મહાભારત · અધ્યાય 11.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.3.1
सुमाषितं महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम ।
भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ११.३.१ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, તમારા સુભાષિતોથી મારો આ શોક દૂર થયો છે. હવે તત્ત્વતઃ વધુ વચનો સાંભળવા ઇચ્છું છું.
11.3.2
अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च निवर्तनात् ।
कथं हि मानसं दुःखं विप्रयुज्यन्ति पण्डिताः ॥ ११.३.२ ॥
અનિષ્ટોના સંપર્કથી અને ઇષ્ટોથી નિવૃત્ત થવાથી, પંડિતો માનસિક દુઃખથી કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?
11.3.3
वतोयतो मनो दुःखात्सुखाद्र विप्रमुच्यते ।
तवत्तसः शगं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः ॥ ११.३.३ ॥
જ્યાંથી જ્યાંથી મન દુઃખ અને સુખ બંનેથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે, ત્યાંથી જ શાંતિ પામીને બુદ્ધિમાન સદ્ગતિ પામે છે.
11.3.4
अशाधतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ ।
कदलीसन्निभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते ॥ ११.३.४ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, વિચારતાં આ બધું અશાશ્વત છે. આ લોક કેળના વૃક્ષ જેવો છે; તેમાં ખરો સાર મળતો નથી.
11.3.5
यदा प्राज्ञाश्च मूढाश्च धनवन्तोऽथ निर्धनाः ।
सर्वे पितृवनं प्राप्य स्वपन्ति विगतज्वराः ॥ ११.३.५ ॥
જ્ઞાની અને મૂર્ખ, ધનવાન અને નિર્ધન, બધા સ્મશાને પહોંચીને ચિંતામુક્ત થઈ સૂઈ જાય છે.
11.3.6
निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धिभिः ।
किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः ॥ ११.३.६ ॥
માંસરહિત, મોટે ભાગે હાડકાંથી ભરેલા, નસોથી બંધાયેલા શરીરોમાં, ત્યાં બીજા લોકો તેમની વચ્ચે કયો તફાવત જુએ છે?
11.3.7
येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम् ।
कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नराः ॥ ११.३.७ ॥
જેનાથી કુળ અને રૂપની વિશેષતાઓ ઓળખી શકાય, છતાં ભ્રમિત બુદ્ધિવાળા મનુષ્યો એકબીજાને કેમ ઇચ્છે છે?
11.3.8
गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः ।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्वमेकं तु शोभनम् ॥ ११.३.८ ॥
પંડિતો કહે છે કે મનુષ્યોના દેહ જ ઘર છે; સમયથી તે વપરાઈ જાય છે, પરંતુ એક જ સત્ત્વ શુભ છે.
11.3.9
यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः ।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.९ ॥
જેમ માણસ જીર્ણ કે અજીર્ણ વસ્ત્ર ત્યજીને બીજું વસ્ત્ર પસંદ કરે છે, તેમ દેહધારીઓના દેહ પણ છે.
11.3.10
वैचित्रवीर्य सत्यं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् ।
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा ॥ ११.३.१० ॥
હે વિચિત્રવીર્યપુત્ર, સાચે જ આ લોકમાં પ્રાણીઓ પોતાના કરેલા કર્મથી જ દુઃખ કે સુખ પામે છે.
11.3.11
कर्मणा प्राप्यते स्वर्गः सुखं दुःखं च भारत ।
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा ॥ ११.३.११ ॥
હે ભારત, કર્મથી જ સ્વર્ગ, સુખ અને દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી મનુષ્ય એ ભાર અવશ થઈને કે સ્વવશ થઈને વહન કરે છે.
11.3.12
यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते ।
किञ्चित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा ॥ ११.३.१२ ॥
જેમ કુંભારના ચાકડે ચઢેલું માટીનું વાસણ, થોડું બનતું હોય ત્યારે કે તરત જ બની રહ્યું હોય ત્યારે, નાશ પામે છે.
11.3.13
हीनं वाऽप्यवरोप्यं वा अवतीर्णमथापि वा ।
आर्द्रं वाऽप्यथवा शुष्कं पच्यमानमथापि वा ॥ ११.३.१३ ॥
અધૂરું હોય, ઉતારવામાં આવતું હોય, ઉતારી લેવાયું હોય, ભીનું હોય કે સૂકું, અથવા રંધાતું હોય, તોપણ (તે નાશ પામે છે).
11.3.14
अवतार्यन्तमापाङ्कादुद्धृतं चापि भारत ।
अथवा परिभुज्जन्तमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११.३.१४ ॥
હે ભારત, ચૂલામાંથી ઉતારાતું, કાઢી લેવાયેલું, અથવા ખવાતું—એ રીતે દેહધારીઓના દેહ (નાશ પામે છે).
11.3.15
गर्भस्थो वा प्रसूतो वाऽप्यथवा दशरात्रिकः ।
अर्धमासगतो वाऽपि मासमात्रगतोऽपि वा ॥ ११.३.१५ ॥
ગર્ભમાં હોય, જન્મેલ હોય, દસ રાત્રિનો હોય, અર્ધમાસનો હોય, કે માત્ર એક માસનો હોય, તોપણ (તે મૃત્યુ પામી શકે છે).
11.3.16
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा ।
यौवनस्थोऽथ मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते ॥ ११.३.१६ ॥
એક વર્ષનો હોય કે બે વર્ષનો, યૌવનમાં હોય, મધ્યવયમાં હોય, કે વૃદ્ધ હોય, (તે નાશ પામે છે).
11.3.17
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति नभवन्ति च ।
एवं संबर्धिते लोके किमर्थमनुतप्यसे ॥ ११.३.१७ ॥
પૂર્વકર્મોને કારણે જીવો ઉત્પન્ન થાય છે અને થતા પણ નથી. જગત આ રીતે વધે છે; તો તું શા માટે શોક કરે છે?
11.3.18
यथा तु सलिलं राजन्क्रीडार्थमनुसञ्चरन् ।
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च चेष्टते च नराधिप ॥ ११.३.१८ ॥
હે રાજન, રમત માટે પાણીમાં ફરતો માણસ જેમ ઉપર આવે, ડૂબે અને હાથપગ હલાવે—હે નરાધિપ!
11.3.19
एवं संसारगहने उन्मज्जननिमज्जने ।
कर्मयोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धयः ॥ ११.३.१९ ॥
આ રીતે સંસારના ગાઢ વનમાં ઉપર ઊછળવું અને નીચે ડૂબવું થાય છે. કર્મબંધનથી અલ્પબુદ્ધિ લોકો બંધાય છે અને કષ્ટ પામે છે.
11.3.20
ये तु प्राज्ञाः स्थिता मध्ये संसारान्तगतैषिणः ।
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ११.३.२० ॥
પરંતુ સંસારની મધ્યમાં સ્થિર રહીને, તેના અંતને શોધનારા, પ્રાણીઓના સમાગમને જાણનારા પ્રાજ્ઞ પરમ ગતિ પામે છે.