Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 11.27

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

11.27.1

ते समासाद्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजलान्विताम् ।
ह्लादिनीं च प्रसन्नां च महारूपां महावनाम्
अतः परंशान्तिपर्व भविष्यति तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
कृत्वोदकं ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः।
विदुरे धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥ ११.२७.१ ॥

वे पवित्र जल से भरी, शुभ, आनन्दमयी, निर्मल और विशाल वन-सी महान रूप वाली गंगा तक पहुँचे। इसके बाद शान्तिपर्व होगा; उसका यह पहला श्लोक है: पाण्डु के पुत्रों ने सब सुहृदों के लिए, विदुर और धृतराष्ट्र के लिए, और भरतवंश की सब स्त्रियों के लिए जलांजलि दी।

11.27.2

भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च ।
कवचानि विचित्राणि गङ्गामवजगाहिरे ॥ ११.२७.२ ॥

आभूषण, ऊपरी वस्त्र और पगड़ियाँ उतारकर, तथा विचित्र कवच भी, उन्होंने गंगा में गोता लगाया।

11.27.3

ततः पितॄणां भ्रातॄणां पौत्राणां स्वजनस्य च ।
पुत्राणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुस्त्रियः ॥ ११.२७.३ ॥

फिर पिताओं, भाइयों, पौत्रों, स्वजनों, पुत्रों, दादाओं और पतियों के लिए कुरुवंश की स्त्रियों ने।

11.27.4

उदकं चक्रिरे सर्वा रुदन्त्यो भृशदुःखिताः ।
सुहृदां चापि धर्मज्ञाः प्रचक्रुः सलिलक्रियाम् ॥ ११.२७.४ ॥

सब स्त्रियों ने रोते हुए, अत्यन्त दुःखी होकर जलांजलि दी; और धर्मज्ञों ने भी सुहृदों के लिए जल-क्रिया की।

11.27.5

उदके क्रियमाणे तु वीराणां विरपत्निभिः ।
सूपतीर्थाऽभवद्गङ्गा भूयो विप्रससार च ॥ ११.२७.५ ॥

वीरों की वीरपत्नियों द्वारा जलांजलि दिए जाते समय गंगा उथले घाटों वाली हो गई, और फिर वह बह निकली।

11.27.6

तन्महोदधिसङ्काशं निरानन्दमनुत्सवम् ।
वीरपत्नीभिराकीर्णं गङ्गातीरमशोभत ॥ ११.२७.६ ॥

वह महासागर के समान, आनंदरहित और उत्सवहीन गंगा-तट वीरों की पत्नियों से भरा हुआ शोभित हो रहा था।

11.27.7

ततः कुन्ती महाराज रुदन्ती शोककर्शिता ।
व्रीडया मन्दया वाचा पुत्रान्वचनमब्रवीत् ॥ ११.२७.७ ॥

तब हे महाराज, शोक से दुर्बल हुई कुन्ती रोती हुई, लज्जा से धीमी वाणी में पुत्रों से यह वचन बोलीं।

11.27.8

यः स वीरो महेष्वासो रथयूथपयूथपः ।
अर्जुनेन हतः सङ्ख्ये वीरलक्षणलक्षितः ॥ ११.२७.८ ॥

जो वह वीर, महान धनुर्धर, रथ-समूहों के समूहों का स्वामी था, युद्ध में अर्जुन द्वारा मारा गया, जो वीरता के लक्षणों से युक्त था।

11.27.9

यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवाः ।
यो व्यराजच्चमूमध्ये दिवाकर इव प्रभुः ॥ ११.२७.९ ॥

जिसे हे पाण्डवो, तुम सूतपुत्र, राधेय मानते हो, जो सेना के मध्य सूर्य के समान शक्तिशाली होकर चमकता था।

11.27.10

प्रत्ययुध्यत वः सर्वान्पुरा यः सपदानुगान् ।
दुर्योधनबलं सर्वं यः प्रकर्षन्व्यरोचत ॥ ११.२७.१० ॥

जो पहले तुम सबसे, पैदल सैनिकों और अनुचरों सहित, लड़ा था; जो दुर्योधन की सारी सेना को आगे लेकर चमका।

11.27.11

यस्य नास्ति समो वीर्ये पृथिव्यामपि कश्चन ।
यो वृणीत यशः शूरः प्राणैरपि सदा भुवि ॥ ११.२७.११ ॥

पृथ्वी पर वीरता में जिसके समान कोई भी नहीं था; जो शूर सदा पृथ्वी पर प्राणों की कीमत पर भी यश चाहता था।

11.27.12

कर्णस्य सत्यसन्धस्य सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातुरक्लिष्टकर्मणः ॥ ११.२७.१२ ॥

सत्यसंध, युद्धों में कभी न भागने वाले कर्ण के लिए, अपने उस भाई के लिए जिसके कर्म अथक थे, तुम जलदान करो।

11.27.13

स हि वः पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत ।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः ॥ ११.२७.१३ ॥

वह तुम्हारा ज्येष्ठ भाई है, जो सूर्य से मुझमें उत्पन्न हुआ था; कुण्डल और कवच धारण किए, सूर्य के समान तेजस्वी वह शूर था।

11.27.14

श्रुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर्वचनमप्रियम् ।
कर्णमेवानुशोचन्तो भूयश्चात्यातुरा भवन् ॥ ११.२७.१४ ॥

माता के वे अप्रिय वचन सुनकर सभी पाण्डव कर्ण के लिए शोक करते हुए और भी अत्यन्त व्याकुल हो गए।

11.27.15

ततः स पुरुषव्याघ्रः रुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच मातरं वीरो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ ११.२७.१५ ॥

तब पुरुषों में व्याघ्र, कुन्ती के पुत्र वीर युधिष्ठिर, साँप की तरह लम्बी साँस लेते हुए माता से बोले।

11.27.16

यः शरोर्मिर्ध्वजावर्तो महाभुजमहाग्रहः ।
तलशब्दप्रणुदितो महारथमहाग्रहः ॥ ११.२७.१६ ॥

जो बाणों की लहरों वाला, ध्वजाओं के भँवर वाला, महान भुजाओंरूपी बड़े मगरों वाला था, ताल-ध्वनि से प्रेरित और महारथियों रूपी महाग्रहों वाला था।

11.27.17

यस्येषुपातमासाद्य कोऽन्यस्तिष्ठेद्धनञ्जयात् ।
कथं पुत्रो भवत्याः स देवगर्भः पुराऽभवत्।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः ॥ ११.२७.१७ ॥

जिसके बाण के मार्ग में पहुँचकर धनंजय के सामने कौन दूसरा टिक सकता था? वह आपका पुत्र, जो पूर्वकाल में देवगर्भ था, कुण्डल और कवच धारी, सूर्य समान तेजस्वी शूर था।

11.27.18

यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतो वयम् ।
तमग्निमिव वस्त्रेण कथं छादितवत्यसि ॥ ११.२७.१८ ॥

जिसकी भुजाओं के प्रताप से हम सब ओर से तपाए गए थे, उसे तुमने वस्त्र से ढकी आग की तरह कैसे छिपा रखा?

11.27.19

यस्य बाहुप्रभावेन वैरमस्मास्वरोचयत् ।
सुयोधनस्तु तं ज्येष्ठं कथं नोदितवत्यसि ॥ ११.२७.१९ ॥

जिसकी भुजाओं के प्रभाव से सुयोधन को हमारे साथ वैर भाता था, उस ज्येष्ठ को तुमने कैसे आगे नहीं बढ़ाया?

11.27.20

तथा कर्णं महेष्वासं धार्तराष्ट्रैरुपासितम् ।
उपासितं यथाऽस्माभिर्बलं गाण्डीवधन्वनः ॥ ११.२७.२० ॥

वैसे ही धृतराष्ट्र के पुत्रों द्वारा सेवित महान धनुर्धर कर्ण को, जैसे हमने गाण्डीवधारी की सेना को सेवित किया था।

11.27.21

भूमिपानां च सर्वेषां बलं बलवतां वरः ।
नान्यः कुन्तीसुतात्कर्णादगृह्णाद्रथिनो रथी ॥ ११.२७.२१ ॥

सभी राजाओं का बल और बलवानों में श्रेष्ठ कर्ण ने, कुन्ती के पुत्र कर्ण से अधिक रथी, किसी दूसरे रथी को नहीं अपनाया।

11.27.22

स नः प्रथमजो भ्राता सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
असूत तं भवत्यग्रे कथमद्भुतविक्रमम् ॥ ११.२७.२२ ॥

वह हमारा प्रथमजन्मा भाई, सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, जिसे तुमने पहले जन्म दिया था, अद्भुत पराक्रम वाला वह कैसे (तुमने जन्म दिया)?

11.27.23

अहो भवत्या मन्त्रस्य गूहनेन वयं हताः ।
निधनेन हि कर्णस्य पीडितास्तु सबान्धवाः ॥ ११.२७.२३ ॥

अहो! तुम्हारे मन्त्र (रहस्य) को छिपाने से हम मारे गए; कर्ण के निधन से हम सभी बान्धवों सहित पीड़ित हैं।

11.27.24

अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च ।
पाञ्चालानां विनाशेन कुरूणां घातनादपि ॥ ११.२७.२४ ॥

अभिमन्यु के वध से, द्रौपदी के पुत्रों के वध से, पाञ्चालों के विनाश से और कुरुओं के संहार से भी।

11.27.25

ततः शतगुणं दुःखमिदमापतितं महत् ।
कर्णमेवानुशोचापि दह्याम्यग्नाविवाहितः ॥ ११.२७.२५ ॥

तब यह महान दुःख सौ गुना होकर मुझ पर आ पड़ा है। मैं कर्ण के लिए ही शोक करता हूँ, मानो अग्नि में जल रहा हूँ।

11.27.26

नेह स्म किञ्चिदप्राप्य भवेदपि दिवि स्थितम् ।
न चेदं वैशसं घोरकं कौरवान्तकरं भवेत् ॥ ११.२७.२६ ॥

यहाँ कुछ भी प्राप्त किए बिना, स्वर्ग में स्थित होने पर भी यह न होता, और यह भयानक विनाश, जो कौरवों का अंत करने वाला है, न होता।

11.27.27

एवं विलप्य बहुलं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
व्यरुदच्छनकैः राजंश्चकारास्योदकं प्रभुः ॥ ११.२७.२७ ॥

हे राजन्, इस प्रकार बहुत विलाप करके धर्मराज युधिष्ठिर धीरे-धीरे रोए और प्रभु ने उसके लिए जलतर्पण किया।

11.27.28

ततो विनेदुः सहसा स्त्रियस्ताः खलु सर्वशः ।
अभितो याः स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि ॥ ११.२७.२८ ॥

तब जल-तर्पण के उस कर्म में वहाँ चारों ओर खड़ी उन स्त्रियों ने सहसा सब ओर से विलाप कर उठाया।

11.27.29

तत आनाययामास कर्णस्य सपरिच्छदाः ।
स्त्रियः कुरुपतिर्धीमान्भ्रातुः प्रेम्णा युधिष्ठिरः ॥ ११.२७.२९ ॥

तब बुद्धिमान कुरुपति युधिष्ठिर ने भाई के प्रेम से कर्ण की स्त्रियों को उनके परिजनों सहित वहाँ बुलवा लिया।

11.27.30

स ताभिः सह धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम् ।
सर्वं चकार कर्णस्य विधिवद्भूरिदक्षिणम् ॥ ११.२७.३० ॥

फिर उन स्त्रियों के साथ धर्मात्मा युधिष्ठिर ने कर्ण के प्रेतकृत्य को, विधिपूर्वक और प्रचुर दक्षिणा सहित, पूरा किया।

11.27.31

स राजा धृतराष्ट्रश्च कृत्वा जलमतन्द्रितः ।
समुत्ततार गङ्गाया भार्यया सह भारत ॥ ११.२७.३१ ॥

और वह राजा धृतराष्ट्र भी अविचलित होकर जलांजलि देकर, हे भारत, अपनी पत्नी के साथ गंगा से बाहर निकल आए।

11.27.32

पापेनासौ मया श्रेष्ठो भ्राता ज्ञातिर्निपातितः ।
अतो मनसि यद्गुह्यं स्त्रीणां तन्न भविष्यति ॥ ११.२७.३२ ॥

मेरे पाप के कारण यह श्रेष्ठ भाई, यह बन्धु मारा गया। इसलिए स्त्रियों के मन में जो गुप्त है, वह अब गुप्त नहीं रहेगा।

11.27.33

इत्युक्त्वा स तु गङ्गाया उत्तताराकुलेन्द्रियः ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्गङ्गातीरमुपेयिवान् ॥ ११.२७.३३ ॥

यह कहकर व्याकुल इन्द्रियों वाला वह गंगा से बाहर आया, और सभी भाइयों के साथ गंगा के तट पर पहुँच गया।