মহাভারত · অধ্যায় 11.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.24.1
सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् ।
वितुद्यमानं विहगैर्बहुभिर्माधवान्तिके ॥ ११.२४.१ ॥
মাধবের নিকটে যুযুধানের দ্বারা নিহত সোমদত্তের পুত্রকে দেখো, যাকে বহু পাখি ছিঁড়ে খাচ্ছে।
11.24.2
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः शोमदत्तो जनार्दन ।
युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्निव दृश्यते ॥ ११.२४.२ ॥
হে জনার্দন, পুত্রশোকে সন্তপ্ত সোমদত্ত মহাধনুর্ধর যুযুধানকে যেন তিরস্কার করছেন বলে মনে হয়।
11.24.3
असौ हि भूरिश्वसो माता शोकपरिप्लुता ।
आश्वासयति भर्तारं सोमदत्तमनिन्दिता ॥ ११.२४.३ ॥
তিনি বারবার দীর্ঘশ্বাস ফেলা মাতা; শোকে নিমজ্জিত, নিন্দাহীনা তিনি স্বামী সোমদত্তকে সান্ত্বনা দিচ্ছেন।
11.24.4
दिष्ट्या नैनं महाराज दारुणं भरतक्षयम् ।
कुरुसङ्क्रन्दनं घोरं युगान्तमनुपश्यसि ॥ ११.२४.४ ॥
হে মহারাজ, সৌভাগ্যক্রমে তুমি ভরতদের এই ভয়ংকর ধ্বংস, কুরুদের ঘোর আর্তনাদ, যুগান্তের এই দৃশ্য দেখছ না।
11.24.5
दिष्ट्या यूपध्वजं पुत्रं वीरं भूरिसहस्रदम् ।
अनेकक्रतुयज्वानं निहतं नानुपश्यसि ॥ ११.२४.५ ॥
সৌভাগ্যক্রমে তুমি যূপধ্বজ, বীর, সহস্রদাতা, বহু যজ্ঞকারী তোমার সেই পুত্র নিহত হতে দেখছ না।
11.24.6
दिष्ट्या स्नुषाणामाक्रन्दे घोरं विलपितं बहु ।
न शृणोषि महाराज सारसीनामिवार्णवे ॥ ११.२४.६ ॥
সৌভাগ্যক্রমে, হে মহারাজ, তুমি তোমার পুত্রবধূদের আর্তনাদের সেই ঘোর বহু বিলাপ শুনছ না; সমুদ্রে সারস পাখির ডাকের মতো।
11.24.7
एकवस्त्रास्तु पञ्चैताः प्रकीर्णासितमूर्धजाः ।
स्नुषास्ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः ॥ ११.२४.७ ॥
একটিমাত্র বস্ত্র পরিহিতা, এলোচুলে কালো কেশভার ছড়ানো এই পাঁচজন তোমার পুত্রবধূ ছুটে বেড়াচ্ছে, সন্তান ও স্বামী হারিয়ে।
11.24.8
श्वापदैर्भक्ष्यमाणं त्वमहो दिष्ट्या न पश्यसि ।
छिन्नबाहुं नरव्याघ्रमर्जुनेन निपातितम् ॥ ११.२४.८ ॥
আহা, সৌভাগ্যক্রমে তুমি দেখছ না — হিংস্র জন্তুরা যাকে ভক্ষণ করছে, বাহু ছিন্ন সেই নরব্যাঘ্রকে, যাকে অর্জুন ধরাশায়ী করেছে।
11.24.9
शलं विनिहतं सङ्ख्ये भूरिश्रवसमेव च ।
स्नुषाश्च विविधाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि ॥ ११.२४.९ ॥
যুদ্ধে শল নিহত হয়েছে, ভূরিশ্রবাও; আর তোমার বিবিধ পুত্রবধূদের — সৌভাগ্যক্রমে আজ এখানে তুমি তাদের দেখছ না।
11.24.10
दिष्ट्या तत्काञ्चनं छत्रं यूपकेतोर्महात्मनः ।
विनीकीर्णं रथोपस्थे सौमदत्तेर्न पश्यसि ॥ ११.२४.१० ॥
সৌভাগ্যক্রমে তুমি দেখছ না — মহাত্মা যূপকেতুর সেই সোনার ছত্র, সোমদত্তপুত্রের রথের মেঝেতে ছড়িয়ে পড়ে আছে।
11.24.11
अमूस्तु भूरिश्रवसो भार्याः सात्यकिना हतम् ।
परिवार्यानुशोचन्ति भर्तारमसितेक्षणाः ॥ ११.२४.११ ॥
সাত্যকির হাতে নিহত ভূরিশ্রবার পত্নীরা — কৃষ্ণনয়না তারা — স্বামীকে ঘিরে বসে শোক করছে।
11.24.12
एता विलप्य करुणं भर्तृशोकेन कर्शिताः ।
पतन्त्यभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव ॥ ११.२४.१२ ॥
স্বামীর শোকে ক্ষীণ হয়ে, এরা করুণ বিলাপ করে মুখ থুবড়ে মাটিতে পড়ছে — আহা, হে কেশব!
11.24.13
बीभत्सुरतिबीभत्सं कर्मेदमकरोत्कथम् ।
प्रमत्तस्य यदच्छैत्सीद्बाहुं शूरस्य यज्वनः ॥ ११.२४.१३ ॥
অর্জুন কীভাবে এমন অতি জঘন্য কর্ম করল? অসতর্ক, বীর ও যজ্ঞকারী ব্যক্তির বাহু সে কেটে ফেলল!
11.24.14
ततः पापतरं कर्म कृतवानपि सात्यकिः ।
यस्मात्प्रायोपविष्टस्य प्राहार्षीत्संशितात्मनः ॥ ११.२४.१४ ॥
তারপর সাত্যকিও আরও পাপকর্ম করল; প্রায়োপবেশনে উপবিষ্ট দৃঢ়চিত্ত ব্যক্তিকে সে হরণ করল।
11.24.15
एको द्वाभ्यां हतः शेते क्षत्रधर्मेण धार्मिकः ।
किन्नु वक्ष्यति वै सत्सु गोष्ठीषु च सभासु च ॥ ११.२४.१५ ॥
একজন ধার্মিক ব্যক্তি দুজনের দ্বারা নিহত হয়ে ক্ষত্রধর্ম অনুসারে শায়িত; এখন সৎ ব্যক্তিদের সভায় ও পরিষদে সে কী বলবে?
11.24.16
अपुण्यमयशस्यं च कर्मेदं सात्यकिः स्वयम् ।
इति यूपध्वजस्यैताः स्त्रियः क्रोशन्ति माधव ॥ ११.२४.१६ ॥
পুণ্যহীন ও অকীর্তিকর এই কর্ম সাত্যকি নিজেই করেছে—যূপধ্বজের স্ত্রীরা এমন বলে চিৎকার করছে, হে মাধব!
11.24.17
भार्या यूपध्वजस्यैषा करसम्मितमध्यमा ।
कृत्वोत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं परिदेवति ॥ ११.२४.१७ ॥
যূপধ্বজের এই পত্নী, হাতের পরিমাণ কোমরযুক্তা, স্বামীর বাহু কোলে রেখে করুণভাবে বিলাপ করছে।
11.24.18
अयं स हन्ता शूराणां मित्राणामभयप्रदः ।
प्रदाता गोसहस्राणां क्षत्रियान्तकरः करः ॥ ११.२४.१८ ॥
এই সেই হাত: যে শূরদের হত্যা করেছে, বন্ধুদের অভয় দিয়েছে, সহস্র গাভী দান করেছে, ক্ষত্রিয়দের বিনাশ করেছে।
11.24.19
अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ ११.२४.१९ ॥
এই সেই হাত, যা মেখলা টানল, পুষ্ট স্তন মর্দন করল, নাভি, উরু ও নিতম্ব স্পর্শ করল এবং নীবির গ্রন্থি খুলল।
11.24.20
वासुदेवस्य सान्निध्ये पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
युध्यतः समरेऽन्येन प्रमत्तस्य निपातितः ॥ ११.२४.२० ॥
বাসুদেবের সান্নিধ্যে, অনায়াসকর্মা পৃথাপুত্র পার্থের দ্বারা, যুদ্ধে যুদ্ধরত অবস্থায়, অসতর্ক অবস্থায় অন্য কারও দ্বারা সে নিপাতিত হয়।
11.24.21
किन्नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन ।
अर्जुनस्य महत्कर्म स्वयं वा स किरीटभृत् ॥ ११.२४.२१ ॥
হে জনার্দন, সভায় ও কথায় অর্জুনের মহৎ কর্মের বিষয়ে তুমি কী বলবে? নাকি সেই কিরীটধারী নিজেই বলবে?
11.24.22
इत्येवं गर्हयित्वैषा तूष्णीमास्ते वराङ्गना ।
तामेतामनुशोचन्ति सपत्न्यः स्वामिव स्नुषाम् ॥ ११.२४.२२ ॥
এভাবে নিন্দা করে সেই শ্রেষ্ঠ নারী নীরবে বসে রইল। তার সপত্নীরা এর জন্য শোক করছে, যেন নিজের পুত্রবধূর জন্য।
11.24.23
गान्धारराजः शकुनिर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
निहतः सहदेवेन भागिनेमेन मातुलः ॥ ११.२४.२३ ॥
গান্ধাররাজ শকুনি, বলবান ও সত্যবিক্রম, সহদেবের হাতে নিহত হল; ভগ্নীপুত্রের হাতে মাতুল নিহত হল।
11.24.24
यः पुरा हेमदण्डाभ्यां व्यजनाभ्यां स्म वीज्यते ।
स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते ॥ ११.२४.२४ ॥
যে পূর্বে সোনার হাতলওয়ালা ব্যজনে বীজিত হত, সে এখন পাখির ডানায় বীজিত হয়ে শায়িত রয়েছে।
11.24.25
यः स्वरूपाणि कुरुते शतशोऽथ सहस्रशः ।
तस्य मायाविनो माया दग्धाः पाण्डवतेजसा ॥ ११.२४.२५ ॥
যিনি শত শত ও সহস্র সহস্র রূপ ধারণ করেন, সেই মায়াবীর মায়া পাণ্ডবদের তেজে দগ্ধ হয়েছে।
11.24.26
मायया निकृतिप्रज्ञो जितवान्यो युधिष्ठिरम् ।
सभायां विपुलं राज्यं स जहौ जीवितं कथम् ॥ ११.२४.२६ ॥
যে বঞ্চনাবুদ্ধি মায়ায় সভায় যুধিষ্ঠিরকে জয় করে তাঁর বিশাল রাজ্য হরণ করেছিল, সে কীভাবে জীবন ত্যাগ করল?
11.24.27
शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात्पर्युपासते ।
कितवं मम पुत्राणां विनाशायोपशिक्षितम् ॥ ११.२४.२७ ॥
হে কৃষ্ণ, পাখিরা চারদিক থেকে শকুনিকে ঘিরে থাকে; আমার পুত্রদের বিনাশের জন্য শিক্ষিত সেই পাশাখেলোয়াড়কে।
11.24.28
एतेनैतन्महद्वैरं प्रसक्तं पाण्डवैः सह ।
वधाय मम पुत्राणामात्मनः सगणस्य च ॥ ११.२४.२८ ॥
এর কারণেই পাণ্ডবদের সঙ্গে এই মহাশত্রুতা চলে আসছে; আমার পুত্রদের, তার নিজের ও তার অনুচরদের বিনাশের জন্য।
11.24.29
यथैव मम पुत्राणां लोकाः शस्त्रजिताः प्रभो ।
एवमस्यापि दुर्बुद्धेर्लोकाः शस्त्रेण वै जिताः ॥ ११.२४.२९ ॥
হে প্রভু, আমার পুত্রদের লোক যেমন অস্ত্রে জিতে নেওয়া হয়েছিল, তেমনই সেই দুর্বুদ্ধির লোকও অস্ত্রেই জিতে নেওয়া হয়েছে।
11.24.30
कथं च नायं तत्रापि पुत्रान्मे भ्रातृभिः सह ।
विरोधयेदृजुप्रज्ञाननृजुर्मधुसूदन ॥ ११.२४.३० ॥
হে মধুসূদন, সেই কুটিল ব্যক্তি সেখানেও কি আমার পুত্রদের ভ্রাতাদের সঙ্গে সরলবুদ্ধিদের বিরুদ্ধে দাঁড় করিয়ে দেয়নি?