महाभारत · अध्याय 11.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.17.1
दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता ।
सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने ॥ ११.१७.१ ॥
दुर्योधन मारला गेलेला पाहून शोकाने खचलेली गांधारी वनात तोडलेल्या केळीसारखी अचानक जमिनीवर कोसळली.
11.17.2
सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम् ॥ ११.१७.२ ॥
ती पुन्हा शुद्धीवर येऊन, रक्ताने माखलेल्या झोपलेल्या दुर्योधनाकडे पाहत आक्रोश व विलाप करू लागली.
11.17.3
परिष्वज्याथ गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् ।
हाहापुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया ॥ ११.१७.३ ॥
मग गांधारीने त्याला आलिंगन देऊन करुणपणे विलाप केला. "हाहा पुत्रा!" म्हणत शोकपीडित व विव्हल इंद्रियांची ती विलाप करू लागली.
11.17.4
सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कविभूषितम् ।
वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता ॥ ११.१७.४ ॥
सुबद्ध हाडकांच्या, हार व निष्कांनी शोभिवंत विशाल छातीला डोळ्यांतील अश्रूंनी भिजवत शोकाने तप्त झालेली ती.
11.17.5
समीपस्थं हृषीकेशमिद वचनमब्रवीत् ।
उपस्थितेऽस्मिन्सङ्ग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो ॥ ११.१७.५ ॥
जवळ उभ्या असलेल्या हृषीकेशाला ती म्हणाली: "हे विभो! हे युद्ध उपस्थित होऊन, ज्ञातींचा संहार झाला असताना..."
11.17.6
मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्चलिर्नृपसत्तमः ।
अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे ॥ ११.१७.६ ॥
"हे वार्ष्णेया! या नृपश्रेष्ठाने हात जोडून मला म्हटले: 'या ज्ञातींच्या उत्कर्षात माता मला विजय सांगो.'"
11.17.7
इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम् ।
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ११.१७.७ ॥
असे सांगितल्यावर, स्वतःवरील संकटाचे आगमन जाणूनही मी म्हणाले: हे पुरुषव्याघ्रा, जिथे धर्म आहे तिथे विजय आहे.
11.17.8
तथा तु युव्यमानस्त्वं सम्प्रगृह्य सुपुत्रक ।
ध्रुवं शखजिताँल्लोकान्प्राप्स्यस्यमरवत्प्रभो ॥ ११.१७.८ ॥
असे युद्ध करताना, शस्त्र घट्ट धरून, हे सुपुत्रा, हे प्रभो, तू निश्चितपणे शस्त्रांनी जिंकलेले लोक देवांप्रमाणे प्राप्त करशील.
11.17.9
इत्येव… पूर्वं नैवं शोचामि वै प्रभो ।
धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम् ॥ ११.१७.९ ॥
असे … पूर्वी मी असा शोक केला नव्हता, हे प्रभो. पण दीन झालेल्या, बांधव मारले गेलेल्या धृतराष्ट्रासाठी मी शोक करते.
11.17.10
अमर्वणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् ।
शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम् ॥ ११.१७.१० ॥
असहिष्णू, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ, शस्त्रनिपुण, युद्धात उन्मत्त झालेला माझा पुत्र वीरशय्येवर पडलेला पाहा, हे माधवा.
11.17.11
बोऽयं मूर्धावसिक्तानाये याति परन्तपः ।
सोऽवं पांसुषु शेतेऽद्य पञ्च कालस्य पर्ययम् ॥ ११.१७.११ ॥
शत्रूंना तापवणारा, या वंशात मस्तकी अभिषेक होऊन चालणारा हा आज धुळीत पडला आहे—काळाचा पाच प्रकारचा फेरा.
11.17.12
दुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गतः ।
तथा ह्यभि… शेते शयने वीरसेविते ॥ ११.१७.१२ ॥
वीर दुर्योधन निश्चितपणे सुलभ गती प्राप्त झाला नाही. तसाच … वीरांनी सेविलेल्या शय्येवर तो निजला आहे.
11.17.13
यं पुरा पर्युपासीना समयन्ति वरस्त्रियः ।
सं वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवाः शिवाः ॥ ११.१७.१३ ॥
पूर्वी श्रेष्ठ स्त्रिया सेवेत बसून ज्याच्याजवळ येत असत, त्याच वीरशय्येवर झोपलेल्या त्याला आता अशुभ कोल्हे रमवत आहेत.
11.17.14
यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः ।
महीतलस्यं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते ॥ ११.१७.१४ ॥
पूर्वी सेवेत बसलेले राजे ज्याला रमवत असत, भूमीवर मारल्या गेलेल्या त्याला आता गिधाडे वेढून बसली आहेत.
11.17.15
यं पुरा व्यजनैरम्यैरुपवीजन्ति योषितः ।
तमद्य पक्षव्यजनै रुपवीजन्ति पक्षिणः ॥ ११.१७.१५ ॥
पूर्वी सुंदर पंख्यांनी स्त्रिया ज्याला वारा घालत असत, त्याला आज पक्षी आपल्या पंखांनी वारा घालत आहेत.
11.17.16
एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
सिंहेनेव द्विपः सङ्ख्ये भीमसेनेन पातितः ॥ ११.१७.१६ ॥
हा महाबाहू, बलवान, सत्यपराक्रमी युद्धात भीमसेनाने सिंहाने हत्ती पाडावा तसा पाडलेला पडला आहे.
11.17.17
पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् ।
निहतं भीमसेनेन गदां सम्मृज्य भारत ॥ ११.१७.१७ ॥
हे कृष्णा, रक्ताने माखलेला शयनस्थ दुर्योधन पाहा. हे भारता, भीमसेनाने गदा पुसून त्याला मारले.
11.17.18
अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव ।
आनयद्यः पुरा सङ्ख्ये सोऽनयान्निधनं गतः ॥ ११.१७.१८ ॥
हे केशवा, पूर्वी युद्धात ज्याने अकरा अक्षौहिणी सेना आणली होती, तो महाबाहू अन्यायामुळे मृत्यू पावला.
11.17.19
एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महाबलः ।
शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः ॥ ११.१७.१९ ॥
हा महाधनुर्धर महाबलवान दुर्योधन सिंहासारख्या भीमसेनाने पाडलेल्या वाघाप्रमाणे पडला आहे.
11.17.20
विदुरं ह्यवमत्यैष पितरं चैव मन्दभाक् ।
बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः ॥ ११.१७.२० ॥
विदुराचा आणि आपल्या पित्याचा अपमान करून हा मंदभाग्य, बालक, मूर्ख वृद्धांच्या अपमानामुळे मृत्यूच्या अधीन झाला.
11.17.21
निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता ।
स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः ॥ ११.१७.२१ ॥
तेरा वर्षे शत्रूरहित पृथ्वी ज्याची होती, तो माझा पुत्र, पृथ्वीपती, मारला जाऊन भूमीवर पडला आहे.
11.17.22
अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् ।
पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च वार्ष्णेय न तु तच्चिरम् ॥ ११.१७.२२ ॥
हे कृष्णा, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी शासित, हत्ती, गाई, घोड्यांनी भरलेली पृथ्वी मी पाहिली होती; हे वार्ष्णेया, ती दीर्घकाळ टिकली नाही.
11.17.23
तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् ।
हीनां हस्तिगवाश्वेन किन्नु जीवामि माधव ॥ ११.१७.२३ ॥
हे महाबाहो, आज त्या पृथ्वीला दुसऱ्याने शासित आणि हत्ती, गाई, घोड्यांविना पाहतो; हे माधवा, मग मी का जगतो आहे?
11.17.24
इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम ।
या इमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः ॥ ११.१७.२४ ॥
पाहा, माझ्या पुत्राच्या वधापेक्षाही हे अधिक दुःखदायक आहे: युद्धात मारल्या गेलेल्या वीरांभोवती या स्त्रिया बसल्या आहेत.
11.17.25
प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभूजाङ्कगाम् ।
रुक्मवेदिनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥ ११.१७.२५ ॥
विस्कटलेल्या केसांची, सुंदर कटी असलेली, दुर्योधनाच्या बाहुपाशात गेलेली, सोन्याच्या वेदीसारखी लक्ष्मणाची माता पाहा, कृष्णा.
11.17.26
नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे ।
भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥ ११.१७.२६ ॥
निश्चितच ही पूर्वी, महाबाहू जिवंत असताना, तरुणी आणि मनस्विनी होऊन सुभुजाच्या बाहूंचा आधार घेऊन रमत होती.
11.17.27
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते ।
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पौत्रेण सहितं रणे ॥ ११.१७.२७ ॥
रणांगणात पुत्र नातवासह मारला गेलेला पाहताना माझे हे हृदय शंभर तुकडे का होत नाही?
11.17.28
पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता ।
दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जती ॥ ११.१७.२८ ॥
रक्ताने भिजलेल्या पुत्राचा ती निर्दोष स्त्री वास घेते; सुंदर मांड्यांची ती दुर्योधनाला हाताने पुसते.
11.17.29
किन्नु शोचति भर्तारं हतपुत्रं मनस्विनी ।
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा ॥ ११.१७.२९ ॥
पुत्र मारला गेलेली ती मनस्विनी पतीसाठी का शोक करते? ती अशीच उभी असलेली दिसते, पुत्राकडे पाहूनही ती.
11.17.30
स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा ।
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥ ११.१७.३० ॥
स्वतःचे डोके पाच बोटांनी बडवून, दीर्घनयना ती, हे माधवा, कुरुराज वीराच्या छातीवर कोसळते.
11.17.31
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा ।
मुखं प्रमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥ ११.१७.३१ ॥
कमळासारखी दिसणारी, कमळाच्या आतील भागासारख्या कांतीची ती तपस्विनी पुत्राचे आणि पतीचे मुख पुसत होती.
11.17.32
यदि सत्यागमाः सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा ।
ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान् ॥ ११.१७.३२ ॥
सत्य आगम आणि श्रुती जर खरोखर असतील, तर हा राजा आपल्या बाहुबलाने मिळवलेले लोक निश्चितच प्राप्त झाला आहे.