महाभारत · अध्याय 11.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ ११.१.१ ॥
नारायणाला, नराला आणि नरोत्तमाला नमस्कार करून, देवी सरस्वती आणि व्यासांना नमस्कार करून, नंतर 'जय' असा उच्चार करावा. दुर्योधन मारला गेल्यावर आणि सर्व सैन्य पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर, हे मुनी, महाराज धृतराष्ट्राने ऐकून काय केले?
11.1.2
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.१.२ ॥
तसेच कौरव राजा, धर्मपुत्र, महामना, कृप इत्यादी आणि ते तिघे काय करत होते?
11.1.3
अश्वत्थाम्नः कृतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्मुत्रं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.१.३ ॥
अश्वत्थाम्याने केलेले कर्म आणि परस्परांनी दिलेला शाप—संजयाने जे सांगितले ते वृत्तांत सांगा.
11.1.4
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसन्प्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ ११.१.४ ॥
शंभर पुत्र मारले गेल्यावर, तुटलेल्या फांदीच्या झाडाप्रमाणे दीन झालेला, पुत्रशोकाने तप्त झालेला राजा धृतराष्ट्र.
11.1.5
ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
सञ्जयो जयतां श्रेष्ठ राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.५ ॥
चिंतेने व्यापलेल्या, ध्यानमग्न होऊन मौन झालेल्या राजाला, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ संजय ही वचने बोलला.
11.1.6
किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशाम्पते।
निर्जितेयं वसुमती शून्या स्थास्यति केवलम् ॥ ११.१.६ ॥
हे महाराज, तुम्ही का शोक करता? शोकात काही सहाय्य नाही. हे प्रजापते, आठ आणि दहा अक्षौहिणी सेना मारल्या गेल्या; जिंकलेली ही पृथ्वी केवळ शून्य राहील.
11.1.7
नानादिग्भ्यः समागम्य नानाजात्या नराधिपाः ।
सहितास्व पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ ११.१.७ ॥
नाना दिशांहून एकत्र आलेले, नाना जातींचे नरेश सर्वजण पुत्रांसह निधनास प्राप्त झाले.
11.1.8
पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण ये चान्येऽनुचरा हताः।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयस्व नराधिप ॥ ११.१.८ ॥
पिता, पुत्र, पौत्र, ज्ञाती, सुहृद, गुरुजन आणि जे इतर अनुचर मारले गेले, त्या सर्वांचे प्रेतकार्य यथाक्रम करवा, हे नराधिपा.
11.1.9
तच्छ्रुत्वा करुणं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ ११.१.९ ॥
ते ऐकून पुत्र-पौत्रांच्या वधाने पीडित झालेला तो दुर्धर्ष वाऱ्याने उन्मळलेल्या वृक्षाप्रमाणे करुण आक्रंदनाने भूमीवर कोसळला.
11.1.10
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं गमिष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥ ११.१.१० ॥
पुत्र मारले गेले, अमात्य मारले गेले, सर्व सुहृद मारले गेले; निश्चितच मी या पृथ्वीवर दुःखात भटकत जाईन.
11.1.11
किन्नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे वैनतेयस्य सञ्जय ॥ ११.१.११ ॥
हे सञ्जया, बंधुहीन अशा माझ्या या जीवनाने आज काय उपयोग? छाटलेल्या पंखांच्या वैनतेयाप्रमाणेच माझी अवस्था आहे.
11.1.12
हृतराज्यो हतसुहृद्वतपुत्रश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥ ११.१.१२ ॥
राज्य हिरावले गेले, सुहृद मारले गेले, पुत्रही मारले गेले; हे महाप्राज्ञा, क्षीण किरणांच्या सूर्याप्रमाणे मी आता प्रकाशणार नाही.
11.1.13
न कृतं सुहृदां वाक्यं जामद्ग्न्यस्य च ।
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम। ॥ ११.१.१३ ॥
मित्रांचे वचन आणि जमदग्नीचा पुत्र (परशुराम) यांचे वचन मी मानले नाही. सभेच्या मध्यभागी कृष्णाने माझ्या हिताचे जे सांगितले होते, तेही मी मानले नाही.
11.1.14
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृद्यतामिति ।
तच्च वाक्यमकृत्वाऽहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः ॥ ११.१.१४ ॥
"राजा, वैर पुरे; पुत्राला स्वीकार करा" ते वचन मी मानले नाही, आणि दुर्बुद्धी असलेला मी आता फार पश्चात्ताप करीत आहे.
11.1.15
न हि श्रोताऽस्मि भीष्मस्य शर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ ११.१.१५ ॥
भीष्मांचे ते कल्याणकारक वचन मी ऐकले नाही.
11.1.16
दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम्।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ ११.१.१६ ॥
दुर्योधनाचे वृषभासारखे गर्जन, दुःशासनाचा वध, कर्णाचे विपरीत भाग्य आणि द्रोणरूपी सूर्याचे ग्रहण ऐकून माझे हृदय विदीर्ण होत आहे.
11.1.17
न स्मराम्यात्मनः किञ्चित्पुरा सञ्जय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ ११.१.१७ ॥
हे संजया, पूर्वी मी केलेले कोणतेही दुष्कर्म मला आठवत नाही; ज्याचे फळ आज येथे मूर्ख अशा मला भोगावे लागत आहे.
11.1.18
नूनं व्यपकृतं किञ्चिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ ११.१.१८ ॥
निश्चितच, मागील जन्मांत मी काहीतरी अयोग्य केले असावे; म्हणूनच विधात्याने मला दुःखाच्या वाट्यांत नियुक्त केले आहे.
11.1.19
परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः ॥ ११.१.१९ ॥
वार्धक्य माझ्यावर आले आहे; माझे सर्व बंधू नष्ट झाले; दैवयोगाने माझे सुहृद आणि मित्रही नष्ट झाले.
11.1.20
कोन्वस्ति दुःखिततरो मत्तोऽन्यो हि पुमान्भुवि ॥ ११.१.२० ॥
पृथ्वीवर माझ्यापेक्षा अधिक दुःखी असा दुसरा कोणता पुरुष आहे?
11.1.21
तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥ ११.१.२१ ॥
म्हणून आजच दृढव्रती पांडवांनी मला पाहावे; मी ब्रह्मलोकाच्या खुल्या दीर्घ मार्गावर उभा आहे.
11.1.22
तस्य लालप्यमानस्य बहु शोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य सञ्जयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१.२२ ॥
शोकाने बहुत विलाप करणाऱ्या आणि चिंतेत बुडालेल्या त्या राजाला संजयाने शोक हरण करणारे हे शब्द सांगितले.
11.1.23
शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम ॥ ११.१.२३ ॥
हे राजा, शोक दूर कर; वृद्धांकडून तू वेदांचे निश्चय आणि विविध शास्त्रपरंपरा ऐकल्या आहेस, हे नृपश्रेष्ठा.
11.1.24
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूर्चुर्मुनयः पुरा ।
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप ॥ ११.१.२४ ॥
पूर्वी पुत्रशोकाने पीडित झालेल्या सृंजयाविषयी मुनींनी जे सांगितले ते ऐक; यौवनातून जन्मलेला दर्प तुझ्या पुत्रांनी धरला तसा, हे राजा.
11.1.25
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ ११.१.२५ ॥
लोभी आणि फलाची आसक्ती असलेल्या तुझ्याकडून मित्रांचे बोलणे लक्षात घेतले गेले नाही; स्वतःच्या हितासाठीही काही केले गेले नाही.
11.1.26
असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिताः ॥ ११.१.२६ ॥
स्वतःच्या बुद्धीने केलेले आचरण एकधारी तलवारीसारखे आहे; बहुधा ज्यांचे आचरण चांगले नव्हते, त्यांचीच सतत सेवा केलीस.
11.1.27
यस्य दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः ॥ ११.१.२७ ॥
ज्याचे मंत्री दुःशासन, दुरात्मा राधेय (कर्ण), दुष्टात्मा शकुनी आणि दुर्मती चित्रसेन होते;
11.1.28
अनल्पं येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ।
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च ॥ ११.१.२८ ॥
ज्याच्यामुळे कुरुवृद्ध भीष्म, गांधारी आणि विदुर यांच्यासाठी सारे जग काट्यासारखे दुःखदायक करण्यात आले;
11.1.29
द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरद्वतः ।
कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमतः ॥ ११.१.२९ ॥
हे महाराज! द्रोण, शरद्वानाचा पुत्र कृप, हे महाबाहो! कृष्ण आणि बुद्धिमान नारद यांच्यासाठीही (ते दुःखदायक झाले).
11.1.30
ऋषीणां च तथाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः ।
न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ ११.१.३० ॥
ऋषी आणि इतरांचे, तसेच अमित तेजस्वी व्यासांचे वचनही तुझ्या त्या पुत्राने पाळले नाही. हे भारता! सर्व क्षत्रिय नष्ट झाले आणि शत्रूंची कीर्ती वाढली.
11.1.31
अधर्मसंयुतं किञ्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किञ्चिदुक्तवान् ॥ ११.१.३१ ॥
युद्ध नेहमी काही ना काही अधर्माने युक्त असते असे म्हणत तू देखील मध्यस्थ राहिलास; योग्य असे काहीही बोलला नाहीस.
11.1.32
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ ११.१.३२ ॥
धुरा वाहणाऱ्या तुझ्याकडून तो भार तराजूत समान तोलला गेला नाही.
11.1.33
आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ ११.१.३३ ॥
माणसाने सुरुवातीपासूनच यथाक्रम वागले पाहिजे, म्हणजे गेलेल्या गोष्टीबद्दल नंतर पश्चात्ताप करावा लागत नाही.
11.1.34
पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षितम् ।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३४ ॥
हे राजा, पुत्राच्या लोभाने तू त्याचे प्रिय करू इच्छिलास; आता हा पश्चात्ताप तुला प्राप्त झाला आहे, तू शोक करणे योग्य नाही.
11.1.35
मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टोमधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ ११.१.३५ ॥
जो केवळ मध पाहतो, पण खाली असलेला प्रपात पाहत नाही, तो मधाच्या लोभाने भ्रष्ट होऊन, आपल्याप्रमाणेच शोक करतो.
11.1.36
अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते जयम् ॥ ११.१.३६ ॥
जो शोक करत नाही तो धन मिळवतो; जो शोक करत नाही तो सुख मिळवतो. जो शोक करत नाही तो श्री मिळवतो; जो शोक करत नाही तो विजय मिळवतो.
11.1.37
स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं परीतस्तेन योऽग्निना ।
दह्यमानः पुनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ ११.१.३७ ॥
जो स्वतः अग्नी पेटवून त्याच अग्नीने वेढला जाऊन जळतो आणि पुन्हा संताप भोगतो, तो पंडित नाही.
11.1.38
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ ११.१.३८ ॥
तूच आपल्या पुत्रांसह शब्दवायूने चेतवून आणि लोभरूप तुपाने सिंचून पार्थाचा हा अग्नी पेटवलास.
11.1.39
तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवाग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११.१.३९ ॥
त्या पेटलेल्या अग्नीत तुझे पुत्र पतंगांसारखे पडले. केशवाच्या अग्नीने दग्ध झालेल्या त्यांच्यासाठी तुला शोक करणे योग्य नाही.
11.1.40
यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ ११.१.४० ॥
हे राजा, अश्रूपाताने मलिन झालेले तुझे मुख तू धारण करतोस; ते शास्त्रसंमत नाही, पंडित त्याची प्रशंसा करत नाहीत.
11.1.41
विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धास्यात्मानमात्मना ॥ ११.१.४१ ॥
हे ठिणग्यांसारखे मानवांना जाळतात. बुद्धीने क्रोध सोड; स्वतःद्वारे स्वतःला स्थिर कर.
11.1.42
एवमाश्वासितं तेन सञ्जयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परन्तप ॥ ११.१.४२ ॥
अशा प्रकारे महात्मा संजयाने सांत्वन दिल्यावर विदुर, हे परंतपा, पुन्हा बुद्धिपूर्वक म्हणाला.