४० ॥
రాజా, కన్నీటి ధారలతో మలినమైన నీ ముఖాన్ని నీవు ధరిస్తున్నావు. అది శాస్త్రాలలో చెప్పబడనిది; పండితులు దీనిని ప్రశంసించరు.
11.1.41
विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धास्यात्मानमात्मना ॥ ११.१.४१ ॥
ఇవి నిప్పురవ్వల్లా మనుషులను కాలుస్తాయి. బుద్ధితో కోపాన్ని విడిచిపెట్టు; నిన్ను నీవే నిలబెట్టుకో.
11.1.42
एवमाश्वासितं तेन सञ्जयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परन्तप ॥ ११.१.४२ ॥
ఈ విధంగా మహాత్ముడైన సంజయునిచే ఓదార్చబడిన విదురుడు, ఓ శత్రుతాపకుడా, మళ్ళీ బుద్ధిపూర్వకంగా ఇలా పలికాడు.