ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.17.1
दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता ।
सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने ॥ ११.१७.१ ॥
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਗਾਂਧਾਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਢੇ ਕੇਲੇ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
11.17.2
सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम् ॥ ११.१७.२ ॥
ਉਹ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਲੇਟੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
11.17.3
परिष्वज्याथ गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् ।
हाहापुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया ॥ ११.१७.३ ॥
ਫਿਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ। "ਹਾਏ ਪੁੱਤਰ!" ਆਖਦੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ।
11.17.4
सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कविभूषितम् ।
वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता ॥ ११.१७.४ ॥
ਡੂੰਘੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਹਾਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿਉਂਦੀ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਤਪੀ ਹੋਈ ਉਹ।
11.17.5
समीपस्थं हृषीकेशमिद वचनमब्रवीत् ।
उपस्थितेऽस्मिन्सङ्ग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो ॥ ११.१७.५ ॥
ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਵਿਭੂ! ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਸਮੇਂ..."
11.17.6
मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्चलिर्नृपसत्तमः ।
अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे ॥ ११.१७.६ ॥
"ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ! ਇਸ ਰਾਜਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੱਸੇ।'"
11.17.7
इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम् ।
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ११.१७.७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਿੱਤ ਹੈ।
11.17.8
तथा तु युव्यमानस्त्वं सम्प्रगृह्य सुपुत्रक ।
ध्रुवं शखजिताँल्लोकान्प्राप्स्यस्यमरवत्प्रभो ॥ ११.१७.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦਿਆਂ, ਹਥਿਆਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਵੇਂਗਾ।
11.17.9
इत्येव… पूर्वं नैवं शोचामि वै प्रभो ।
धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम् ॥ ११.१७.९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ … ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ ਦੁਖੀ, ਬੰਧੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
11.17.10
अमर्वणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् ।
शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम् ॥ ११.१७.१० ॥
ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਤਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ, ਹੇ ਮਾਧਵ।
11.17.11
बोऽयं मूर्धावसिक्तानाये याति परन्तपः ।
सोऽवं पांसुषु शेतेऽद्य पञ्च कालस्य पर्ययम् ॥ ११.१७.११ ॥
ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ—ਕਾਲ ਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਪਲਟਾ।
11.17.12
दुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गतः ।
तथा ह्यभि… शेते शयने वीरसेविते ॥ ११.१७.१२ ॥
ਵੀਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਯਕੀਨਨ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ … ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸੇਜ ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।
11.17.13
यं पुरा पर्युपासीना समयन्ति वरस्त्रियः ।
सं वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवाः शिवाः ॥ ११.१७.१३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸੇ ਵੀਰ-ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਸ਼ੁਭ ਗਿੱਦੜੀਆਂ ਰਿਝਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.17.14
यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः ।
महीतलस्यं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते ॥ ११.१७.१४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਜੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ ਪਏ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਗਿਰਝਾਂ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ।
11.17.15
यं पुरा व्यजनैरम्यैरुपवीजन्ति योषितः ।
तमद्य पक्षव्यजनै रुपवीजन्ति पक्षिणः ॥ ११.१७.१५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
11.17.16
एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
सिंहेनेव द्विपः सङ्ख्ये भीमसेनेन पातितः ॥ ११.१७.१६ ॥
ਇਹ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਬਲਵਾਨ, ਸੱਚੇ ਪਰਾਕਰਮ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਰ ਵੱਲੋਂ ਹਾਥੀ ਡੇਗੇ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹੈ।
11.17.17
पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् ।
निहतं भीमसेनेन गदां सम्मृज्य भारत ॥ ११.१७.१७ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਪਏ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਗਦਾ ਪੂੰਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
11.17.18
अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव ।
आनयद्यः पुरा सङ्ख्ये सोऽनयान्निधनं गतः ॥ ११.१७.१८ ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜਿਸ ਮਹਾਬਾਹੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਅਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
11.17.19
एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महाबलः ।
शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः ॥ ११.१७.१९ ॥
ਇਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਾਰੀ ਮਹਾਬਲੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸ਼ੇਰ ਭੀਮਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਡਿੱਗਾਏ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।
11.17.20
विदुरं ह्यवमत्यैष पितरं चैव मन्दभाक् ।
बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः ॥ ११.१७.२० ॥
ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਦਭਾਗਾ, ਬਾਲਕ, ਮੂਰਖ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ।
11.17.21
निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता ।
स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः ॥ ११.१७.२१ ॥
ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਬਿਨਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਿਸਦੀ ਰਹੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀਪਤੀ, ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।
11.17.22
अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् ।
पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च वार्ष्णेय न तु तच्चिरम् ॥ ११.१७.२२ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਤ, ਹਾਥੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਮੈਂ ਵੇਖੀ ਸੀ; ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਟਿਕੀ।
11.17.23
तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् ।
हीनां हस्तिगवाश्वेन किन्नु जीवामि माधव ॥ ११.१७.२३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਗਾਂ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਾਧਵ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?
11.17.24
इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम ।
या इमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः ॥ ११.१७.२४ ॥
ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ: ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ।
11.17.25
प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभूजाङ्कगाम् ।
रुक्मवेदिनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥ ११.१७.२५ ॥
ਖਿੰਡੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਗਈ ਹੋਈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਵੇਦੀ ਵਰਗੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।
11.17.26
नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे ।
भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥ ११.१७.२६ ॥
ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਜੀਵਤ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਮਨਸਵਿਨੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਭੁਜ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
11.17.27
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते ।
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पौत्रेण सहितं रणे ॥ ११.१७.२७ ॥
ਰਣ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਪੋਤੇ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫਟਦਾ?
11.17.28
पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता ।
दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जती ॥ ११.१७.२८ ॥
ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੁੰਘਦੀ ਹੈ; ਸੁੰਦਰ ਪੱਟਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੋਂਝਦੀ ਹੈ।
11.17.29
किन्नु शोचति भर्तारं हतपुत्रं मनस्विनी ।
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा ॥ ११.१७.२९ ॥
ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਮਨਸਵਿਨੀ ਪਤੀ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਹ।
11.17.30
स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा ।
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥ ११.१७.३० ॥
ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਕੇ, ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ, ਹੇ ਮਾਧਵ, ਕੁਰੂਰਾਜ ਵੀਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।
11.17.31
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा ।
मुखं प्रमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥ ११.१७.३१ ॥
ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ, ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਰਗੀ ਆਭਾ ਵਾਲੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਸੀ।
11.17.32
यदि सत्यागमाः सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा ।
ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान् ॥ ११.१७.३२ ॥
ਜੇ ਸੱਚੇ ਆਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰੁਤੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਲੋਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।